Τις τελευταίες εβδομάδες, και ιδιαίτερα μετά την κινηματογραφική σύλληψη του Μαδούρο, παρακολουθούμε την κλιμάκωση της ρητορικής Τραμπ αναφορικά με τη Γροιλανδία. Όπως, δε, ήταν αναμενόμενο, η πρώτη συνάντηση (14 Ιανoυαρίου 2026) του Αντιπροέδρου Βανς και του Υπουργού Εξωτερικών Ρούμπιο με τον Υπουργό Εξωτερικών της Δανίας, Ρασμούσεν, και την ομόλογό του της Γροιλανδίας Μότζφελντ, δεν κατέληξε σε κάποιου είδους συμφωνία.
Ήδη από τα τέλη της πρώτης θητείας του (2019), ο Αμερικανός Πρόεδρος εξεδήλωσε το ενδιαφέρον για την αγορά της Γροιλανδίας, ερχόμενος σε έντονη λεκτική αντιπαράθεση με τη Δανία, και ακυρώνοντας την τότε επίσημη επίσκεψή του στην Κοπεγχάγη. Κατά τη δεύτερη θητεία του έχει θέσει σε υψηλή προτεραιότητα την – με κάθε τρόπο – απόκτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων στη Γροιλανδία, φτάνοντας στο σημείο να απειλεί είτε με στρατιωτική επέμβαση, είτε με «επιθετική εξαγορά», κατά την προσφιλή του επιχειρηματική προσέγγιση στις Διεθνείς Σχέσεις, προσφέροντας μεγάλα χρηματικά ποσά στους κατοίκους της Γροιλανδίας για σταδιακή απεξάρτηση από τη Δανία (ανεξαρτησία) και εν συνεχεία ενσωμάτωση στις ΗΠΑ.
Η Γροιλανδία είναι μία αυτόνομη περιοχή του στέμματος της Δανίας, με πολύ υψηλό βαθμό ανεξαρτησίας. Με το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων και τη Συνθήκη του Κιέλου (1814) η ηττημένη Δανία παραχώρησε τα εδάφη της σημερινής Νορβηγίας στο Βασίλειο της Σουηδίας, αλλά διατήρησε τη Γροιλανδία, την Ισλανδία και τα Νησιά Φερόε.
Κατά τον Β’ ΠΠ, οι αμερικανικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν τη Γροιλανδία στο πλαίσιο των επιχειρήσεων στο Βόρειο Ατλαντικό, δεδομένου ότι η Δανία ήταν υπό Γερμανική κατοχή. Η συμμετοχή της Δανίας στο ΝΑΤΟ, ως ιδρυτικό μέλος (1949), οφείλεται εν μέρει και στην αδυναμία υποστήριξης της Γροιλανδίας έναντι του Σοβιετικού κινδύνου, εντάσσοντας τη στην ομπρέλα προστασίας της Συμμαχίας (Συλλογική Άμυνα του Άρθρου 5). Στο ίδιο πλαίσιο, το 1951 υπογράφηκε η συμφωνία Άμυνας Δανίας–ΗΠΑ για τη Γροιλανδία, που αποτελεί το θεμέλιο του σημερινού καθεστώτος βάσεων και δικαιωμάτων των ΗΠΑ στο έδαφος της Γροιλανδίας.
Αναφορικά με το καθεστώς διακυβέρνησης της περιοχής, το 2009 τέθηκε σε ισχύ ο Νόμος Αυτοδιοίκησης (‘Self-Government Act’), με αναγνώριση αυτοδιάθεσης και περισσότερες μεταβιβάσεις αρμοδιοτήτων. Πιο συγκεκριμένα, η Δανία διατηρεί – επί της αρχής – την άμυνα και ασφάλεια, καθώς και βασικά στοιχεία εξωτερικής πολιτικής, αν και ο νόμος προβλέπει θεσμικό ρόλο της Γροιλανδίας όταν διεθνείς υποθέσεις την αφορούν.
Παράλληλα, η δανική κυβέρνηση αναγνωρίζει ρητά ότι ο λαός της Γροιλανδίας έχει το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Ο τοπικός πληθυσμός (56,700) εκπροσωπείται σ’ ένα Κοινοβούλιο 31 εδρών. Κοινή θέση όλων των πολιτικών σχηματισμών είναι η πλήρης ανεξαρτησία της Γροιλανδίας και βασική διαφορά είναι ο τρόπος και ο χρόνος. Ο κυβερνών συνασπισμός 4 κομμάτων (23/31 έδρες) τάσσεται υπέρ μιας σταδιακής πορείας απεξάρτησης, ενώ η Αντιπολίτευση είναι υπέρ μιας ταχείας διαδικασίας. Παράλληλα όμως, πρόσφατες δημοσκοπήσεις έδειξαν την αντίθεση της κοινής γνώμης στο ενδεχόμενο ενσωμάτωσής τους στις ΗΠΑ, σε ποσοστά άνω του 85%.
Για τις ΗΠΑ, η περαιτέρω ανάπτυξη της ήδη υφιστάμενης βάσης ή/και η δημιουργία νέων εγκαταστάσεων στο έδαφος της Γροιλανδίας, προφανώς δεν καλύπτει τις ανησυχίες Εθνικής Ασφάλειας. Η υφιστάμενη βάση (Pituffik Space Base) βρίσκεται στη βορειοδυτική ακτή της Γροιλανδίας, περίπου 1.000 νμ βορειοδυτικά της πρωτεύουσας Νuuk, και είναι μη προσβάσιμη από θάλασσα για 9 μήνες τον χρόνο, με μόνο το αεροδρόμιο σε διαρκή λειτουργία.
Αριθμεί περί τα 650 άτομα προσωπικό, εκ των οποίων οι 200 είναι στελέχη των Ε.Δ. των ΗΠΑ και οι υπόλοιποι είναι πολιτικό προσωπικό προερχόμενο από Δανία και Καναδά. Υπάγεται στη Διοίκηση του Διαστήματος (Space Force) των ΗΠΑ, και έχει ως αποστολή την έγκαιρη προειδοποίηση βαλλιστικής επίθεσης, την υποστήριξη αποστολών στον Αρκτικό Κύκλο και την τηλεμετρία δορυφορικών συστημάτων. Το, δε, καθεστώς λειτουργίας της (δικαιοδοσία, φορολογία, κλπ) διέπεται από μία διμερή συμφωνία (2004) ανάλογη με όλες τις νατοϊκές βάσεις στον κόσμο (ΝΑΤΟ Status of Forces Agreement).
Οι χειρισμοί των ΗΠΑ στο θέμα της Γροιλανδίας δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στους κόλπους της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας. Είναι η πρώτη φορά που ένα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ απειλεί να εισβάλει στην επικράτεια ενός άλλου μέλους, ανεξάρτητα με τον βαθμό αυτονομίας που η απειλούμενη περιοχή απολαμβάνει. Σύμφωνα με την ιδρυτική συμφωνία του ΝΑΤΟ (Ουάσιγκτον 1949), τα μέλη του δεσμεύονται να επιλύουν τις όποιες διαφορές ειρηνικά και να απέχουν από απειλή ή χρήση βίας (Άρθρο 1).
Επίσης, η απειλούμενη χώρα έχει το δικαίωμα να ενεργοποιήσει τη διαδικασία των διαβουλεύσεων εντός της Συμμαχίας, για την αντιμετώπιση της απειλής (Άρθρο 4), κάτι που η Δανία δεν έχει κάνει για να αποφύγει περαιτέρω κλιμάκωση, όπως ακριβώς έχει επιλέξει να κάνει και η χώρα μας για την απειλή του «casus belli» από την Τουρκία. Όσον αφορά στο Άρθρο 5 (Συλλογική Άμυνα), δεν γίνεται ρητή αναφορά για το αν η απειλή προέρχεται από κράτος εντός ή εκτός της Συμμαχίας, καθώς θεωρείται αυτονόητο το δεύτερο.
Συνεπώς, δεδομένης της αναγκαιότητας ομοφωνίας στη λήψη απόφασης, τυχόν επίκληση του Άρθρου 5 από τη Δανία θα μπλοκαριστεί από τις ΗΠΑ, οδηγώντας σε αδιέξοδο. Τέλος, ενώ προβλέπεται μηχανισμός αποχώρησης από το ΝΑΤΟ (Άρθρο 13), δεν υπάρχει διαδικασία αποβολής από αυτό.
Ο πρόεδρος Τραμπ, ενώ ήταν αρχικά ειλικρινής αναφερόμενος στην πρόθεση οικειοποίησης των πλουτοπαραγωγικών πηγών της Γροιλανδίας (υδρογονάνθρακες σπάνιες γαίες κλπ), κατά το τελευταίο διάστημα έχει μεταβάλει τη ρητορική του, εστιάζοντας στη στρατιωτική διάσταση της Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, δηλώνοντας ότι η Γροιλανδία αποτελεί στόχο της Ρωσίας ή/και της Κίνας.
Προφανώς, αυτή η αιτιολόγηση στερείται σοβαρότητας μια και τυχόν επίθεση σε έδαφος κράτους-μέλους του ΝΑΤΟ θα σήμαινε αυτόματα την εφαρμογή της συλλογικής άμυνας, κάτι που ασφαλώς λαμβάνουν πολύ σοβαρά υπόψιν στον σχεδιασμό τους οι αντίπαλοι των ΗΠΑ. Μια de facto αποδόμηση αυτού του επιχειρήματος, θα ήταν η δημιουργία συμμαχικής βάσης ή βάσεων και η αποστολή δυνάμεων του ΝΑΤΟ στη Γροιλανδία, κάτι που ασφαλώς εξετάζουν τα ευρωπαϊκά κράτη-μέλη.
Παράλληλα, θα πρέπει να τονιστεί ότι η αξιοποίηση του υπεδάφους της Γροιλανδίας δεν είναι εύκολη υπόθεση: Αφενός η δυσκολία πρόσβασης του 82% της επιφάνειας λόγω πάγου και αφετέρου η αυστηρή νομοθεσία (2021) που απαγορεύει τη χορήγηση νέων αδειών για εξόρυξη υδρογονανθράκων για λόγους προστασίας του περιβάλλοντος, δημιουργούν περαιτέρω προβλήματα στην αμερικανική σχεδίαση. Επιπλέον, η Γροιλανδία λαμβάνει μία γενναία κρατική επιχορήγηση από τη Δανία (‘block grant’), της τάξης των 4 δισ. ευρώ ετησίως, και θα πρέπει να «πειστεί» για την οποιαδήποτε μεταβολή του καθεστώτος της.
Συνεπώς, καίτοι με την παρούσα ηγεσία των ΗΠΑ τίποτα δεν θα πρέπει a priori να αποκλειστεί, το ενδεχόμενο εισβολής στη Γροιλανδία, ιδιαίτερα αν επικρατήσει η σκέψη νατοϊκής ενίσχυσης της περιοχής, δεν συγκεντρώσει ρεαλιστικές πιθανότητες. Επιπλέον, δεδομένου ότι η Δανία απορρίπτει το ενδεχόμενο πώλησης της Γροιλανδίας (όπως έγινε με τις Παρθένες Νήσους στην Καραϊβική το 1917), δύο είναι τα εναπομείναντα σενάρια: Αφενός η οικειοθελής προσχώρηση της Γροιλανδίας στις ΗΠΑ, μετά από ανακήρυξη της ανεξαρτησίας τους, και αφετέρου η δημιουργία ενός επιχειρηματικού modus operandi που θα επιτρέψει στις ΗΠΑ να αποκτήσουν πρόσβαση στο υπέδαφος της Γροιλανδίας, από κοινού με τη Δανία και τον τοπικό πληθυσμό.
*Στάθης Κυριακίδης, Υποναύαρχος (εα), Στρατηγικός Αναλυτής και Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Strategy International.
