Η 1η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα Πολιτικής Προστασίας, μας υπενθυμίζει ότι η διαχείριση των κινδύνων και η προστασία από τις φυσικές καταστροφές δεν είναι μόνο ζήτημα επείγουσας αντίδρασης, αλλά και προληπτικής στρατηγικής και τοπικής δράσης. Η κλιματική αλλαγή, η ένταση των ακραίων καιρικών φαινομένων και οι πολλαπλές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των φυσικών, των οικονομικών και των κοινωνικών συστημάτων απαιτούν ένα νέο μοντέλο προσέγγισης όπου η γνώση και η επιστημονική τεκμηρίωση μεταφράζονται σε πρακτική εφαρμογή σε τοπικό επίπεδο.
Οι κοινότητες που ενημερώνονται και συμμετέχουν ενεργά στην πρόληψη είναι πολύ πιο ανθεκτικές όταν έρχονται αντιμέτωπες με ακραία καιρικά φαινόμενα.1 Η συνδυαστική χρήση της εκπαίδευσης, της τοπικής δράσης, της συμμετοχικής παρατήρησης και των προγνωστικών εργαλείων δίνει τη δυνατότητα στις τοπικές αρχές και στους πολίτες να λαμβάνουν έγκαιρα και κατάλληλα μέτρα, περιορίζοντας τις απώλειες και ενισχύοντας την ανθεκτικότητα. H ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στον σχεδιασμό προσαρμογής στη κλιματική αλλαγή οδηγεί σε λύσεις πιο προσαρμοσμένες στο τοπικό πλαίσιο, με μεγαλύτερη βιωσιμότητα και αποδοχή από τους ίδιους τους πολίτες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι πρωτοβουλίες διαχείρισης πλημμυρικού κινδύνου μέσω της επιστήμης των πολιτών (citizen science) σε αστικές περιοχές, όπου οι ίδιοι οι κάτοικοι χαρτογραφούν και καταγράφουν περιστατικά πλημμύρας. Οι δράσεις αυτές όχι μόνο βελτιώνουν τα διαθέσιμα δεδομένα για τον σχεδιασμό των πολιτικών, αλλά ενδυναμώνουν τις κοινότητες ώστε να αναλάβουν προληπτική δράση. Αντίστοιχα, στον αγροτικό τομέα, η πρόσβαση σε έγκαιρη και αξιόπιστη κλιματική πληροφόρηση έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει σημαντικά την υιοθέτηση ανθεκτικών πρακτικών απέναντι σε ξηρασίες και ακραία καιρικά φαινόμενα. Μελέτες για την επικοινωνία του κινδύνου επιβεβαιώνουν ότι όταν οι πολίτες εμπλέκονται ενεργά και λαμβάνουν πληροφόρηση μέσω αξιόπιστων τοπικών διαύλων, αυξάνεται το επίπεδο ετοιμότητας και επιταχύνεται η αποτελεσματική αντίδραση σε φυσικές καταστροφές. Οι εμπειρικές έρευνες δείχνουν ότι η ανθεκτικότητα δεν είναι απλώς τεχνικό ή θεσμικό ζήτημα. Είναι πρωτίστως θέμα ενημέρωσης, εκπαίδευσης και ενεργού συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών, που μετατρέπει τη γνώση σε πρακτική ικανότητα πρόληψης και έγκαιρης δράσης.
Τα Πανεπιστήμια έχουν ιδιαίτερη θέση για να υποστηρίξουν τις τοπικές κοινότητες έναντι των κινδύνων από τις φυσικές καταστροφές. Διαθέτουν την απαραίτητη επιστημονική τεχνογνωσία, πρόσβαση σε δεδομένα και εργαλεία μοντελοποίησης, καθώς και τη δυνατότητα διασύνδεσης με πολιτικές και κοινωνικούς φορείς. Επιπλέον, μπορούν να λειτουργήσουν ως κόμβοι μάθησης και συνεργασίας, εντοπίζοντας τις βέλτιστες πρακτικές από άλλες περιοχές και εφαρμόζοντάς τες τοπικά, με κατάλληλες προσαρμογές στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε κοινότητας. Η επιστημονική γνώση γίνεται έτσι εργαλείο που μεταμορφώνει την ευαλωτότητα σε ανθεκτικότητα, καθιστώντας τη δράση κάθε πολίτη σημαντική για το μέλλον της περιοχής στην οποία ζεί.
Προς αυτή την κατεύθυνση, το διεθνές κέντρο αριστείας στα «Οικονομικά της Ανθεκτικότητας και Βιώσιμες Μεταβάσεις»2 που φιλοξενείται στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) επικεντρώνεται στην ανάλυση συστημικών κινδύνων, οικονομικών ευπαθειών, δίκαιων μεταβάσεων και διαδρομών ανθεκτικότητας, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της τοπικής και περιφερειακής ικανότητας διαχείρισης κρίσεων. Μέσω της παραγωγής εργαλείων λήψης αποφάσεων, μοντέλων οικονομικής ανθεκτικότητας και εκπαιδευτικών προγραμμάτων, το Κέντρο ενισχύσει τις τοπικές αρχές, τους φορείς και τις κοινότητες έναντι των κρίσεων, επιτρέποντας την υιοθέτηση στρατηγικών που συνδέουν την πρόληψη με την οικονομική και την κοινωνική ανθεκτικότητα. Ενδεικτικά, το εργο React αποτελεί ένα παράδειγμα εφαρμογής αυτών των προσεγγίσεων. Το έργο ενισχύει την ικανότητα των πολιτών και της σχολικής κοινότητας στη Σκιάθο να προλαμβάνουν και να διαχειρίζονται φυσικές καταστροφές και κλιματικούς κινδύνους, αξιοποιώντας συμμετοχικές και εκπαιδευτικές προσεγγίσεις.
Η Παγκόσμια Ημέρα Πολιτικής Προστασίας δεν πρέπει να θεωρείται απλά μια ημέρα υπενθύμισης, αλλά μια ευκαιρία να αναδείξουμε τη σημασία της συνεργασίας μεταξύ των πανεπιστημίων, της πολιτείας και της κοινωνίας των πολιτών, της τοπικής δράσης που βασίζεται σε επιστημονική γνώση και της διαρκούς εκπαίδευσης. Έτσι μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι τοπικές κοινότητες είναι προετοιμασμένες για τις προκλήσεις που φέρνει η κλιματική κρίση, ενώ παράλληλα προάγουμε την κοινωνική δικαιοσύνη και την αειφόρο ανάπτυξη.
*Στέλλα Τσάνη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Τμημα Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ
