Τα χαρακτηριστικά της παραπληροφόρησης στην Ελλάδα και οι παράγοντες που ενισχύουν τη δυσπιστία απέναντι σε θεσμούς και μέσα ενημέρωσης βρέθηκαν στο επίκεντρο συζήτησης σε πάνελ του Athens Alitheia Forum με τίτλο «Οικοσυστήματα δυσπιστίας: παραπληροφόρηση σε μια δημοκρατία διαδοχικών κρίσεων», που διοργανώνει η Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης με θέμα την «αντιμετώπιση των ψευδών ειδήσεων και του τοξικού λόγου».
Στη συζήτηση συμμετείχαν η επίκουρη καθηγήτρια Πολιτικής Ανάλυσης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Λαμπρινή Ρόρη και ο αναπληρωτής καθηγητής στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βρυξελλών, Αντώνης Καλογερόπουλος, ενώ τον συντονισμό είχε ο δημοσιογράφος Γιώργος Σιαδήμας.
Παρουσιάζοντας την έρευνα, η κ. Ρόρη υπογράμμισε ότι στόχος της μελέτης ήταν να διερευνηθούν οι βαθύτεροι παράγοντες που οδηγούν στην παραπληροφόρηση, πέρα από τα παραδοσιακά κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά των πολιτών. Όπως εξήγησε, η παραπληροφόρηση αποτελεί σοβαρή πρόκληση για τη δημοκρατία, καθώς όταν οι πολίτες δεν μοιράζονται ένα ελάχιστο κοινό πλαίσιο αξιόπιστων γεγονότων, υπονομεύεται η ίδια η λειτουργία του δημοκρατικού συστήματος.
Ο κ. Καλογερόπουλος παρουσίασε το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίσσεται το φαινόμενο στην Ελλάδα, σημειώνοντας ότι η χώρα εμφανίζει σταθερά πολύ χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης στις ειδήσεις. Σύμφωνα με μακροχρόνια έρευνα του Reuters Institute for the Study of Journalism στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, η Ελλάδα κατατάσσεται διαχρονικά τελευταία μεταξύ δεκάδων χωρών ως προς την εμπιστοσύνη στις ειδήσεις. Όπως ανέφερε, περίπου το 80% των Ελλήνων δηλώνει ότι δεν εμπιστεύεται την ενημέρωση που λαμβάνει.
Η δυσπιστία αυτή συνδέεται, σύμφωνα με τον ίδιο, με την αντίληψη ότι πίσω από τις ειδήσεις βρίσκονται πολιτικά και επιχειρηματικά συμφέροντα. Ταυτόχρονα, παρατηρείται αυξημένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για ενημέρωση: περίπου το 64% των Ελλήνων δηλώνει ότι χρησιμοποιεί τα social media για να ενημερώνεται, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Σε διεθνείς συγκριτικές μελέτες για την ανθεκτικότητα των χωρών απέναντι στη διαδικτυακή παραπληροφόρηση, η Ελλάδα κατατάσσεται πολύ χαμηλά, γεγονός που αποδίδεται σε παράγοντες όπως η πολιτική πόλωση, ο λαϊκισμός και η χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Αντίθετα, χώρες της Βόρειας Ευρώπης εμφανίζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, χάρη στην υψηλή εμπιστοσύνη στα μέσα ενημέρωσης και στους δημόσιους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς.
Η έρευνα που παρουσιάστηκε βασίστηκε σε δημοσκόπηση που πραγματοποιήθηκε το 2023, μέσω τηλεφωνικών και διαδικτυακών συνεντεύξεων. Στους συμμετέχοντες παρουσιάστηκε σειρά ψευδών ειδήσεων που είχαν κυκλοφορήσει στο ελληνικό διαδίκτυο και στα μέσα ενημέρωσης και είχαν ήδη διαψευστεί από οργανισμούς fact-checking όπως τα Ellinika Hoaxes.
Από την ανάλυση των απαντήσεων προέκυψε ότι κοινωνικά χαρακτηριστικά όπως η ηλικία, το φύλο ή το μορφωτικό επίπεδο δεν συνδέονται άμεσα με την πιθανότητα κάποιος να πιστεύει ψευδείς ειδήσεις. Αντίθετα, σημαντικό ρόλο φαίνεται να παίζουν άλλοι παράγοντες, όπως ο ριζοσπαστικός ή αντιδραστικός πολιτικός προσανατολισμός, η χαμηλή διαπροσωπική εμπιστοσύνη στην κοινωνία, η συχνή κατανάλωση ειδήσεων από εναλλακτικές ιστοσελίδες και η πεποίθηση ότι στα κοινωνικά δίκτυα αποκαλύπτονται πληροφορίες που αποκρύπτουν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης.
Τέλος, η κ. Ρόρη υπογράμμισε ότι η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στον έλεγχο της ακρίβειας των ειδήσεων. Όπως σημείωσε, το βασικό πρόβλημα είναι η βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς τις πηγές ενημέρωσης. «Πρέπει να εστιάσουμε περισσότερο στο πώς παράγεται η ενημέρωση και πώς χτίζεται η αξιοπιστία», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι απαιτείται και διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας με πολίτες που έχουν διαφορετικούς πολιτικούς προσανατολισμούς και αντιλήψεις για τους θεσμούς.
