Σε ένα εξαιρετικά εύθραυστο σκηνικό όπου η διπλωματία συνυπάρχει με την απειλή στρατιωτικής κλιμάκωσης, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν επιχειρεί να επανακαθορίσει όρους, πλαίσιο και συμμετέχοντες στην ύστατη διαπραγμάτευση με τις Ηνωμένες Πολιτείες που δεν έχει ακόμη ξεκινήσει. Την ίδια στιγμή, οι Φρουροί της Επανάστασης ανεβάζουν επικίνδυνα την ένταση στον Περσικό Κόλπο, προκαλώντας ευθέως τις αμερικανικές δυνάμεις σε στιγμή κατά την οποία κάθε λάθος υπολογισμός μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικός.
Με τις ΗΠΑ να έχουν συγκεντρώσει ισχυρή δύναμη πυρός στη Μέση Ανατολή ως μέσο πίεσης στο καθεστώς Χαμενεΐ, και εν μέσω της φρενήρους διπλωματικής κινητικότητας περιφερειακών δρώντων με ζητούμενο την αποφυγή μιας στρατιωτικής επίθεσης, η Τεχεράνη ήλθε χθες να υπαναχωρήσει από προγενέστερες συνεννοήσεις όσον αφορά τον τόπο και τη σύνθεση των δρομολογούμενων συνομιλιών του διδύμου Γουίτκοφ-Κούσνερ με τον Ιρανό υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί.
Η ιρανική πλευρά επιδιώκει τη μεταφορά των συνομιλιών από την Κωνσταντινούπολη στο Ομάν και τον αποκλεισμό της παρουσίας αραβικών και μουσουλμανικών χωρών που είχαν ήδη προσκληθεί να παραστούν ως παρατηρητές, επιδιώκοντας η διαπραγμάτευση να διεξαχθεί σε αμιγώς διμερές πλαίσιο μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, σύμφωνα με ρεπορτάζ του Axios.
Την ίδια στιγμή, ο ιρανικός στρατός προχώρησε, μέσα σε διάστημα έξι ωρών χθες, σε δύο επιθετικές ενέργειες στον Περσικό Κόλπο.
Στο πρώτο περιστατικό, ταχύπλοα σκάφη των Φρουρών της Επανάστασης επιχείρησαν να επιβιβαστούν σε εμπορικό πλοίο υπό αμερικανική σημαία, κοντά στα Στενά του Ορμούζ. Τα ιρανικά σκάφη απομακρύνθηκαν προτού φθάσει στην περιοχή αντιτορπιλικό του αμερικανικού Ναυτικού για να συνοδεύσει το πλοίο, με υποστήριξη από την Πολεμική Αεροπορία. Δεν σημειώθηκαν πυροβολισμοί. Στο δεύτερο περιστατικό, ιρανικό drone, με «αδιευκρίνιστες προθέσεις», πέταξε σε κοντινή απόσταση από το αεροπλανοφόρο «USS Abraham Lincoln» και καταρρίφθηκε από μαχητικό αεροσκάφος F‑35, όπως δήλωσε ο εκπρόσωπος της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (CENTCOM), πλοίαρχος Τιμ Χόκινς.
Στην ανακοίνωση της CENTCOM, ο Χόκινς υπογράμμισε ότι «η συνεχιζόμενη ιρανική παρενόχληση και οι απειλές σε διεθνή ύδατα και εναέριο χώρο δεν θα γίνουν ανεκτές», προσθέτοντας ότι «η αχρείαστη ιρανική επιθετικότητα κοντά σε αμερικανικές δυνάμεις, περιφερειακούς εταίρους και εμπορικά πλοία αυξάνει τον κίνδυνο σύγκρουσης, λανθασμένων υπολογισμών και περιφερειακής αποσταθεροποίησης».
Εν μέσω της σύγχυσης που προκλήθηκε, η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου, Κάρολαϊν Λέβιτ, δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι συνομίλησε με τον απεσταλμένο του Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, τόσο για τα περιστατικά στον Περσικό Κόλπο όσο και για τα νέα ιρανικά αιτήματα όσον αφορά τις συνομιλίες. «Σε ό,τι αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο προγραμματισμός για τις συνομιλίες παραμένει σε ισχύ», είπε χωρίς να δώσει περαιτέρω λεπτομέρειες, προσθέτοντας ότι «οι συνομιλίες θα συνεχιστούν αργότερα μέσα στην εβδομάδα».
Στην πάγια γραμμή του Λευκού Οίκου, η Λέβιτ ανέφερε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ παραμένει προσηλωμένος στην επιδίωξη της διπλωματίας ως πρώτης επιλογής, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι «για να χορέψουν τανγκό χρειάζονται δύο» και ότι ο Αμερικανός πρόεδρος διατηρεί όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά.
Με αιχμή την παρουσία του αεροπλανοφόρου «USS Abraham Lincoln» στην περιοχή, ο Ντόναλντ Τραμπ δείχνει στη θεοκρατία του Ιράν ότι βρίσκεται με το «δάχτυλο στη σκανδάλη», διαμηνύοντας πως «ο χρόνος εξαντλείται». Ταυτόχρονα, καθιστά σαφές ότι η προτιμώμενη οδός παραμένει μια συμφωνία. Εάν, για οποιονδήποτε λόγο, τορπιλιστεί από ιρανικής πλευράς η συνάντηση, αναλυτές εκτιμούν ότι ο Τραμπ -ο οποίος για τρίτη φορά αφότου επανήλθε στον Λευκό Οίκο επιδιώκει συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν- ενδέχεται να απομακρυνθεί από τη διπλωματική οδό και να στραφεί στη στρατιωτική επιλογή. Αμερικανοί αξιωματούχοι επιμένουν ότι η απόφαση του Τραμπ να αναθέσει στους Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ να συνομιλήσουν τον υπουργό Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, δεν αποτελεί κάλυψη για αιφνιδιαστική επίθεση.
Ο Στιβ Γουίτκοφ επισκέφθηκε χθες το Ισραήλ για συνομιλίες με την πολιτική και πολιτειακή ηγεσία, ενώ την Πέμπτη αναμένεται να βρεθεί στο Κατάρ για συνάντηση με τον πρωθυπουργό Μοχάμεντ μπιν Αμπντούλ Ραχμάν αλ‑Θάνι. Ο Αμπάς Αραγτσί είχε, από την πλευρά του, τηλεφωνικές συνομιλίες με τους ομολόγους του από το Ομάν και την Τουρκία, καθώς και με τον πρωθυπουργό του Κατάρ.
Η συνάντηση που είχε αρχικά δρομολογηθεί στην Κωνσταντινούπολη ήταν αποτέλεσμα συντονισμένων διπλωματικών πρωτοβουλιών της Τουρκίας, του Κατάρ και της Αιγύπτου, με τη συμμετοχή και άλλων αραβικών και μουσουλμανικών κρατών, μεταξύ των οποίων η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Ομάν και το Πακιστάν. Οι διπλωματικές αυτές προσπάθειες και η προγραμματισμένη παρουσία των χωρών στη συνάντηση -την οποία πλέον το Ιράν αποκλείει- δεν υποδηλώνουν πολιτική σύμπλευση με το καθεστώς της Τεχεράνης, αλλά αντανακλούν τη βαθιά ανησυχία τους ότι μια αμερικανική στρατιωτική επέμβαση θα μπορούσε να πυροδοτήσει ένα ανεξέλεγκτο ντόμινο χάους.
Το θεοκρατικό καθεστώς, αντιμέτωπο με οικονομική ασφυξία, το μεγαλύτερο κύμα αμφισβήτησης από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 -το οποίο και έπνιξε στο αίμα- καθώς και με την αυξανόμενη στρατιωτική πίεση των ΗΠΑ, έδειξε για πρώτη φορά μετά από μήνες διατεθειμένο να επιστρέψει σε απευθείας συνομιλίες με την Ουάσινγκτον.
Το πλαίσιο των αμερικανικών απαιτήσεων είναι σαφώς καθορισμένο. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει θέσει τρεις βασικούς όρους: την πλήρη εγκατάλειψη κάθε μορφής εμπλουτισμού ουρανίου στο ιρανικό έδαφος, την επιβολή αυστηρών περιορισμών στο πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων και τον τερματισμό της υποστήριξης προς περιφερειακούς συμμάχους και πληρεξουσίους της Τεχεράνης.
Η ιρανική θέση, ωστόσο, όπως αποτυπώνεται τόσο στις δημόσιες δηλώσεις όσο και στις παρασκηνιακές επαφές, παραμένει εστιασμένη αποκλειστικά στο πυρηνικό πρόγραμμα. Ιρανοί αξιωματούχοι, τους οποίους επικαλούνται σε ρεπορτάζ τους οι New York Times, εμφανίζονται να μην αποκλείουν τη διακοπή ή την αναστολή του πυρηνικού προγράμματος, ενώ η ιρανική πλευρά φέρεται να «δείχνει» προς την περσινή αμερικανική πρόταση για τη σύσταση «περιφερειακού κονσόρτσιουμ» παραγωγής πυρηνικής ενέργειας. Το καθεστώς, ωστόσο, απορρίπτει κατηγορηματικά κάθε διαπραγμάτευση που αφορά το βαλλιστικό του οπλοστάσιο και τις αμυντικές του δυνατότητες, καθώς και το δίκτυο των πληρεξουσίων.
Οι διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της ιρανικής ηγεσίας είναι εμφανείς και αποτυπώνουν τις πιέσεις που δέχεται το σύστημα. Ο υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, έχει εκφράσει συγκρατημένη αισιοδοξία για την προοπτική συμφωνίας, ενώ ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, που ανήκει στους μετριοπαθείς κύκλους, έχει δηλώσει δημοσίως ότι έδωσε εντολή για την έναρξη «δίκαιων και ισότιμων διαπραγματεύσεων», υπό την προϋπόθεση ότι αυτές θα διεξαχθούν χωρίς απειλές. Κάλεσε, μάλιστα, τον υπουργό Εξωτερικών να προτάξει το εθνικό συμφέρον, σε μια αναφορά που φαίνεται να απευθύνεται περισσότερο προς την ηγεσία των Φρουρών της Επανάστασης παρά προς τον ίδιο τον ΥΠΕΞ με τον οποίο φαίνεται να κινούνται στην ίδια γραμμή. Ακριβώς την ίδια στιγμή, ο επικεφαλής εξωτερικής πολιτικής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, Αλί Μπαγκερί, ξεκαθάριζε ότι το Ιράν «δεν έχει καμία πρόθεση» να διαπραγματευτεί τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου, επιβεβαιώνοντας τις δύσκολες εσωτερικές ισορροπίες στο καθεστώς.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά στο σημείο αυτό ο ρόλος της Ρωσίας. Σύμφωνα με αξιωματούχους που έχουν γνώση των επαφών, ο γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας του Ιράν, Αλί Λαριτζανί, συναντήθηκε πρόσφατα με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν, μεταφέροντας μήνυμα του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ότι το Ιράν είναι διατεθειμένο να αποδεχθεί τη μεταφορά του εμπλουτισμένου ουρανίου του στη Ρωσία, σε μια ρύθμιση που παραπέμπει στη συμφωνία του 2015. Το Κρεμλίνο, διά του εκπροσώπου του Ντμίτρι Πεσκόφ, επιβεβαίωσε ότι το ζήτημα βρίσκεται «εδώ και καιρό στην ατζέντα» και ότι η Ρωσία διατηρεί επαφές με όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η Μόσχα είναι πρόθυμη να διαδραματίσει ρόλο εγγυητή ή διαμεσολαβητή σε μια ενδεχόμενη νέα συμφωνία.
Διεκδικώντας ενεργά ρόλο μεσολαβητή -αν και διαφαίνεται ότι δεν θα φιλοξενήσει καν τις συνομιλίες- και φοβούμενη τις συνέπειες μιας αποσταθεροποίησης του Ιράν, η Τουρκία έχει κινηθεί σε συντονισμό με την Αίγυπτο και το Κατάρ για να αποτρέψει μια αμερικανική στρατιωτική δράση. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, έχει προτείνει μια «βήμα‑βήμα» ή «φάκελο‑φάκελο» προσέγγιση, με ξεχωριστές και διαδοχικές διαπραγματεύσεις για κάθε σημείο διαφωνίας, ξεκινώντας από το πυρηνικό πρόγραμμα. Κατά την Άγκυρα, η τακτική του «όλα σε ένα πακέτο» καθιστά μια συμφωνία πολιτικά δυσχερή για την ιρανική ηγεσία και δύσκολα διαχειρίσιμη στο εσωτερικό της χώρας.
Παράλληλα, οι αραβικές μοναρχίες του Κόλπου, αν και διατηρούν βαθιά καχυποψία απέναντι στο ιρανικό καθεστώς, αντιτίθενται επίσης σε ενδεχόμενη αμερικανική στρατιωτική δράση στη δεδομένη χρονική συγκυρία. Η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Ομάν έχουν καλέσει τις Ηνωμένες Πολιτείες να αποφύγουν τη στρατιωτική κλιμάκωση, επικαλούμενες τον κίνδυνο ευρύτερης οικονομικής και πολιτικής αποσταθεροποίησης. Όπως δήλωσε ο διπλωματικός σύμβουλος του προέδρου των Εμιράτων, Ανουάρ Γκαργκάς, η Μέση Ανατολή δεν αντέχει άλλη μία καταστροφική αντιπαράθεση και ΗΠΑ και Ιράν καλούνται να καταλήξουν σε συμφωνία.
Για την Τουρκία, η έκβαση αυτής της διαδικασίας συνδέεται άμεσα με ζωτικά της συμφέροντα. Παρά τον ιστορικό ανταγωνισμό με το Ιράν στη Συρία και το Ιράκ, η Άγκυρα φοβάται το ενδεχόμενο αποσταθεροποίησης ή κατάρρευσης του ιρανικού καθεστώτος. Το Ιράν αποτελεί βασικό προμηθευτή φυσικού αερίου και πετρελαίου, ενώ μια παρατεταμένη αστάθεια θα μπορούσε να αναζωπυρώσει το Κουρδικό ζήτημα, ενισχύοντας αποσχιστικές δυναμικές στο ιρανικό έδαφος, αλλά και να προκαλέσει μαζικές προσφυγικές ροές. Τουρκικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για έως και ένα εκατομμύριο Ιρανούς που θα μπορούσαν να κινηθούν προς τα τουρκικά σύνορα, ένα ενδεχόμενο που, σύμφωνα με αξιωματούχους, ούτε η οικονομία ούτε η κοινωνία της χώρας είναι σε θέση να απορροφήσουν.
Στο βάθος, ωστόσο, διαγράφεται και ένα ευρύτερο γεωπολιτικό διακύβευμα για την Τουρκία. Πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, η Τουρκία, το Ιράν και το Ισραήλ συγκροτούσαν έναν άτυπο άξονα δυτικής επιρροής στη Μέση Ανατολή. Η ανατροπή του Σάχη ανέτρεψε αυτή την ισορροπία, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους προς την Άγκυρα. Μια ριζική αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη, με σαφή δυτικό προσανατολισμό, θα επαναχάρασσε εκ νέου τους περιφερειακούς συσχετισμούς, επηρεάζοντας την αξία, τη θέση και το ειδικό βάρος της Τουρκίας στον σχεδιασμό της αμερικανικής στρατηγικής.
