Τα τελευταία 80 έτη οι ΗΠΑ εγγυήθηκαν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και άνθισε το διεθνές εμπόριο. Το διεθνές εμπόριο προάγει την ευημερία των χωρών, καθώς μεταφέρει κεφάλαια και τεχνογνωσία σε άλλες χώρες που διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν.
Πρέπει όμως να διεξάγεται με θεμιτά μέσα ώστε να μην δημιουργούνται εμπορικά ελλείμματα επί μακρόν, γιατί οι ελλειμματικές πρέπει να δανείζονται για να καλύπτουν τα ελλείμματα, οπότε αναγκάζονται να επιβάλουν δασμούς για να μειώσουν τα εμπορικά ελλείμματα και να προστατεύσουν τη βιομηχανία τους από αθέμιτες πρακτικές. Επιπλέον, δεν πρέπει να επιβάλλονται εκβιαστικές απαγορεύσεις εξαγωγών σε κρίσιμα υλικά και αγαθά.
Σήμερα, όμως, παρατηρείται μια ανισορροπία στο παγκόσμιο εμπόριο, καθώς η Κίνα συσσωρεύει εμπορικά πλεονάσματα πάνω από $1 τρισ. για το 2025 με αθέμιτες πρακτικές όπως η τεχνητή υποτίμηση του νομίσματος, οι κρατικές επιδοτήσεις κρατικών εταιρειών για να πουλάνε κάτω του κόστους και να διευρύνουν τα μερίδια τους στην παγκόσμια αγορά και να χρεοκοπούν τους ανταγωνιστές τους στον υπόλοιπο κόσμο.
Επιπλέον, έχουν κεφαλαιακούς ελέγχους, ώστε να μην μπορούν οι Κινέζοι να εισάγουν από το εξωτερικό ξένα προϊόντα, υποχρεώνουν τους ξένους επενδυτές να δίνουν την τεχνολογία τους στην Κίνα, χορηγούν χαμηλότοκα δάνεια και ευνοϊκές αναχρηματοδοτήσεις δάνειων στις εξαγωγικές επιχειρήσεις, δεν προστατεύουν τα πνευματικά δικαιώματα τα εμπορικά σήματα κλπ. Παλιότερα για να αποκτήσει μια χώρα πλούτο $1 τρισ. έπρεπε να κάνει πολλούς πολέμους εναντίον άλλων χωρών. Σήμερα, αρκεί ο αθέμιτος ανταγωνισμός να αποκτήσεις τέτοιο πλούτο.
Πέρα των αθέμιτων εμπορικών πλεονασμάτων βλέπουμε κάποιες χώρες να εκβιάζουν τις δυτικές δημοκρατικές χώρες αναστέλλοντας ή μη εξάγοντας στους πελάτες τους κρίσιμα υλικά και αγαθά. Η παγκόσμια οικονομία έζησε την απαγόρευση εξαγωγών του ρωσικού αερίου, την απαγόρευση της Κίνας στην εξαγωγή 7 σπάνιων γαιών το 2024 και την απειλή απαγόρευσης των εξαγωγών όλων των σπάνιων γαιών τον Νοέμβριο του 2025, την απαγόρευση εξαγωγών προς την Ιαπωνία, και πρόσφατα την απαγόρευση εξαγωγών ασημιού.
Οι σπάνιες γαίες είναι υψίστης σημασία για την οικονομία, καθώς χωρίς αυτές οι σύγχρονες οικονομίες ακινητοποιούνται και η μετάβαση στην Τεχνητή Νοημοσύνη καθυστερεί. Επίσης, οι 17 σπάνιες γαίες τροφοδοτούν έξυπνα τηλέφωνα, ηλεκτρικά οχήματα, ανεμογεννήτριες, ιατρικά σαρωτικά και προηγμένα οπλικά συστήματα (π.χ. ένα μαχητικό F-35 απαιτεί πάνω από 900 λίβρες σπάνιων γαιών).
Η Κίνα ελέγχει περίπου το 70% της παγκόσμιας εξόρυξης σπάνιων γαιών και ένα ακόμη μεγαλύτερο μερίδιο στη διύλιση και στην παραγωγή μαγνητών, δηλαδή τα στάδια που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία. Το 2024 η Κίνα παρήγαγε 270.000 μετρικούς τόνους, οι ΗΠΑ παρήγαγαν 45.000 και παράγουν ακόμη μεγάλο μέρος αυτών προς επεξεργασία στην Κίνα.
Τα αποθέματα διευρύνουν το χάσμα: η Κίνα κατέχει 44 εκατομμύρια τόνους οικονομικά αξιοποιήσιμων αποθεμάτων, ενώ οι ΗΠΑ έχουν 1,9 εκατομμύρια - περίπου το 4% του κινεζικού συνόλου.
Η Κίνα εισάγει από τις χώρες της Λατινικής Αμερικής μεγάλο μέρος των σπάνιων γαιών και άλλων κρίσιμων μετάλλων, όπως λίθιο, χαλκό, νικέλιο, κοβάλτιο κλπ. Στη συνέχεια, εκβιάζει τους πελάτες της όπως τις ΗΠΑ την ΕΕ, Ιαπωνία κλπ., ότι δεν τους πουλάει σπάνιες γαίες, εάν δεν σταματήσουν να βάζουν δασμούς στις εξαγωγές της για να μπορεί να συνεχίσει να εισρέει ο δυτικός πλούτος στην Κίνα μέσω των αθέμιτων εμπορικών πλεονασμάτων που έχει. Οι ΗΠΑ είχαν το 2024 εμπορικό έλλειμμα $1.2 δισ. Περίπου τα $300 δισ. με την Κίνα. Αλλά και η ΕΕ έχει περίπου $300 δισ. εμπορικό έλλειμμα με την Κίνα.
Η Νότια Αμερική δεν είναι απλώς εκτεταμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και αργό πετρέλαιο. Είναι μία από τις πλουσιότερες γεωγραφικές ζώνες του κόσμου σε ορυκτούς πόρους: λίθιο, χαλκό, νικέλιο, σπάνιες γαίες, κλπ. Το «τρίγωνο του λιθίου» - Βολιβία, Χιλή, Αργεντινή - κατέχει σχεδόν το 70% των παγκόσμιων αποθεμάτων λιθίου. Το λίθιο, κρίσιμο συστατικό για μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων και συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας, έχει αναδειχθεί στον πρωταγωνιστή της βιομηχανίας των νέων τεχνολογιών.
Η Κίνα έχει αφιερώσει χρόνια στην οικοδόμηση επιρροής μέσω εξορυκτικών υποδομών και μακροχρόνιων συμφωνιών προμήθειας. Το εμπόριο Κίνας - Νότιας Αμερικής πλέον υπερβαίνει τα 300 δισεκατομμύρια δολάρια ενώ το εμπόριο των ΗΠΑ είναι πολύ χαμηλότερο. Στη Χιλή πάνω στο 1/3 του εμπορίου πραγματοποιείται με την Κίνα, στη Βραζιλία και στο Περού προσεγγίζει το 30%. Το Περού είναι ένας από τους σημαντικότερους παραγωγούς χαλκού παγκοσμίως, ένα κρίσιμο μέταλλο για δίκτυα ισχύος, ηλεκτρικά οχήματα και προηγμένα οπλικά συστήματα. Πολλά μεγάλα έργα χαλκού γίνονται από κινεζικές εταιρείες.
Η Κίνα επένδυσε συστηματικά στη δημιουργία μακροχρόνιων προμηθευτικών αλυσίδων - όχι μόνο αγοράζοντας και εξορύσσοντας πρώτες ύλες, αλλά αποκτώντας υποδομές μεταφοράς, λιμενικές εγκαταστάσεις και άτυπες στρατηγικές παρουσίες. Στο εγχειρίδιο αυτής της στρατηγικής περιλαμβάνονται τέτοια στοιχεία όπως η απόκτηση μεγάλων λιμανιών με επενδύσεις που αγγίζουν τα δισεκατομμύρια, όπως λιμένας Chancay Port κοντά στην Λίμα, αξίας 3,5 δισ. δολαρίων με 60% συμμετοχή της Κινέζικης κρατικής Cosco.
Αυτά τα λιμάνια έχουν τη δυνατότητα να φορτώνουν υλικά και να φιλοξενούν κινεζικά εμπορικά πλοία και, ενίοτε, να λειτουργούν ως κόμβοι logistics διπλής χρήσης που μπορούν να χρησιμοποιηθούν υπό το πρόσχημα του εμπορίου.
Στη Βενεζουέλα «άνθησαν» οι επενδύσεις της Κίνας, της Ρωσίας, του Ιράν αλλά και της Τουρκίας, οι οποίες επενδύσεις περιέργως έχουν καταστρέψει την οικονομία της Βενεζουέλας, καθώς το ΑΕΠ της κατέρρευσε κατά 88% (από $370 δισ. το 2012 στα $42 δισ. το 2020). Έκτοτε λόγω της αύξησης των τιμών της ενέργειας το ΑΕΠ έφθασε στα $110 δισ. το 2025, αλλά εξακολουθεί να έχει πτώση κατά 70% από το 2012. Η μείωση της παραγωγής πετρελαίου από 3 εκατ. στο 1 εκατ, βαρέλια, ευνοούσαν τη Ρωσία και άλλες χώρες να πουλάνε σε υψηλές τιμές λόγω μειωμένης προσφοράς τα τελευταία 30 χρόνια. Από το υπόλοιπο πετρέλαιο το μεγαλύτερο μέρος το αγοράζει η Κίνα σε πολύ χαμηλές τιμές. Και οι 4 αναθεωρητικές χώρες που προσπαθούν να αναβιώσουν τις αυτοκρατορίες τους Ρωσία, Κίνα, Ιράν και Τουρκία, βρίσκονται στη Βενεζουέλα και αγοράζουν πάμφθηνα από πετρέλαιο, μέταλλα μέχρι και χρυσό.
Η στρατηγική σημασία της Βενεζουέλας δεν περιορίζεται στο πετρέλαιο αλλά είναι γεωγραφική: βρίσκεται στη βόρεια πύλη εισόδου της Νότιας Αμερικής, κοντά σε θαλάσσιες αρτηρίες της Καραϊβικής και σε στρατηγικές ζώνες ενδιαφέροντος των ΗΠΑ, ο έλεγχος αυτών των περιοχών διαμορφώνει την πρόσβαση βαθύτερα στην ηπειρωτική χώρα.
Η συγκέντρωση αυτών των πόρων σε συνδυασμό με τις κινεζικές επενδύσεις στη Νότιο Αμερική δημιουργεί ένα πλαίσιο όπου το οικονομικό, το τεχνολογικό και το στρατιωτικό στοιχείο συγκρούονται.
Ακόμη πιο ανησυχητική για τις ΗΠΑ και τους περιφερειακούς συμμάχους είναι η επέκταση της κινεζικής παρουσίας πέρα από την οικονομική σφαίρα, π.χ. στην Αργεντινή, λειτουργεί σταθμός παρακολούθησης διαστημικών δραστηριοτήτων στο Νεουκέν - μια εγκατάσταση που, κατά αναφορές, δεν επιτρέπεται η ελεύθερη επιθεώρηση από τοπικούς νομοθέτες. Αναλυτές προειδοποιούν ότι αυτές οι υποδομές ενδέχεται να έχουν και στρατιωτική διάσταση, επαναλαμβάνοντας μοτίβα που παρατηρήθηκαν στη Νότια Σινική Θάλασσα, όπου «αλιευτικές» δομές μετατράπηκαν σε ραντάρ - βάσεις.
Η στρατηγική περιλαμβάνει επίσης λεκτικές και νομικές κινήσεις: ο «επικοινωνιακός πόλεμος» και η αναθεώρηση χαρτών. Το 2023 ο πρόεδρος Μαδούρο παρουσίασε χάρτη που διεκδικούσε το Έσεκιμπο της Γουιάνας, πλούσιο σε πετρελαϊκά κοιτάσματα, ως βενεζουελανική επικράτεια.
Αυτή η προσέγγιση θυμίζει την κινεζική «γραμμή των εννέα παύλων» στην Ασία - μια τακτική που επαναχαράσσει νοητά σύνορα πριν επιχειρηθεί η πρακτική ενσωμάτωση. Κάτι παρόμοιο κάνει και η Τουρκία με την υποτιθέμενη γαλάζια πατρίδα προς τη χώρα μας. Η σημασία αυτών των διεκδικήσεων δεν είναι μόνο ρητορική, στοχεύουν στη νομιμοποίηση μελλοντικών διευρύνσεων επιρροής.
Για τις ΗΠΑ και συμμάχους υπάρχει ο σαφής κίνδυνος στρατηγικού αποκλεισμού από κρίσιμες πρώτες ύλες και υποδομές, αφού η Κίνα εισάγει από την Κεντρική και Νότια Αμερική και στη συνέχεια εκβιάζει με την απαγόρευση κρίσιμων εξαγωγών. Έτσι η Κίνα έχοντας τα κρίσιμα υλικά μόνο για τον εαυτό της, θα μπορέσει να περάσει μπροστά στην Τεχνητή Νοημοσύνη, στο διάστημα, στη βαθιά θάλασσα, στον αρκτικό ωκεανό, στα αυτόματα οχήματα και στα ανθρωποειδή ρομπότ. Το επικαιροποιημένο δόγμα Μονρόε των ΗΠΑ δεν επιτρέπει να συνεχιστεί αυτό από την Κίνα και τις άλλες αναθεωρητικές χώρες στη Λατινική Αμερική.
Η σύγχρονη αντιπαράθεση στη Νότια Αμερική δεν είναι απλώς μάχη για πετρέλαιο. Είναι αγώνας για πόρους που καθορίζουν το τεχνολογικό και γεωστρατηγικό μέλλον. Η Κίνα, με συστηματικές επενδύσεις και ευρύ φάσμα εργαλείων - από τα ορυχεία και τους λιμένες μέχρι υποδομές παρακολούθησης και «αλιευτικούς» στόλους - επιχειρεί να οικοδομήσει μακροπρόθεσμη επιρροή στο Δυτικό ημισφαίριο και να αποκλείσει την πρόσβαση των τις Δυτικών χωρών. Η κινέζική φράση : «Η Μέση Ανατολή έχει το πετρέλαιο αλλά εμείς έχουμε τις σπάνιες γαίες» λέει πολλά.
Οι ΗΠΑ και οι περιφερειακοί εταίροι αντιμετωπίζουν την πρόκληση να επιλέξουν τη Λατινική Αμερική ως την επόμενη «Κίνα» για φθηνές εισαγωγές που θα είναι ασφαλείς και αρκετά εγγύτερα και δεν θα έχουν τα τεράστια εμπορικά ελλείμματα που έχουν με την Κίνα.
Η Κίνα εφόσον δεν ακολουθεί τους θεμιτούς κανόνες του διεθνούς εμπορίου και εκβιάζει την Δύση με απαγόρευση εξαγωγών κρίσιμων υλικών, θα ακολουθήσει μια κατάσταση «Ιαπωνοποίησης» της οικονομίας της. Οι ΗΠΑ και οι εταίροι τους θα συναλλάσσονται κατευθείαν με τις χώρες της Λατινική Αμερικής που έχουν τις απαραίτητες σπάνιες γαίες και τα κρίσιμα υλικά.
Συναλλαγές και με άλλες χώρες που διαθέτουν τέτοιους πόρους όπως η π.χ. η Γροιλανδία θα εξασφαλίσουν για τις ΗΠΑ την ΕΕ και άλλες Δυτικές χώρες την επάρκεια και την ασφάλεια, και την βιωσιμότητα της εφοδιαστικής αλυσίδας προς τις νέες τεχνολογίες και θα αποτρέψουν τον εκβιασμό από την Κίνα και τις άλλες αναθεωρητικές χώρες.
*Ατσαλάκης Γιώργος, Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων
