Κρίσιμα διλήμματα αλλά και προκλήσεις θέτει η κρίση στο Ιράν για την Άγκυρα, καθώς τόσο η ενδεχόμενη αποσταθεροποίηση όσο και το ενδεχόμενο αποκατάστασης του Ιράν στη διεθνή σκηνή τρομάζουν την τουρκική ηγεσία, δεδομένου ότι και τα δύο αυτά σενάρια θέτουν υπό αμφισβήτηση στρατηγικές επιλογές της Άγκυρας.
Από την πρώτη στιγμή που ξέσπασε η τελευταία μεγάλη κρίση στο Ιράν, η Άγκυρα παρακολουθεί από κοντά, αλλά με αρκετή αμηχανία, τις εξελίξεις και τις τελευταίες ημέρες ανέλαβε πρωτοβουλίες, με τουλάχιστον τρεις τηλεφωνικές επικοινωνίες που είχε ο Χακάν Φιντάν με τον Ιρανό ομόλογό του, Αμπάς Αραγτσί.
Η Τουρκία συστήνει αυτοσυγκράτηση και προσπαθεί να κρατήσει ανοιχτές τις δυνατότητες για κάποιον διάλογο μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσιγκτον, κατανοώντας πάντως ότι τέτοιου είδους κρίσεις την ξεπερνούν κατά πολύ, ιδίως όταν οι επιλογές εξαρτώνται από τον Ντόναλντ Τραμπ.
Ο Χακάν Φιντάν, σε συνέντευξή του σε ξένους και Τούρκους δημοσιογράφους, έδωσε το στίγμα της τουρκικής πολιτικής, τονίζοντας ότι η Άγκυρα δεν θέλει την αποσταθεροποίηση του Ιράν. Μια δήλωση που μάλλον αποκαλύπτει την επιθυμία της Τουρκίας για διατήρηση του status quo και την επιβίωση του θεοκρατικού καθεστώτος, περισσότερο από την αγωνία για την επόμενη ημέρα.
Διότι για την Τουρκία, στο ενδεχόμενο ανατροπής του καθεστώτος, είναι το ίδιο επικίνδυνα και τα δύο επόμενα σενάρια: είτε η αποκατάσταση της δημοκρατίας και της ομαλότητας στο Ιράν, είτε η επικράτηση του χάους που θα λειτουργήσει αποσταθεροποιητικά για ολόκληρη την περιοχή. Οι προκλήσεις για την Άγκυρα, όπως αναφέρει σε ανάλυση της και η έγκυρη τουρκική εφημερίδα Τurkiye αφορούν τόσο την οικονομία και την ενέργεια όσο και τους μεγάλους διαδρόμους Ανατολής–Δύσης, αλλά και μείζονα ζητήματα ασφάλειας.
Η Τουρκία έχει επενδύσει τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη μετατροπή της σε έναν δυναμικό κόμβο μεταφοράς ενέργειας από την Ανατολή προς την Ευρώπη, έναν ρόλο που επιδιώκει να ενισχύσει και με την ανάπτυξη δικών της κοιτασμάτων στη Μαύρη Θάλασσα, καθώς και με την προσέλκυση επενδύσεων από το εξωτερικό.
Η επιστροφή του Ιράν στην ομαλότητα και η επανένταξή του στο διεθνές σύστημα είναι προφανές ότι θα επιφέρει τεράστιες ανατροπές στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά, καθώς η χώρα διαθέτει τα δεύτερα μεγαλύτερα κοιτάσματα φυσικού αερίου στον κόσμο.
Η επιστροφή των μεγάλων πετρελαϊκών εταιρειών στο Ιράν, αλλά και η προσέλκυση επενδύσεων για την αναβάθμιση και τον εκσυγχρονισμό του ενεργειακού τομέα της χώρας και την αξιοποίηση των σήμερα υποαναπτυγμένων κοιτασμάτων, θα λειτουργήσουν απολύτως ανταγωνιστικά προς τις επιδιώξεις της Τουρκίας.
Επιπλέον, θα υπάρχει πλέον η δυνατότητα εξαγωγής ιρανικού φυσικού αερίου απευθείας από το Ιράν, το οποίο θα μπορεί να επενδύσει σε τεχνολογία LNG ώστε να εξάγει με μεγαλύτερη ευελιξία το φυσικό του αέριο στις παγκόσμιες αγορές, απαλλασσόμενο από τις δεσμεύσεις αλλά και το κόστος που συνεπάγονται οι αγωγοί.
Μια τέτοια προοπτική όχι μόνο θα στερούσε σημαντικούς πόρους από τον ενεργειακό τομέα της Τουρκίας, αλλά θα υποβάθμιζε πλήρως τη σημασία της ως κόμβου μεταφοράς φυσικού αερίου από την Κασπία προς την Ευρώπη.
Όμως και ο Μεσαίος Διάδρομος, του οποίου κατάληξη αποτελεί η Τουρκία, θα υποβαθμιζόταν, καθώς είναι σύνθετος και δαπανηρός, σε αντίθεση με μια νέα διαδρομή που θα μπορούσε να χαραχθεί από την Ανατολή και την Ινδία προς τον Περσικό Κόλπο, με ενδιάμεσο σταθμό το ιρανικό λιμάνι Τσαμπαχάρ, το οποίο αποτελεί την κατάληξη του Διεθνούς Διαδρόμου Μεταφορών Βορρά–Νότου (INSTC), που προωθείται από τη Ρωσία και την Ινδία.
Η αποκατάσταση της ομαλότητας στο Ιράν θα οδηγήσει εκ των πραγμάτων σε μετατόπιση όχι μόνο της ροής της ενέργειας αλλά και του εμπορίου προς τον Νότο, υπονομεύοντας έναν ρόλο στον οποίο έχει επενδύσει στρατηγικά και οικονομικά η Τουρκία.
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η Τουρκία επιθυμεί τη διατήρηση του status quo είναι τα ζητήματα ασφάλειας. Έχοντας σύνορα 560 χιλιομέτρων με το Ιράν, το ενδεχόμενο αποσταθεροποίησης της χώρας θα αποτελούσε κρίσιμη απειλή και για την ίδια. Οι ιρανικές κρατικές δομές ασφάλειας και άμυνας διασφαλίζουν την τάξη στην ιρανική πλευρά των συνόρων, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για την Τουρκία, καθώς οποιοδήποτε κενό θα έσπευδαν να καλύψουν οργανώσεις όπως η PJAK, αδελφή οργάνωση του PKK, αλλά και κυκλώματα διακίνησης ναρκωτικών και ανθρώπων.
Η Τουρκία θα βρισκόταν έτσι στην ανάγκη, μετά τη Συρία και το Ιράκ, να διαθέσει σημαντικές δυνάμεις για την επιτήρηση των συνόρων με το Ιράν, γεγονός που θα επηρέαζε τόσο την αποτελεσματικότητα των επιχειρήσεων που διεξάγει ο στρατός στη Συρία και στο Ιράκ όσο και τον κρατικό προϋπολογισμό.
Πολύ περισσότερο, ακούγεται ως εφιαλτικό το σενάριο του κατακερματισμού του Ιράν, καθώς θα οδηγούσε σε γενικευμένη αποσταθεροποίηση, με κινδύνους ακόμη και για χώρες που θα μπορούσαν να διεκδικήσουν εδάφη εις βάρος του.
Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα είναι το μεταναστευτικό. Το ιρανικό καθεστώς, σε μεγάλο βαθμό, επέβαλλε έναν στοιχειώδη έλεγχο στις ροές. Σήμερα υπολογίζεται ότι στο έδαφός του φιλοξενούνται περίπου τρία εκατομμύρια Αφγανοί, οι οποίοι αναζητούν τρόπους να περάσουν στην Τουρκία και από εκεί στην Ευρώπη.
Η απουσία σταθερής εξουσίας στην Τεχεράνη είναι σαφές ότι θα οδηγήσει σε χαλάρωση των μέτρων συγκράτησης των ροών, με αποτέλεσμα μια νέα μεταναστευτική κρίση, με πρώτο θύμα την Τουρκία, η οποία ήδη δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα εκατομμύρια προσφύγων από τη Συρία που δεν έχουν ακόμη επιστρέψει στην πατρίδα τους μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ.
Ένα νέο μεταναστευτικό κύμα προς την Τουρκία θα λειτουργούσε αποσταθεροποιητικά για την κυβέρνηση Ερντογάν, η οποία δεν διαθέτει ούτε τους δημοσιονομικούς πόρους για τη διαχείρισή του, ενώ θα δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα κοινωνικής συνοχής και ηρεμίας στα μεγάλα τουρκικά αστικά κέντρα.
Έτσι, για την Τουρκία, ένα Ιράν που θα ενσωματωνόταν εκ νέου στη διεθνή κοινότητα χωρίς κυρώσεις, μετά από εσωτερική εξομάλυνση, θα αποτελούσε έναν ισχυρό ανταγωνιστή στην προσπάθειά της να αναδειχθεί σε ηγεμονική περιφερειακή δύναμη. Αντίστοιχα, στο σενάριο της κατάρρευσης του Ιράν, θα προέκυπτε μια εξαιρετικά κρίσιμη απειλή ασφάλειας.
Γι’ αυτό δεν εκπλήσσει η θέση της Άγκυρας, όπως εκφράστηκε και από τον Χακάν Φιντάν, υπέρ της επίλυσης της κρίσης μέσω διαλόγου Τεχεράνης–Ουάσινγκτον και της αποφυγής κάθε ιδέας ένοπλης παρέμβασης εναντίον του Ιράν…
