Τα δημογραφικά χαρακτηριστικά δεν είναι μόνο ένας κρίσιμος παράγοντας για την βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος αλλά και μια παράμετρος που καθορίζει καταναλωτικές συνήθειες και ανάγκες μιας κοινωνίας. Η αύξηση του προσδόκιμου και η βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης στον δυτικό κόσμο έχουν μετατοπίσει την μορφή που έχουν οι ηλικιακές πυραμίδες προς τα πάνω σε τέτοιο βαθμό που πλέον δεν μιλάμε για πυραμίδες αλλά για «ρόμβους».
Η δημογραφία είναι από τις πιο υποτιμημένες, αλλά και πιο ισχυρές, δυνάμεις που επηρεάζουν τις αγορές. Οι αλλαγές στη δομή ηλικιών, στο μέγεθος και στη σύνθεση του πληθυσμού δεν κινούν απλώς κοινωνικές εξελίξεις· διαμορφώνουν καταναλωτικά πρότυπα, επηρεάζουν τα δημόσια οικονομικά και, τελικά, καθορίζουν ποιοι κλάδοι της οικονομίας θα αναπτυχθούν και ποιοι θα πιεστούν τις επόμενες δεκαετίες. Για τους επενδυτές σε μετοχές, η κατανόηση των δημογραφικών τάσεων αποτελεί κρίσιμο εργαλείο στρατηγικής.
Σχεδόν σε όλες τις ανεπτυγμένες οικονομίες, αλλά και σε πολλές αναδυόμενες, ο πληθυσμός γηράσκει. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, σε συνδυασμό με τη μείωση των γεννήσεων, οδηγεί σε υψηλότερη διάμεση ηλικία και σε μικρότερο εργατικό δυναμικό. Παράλληλα, οι μεταναστευτικές ροές δημιουργούν μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ χωρών και περιοχών. Μέχρι το 2050, η Ευρώπη και η Ανατολική Ασία θα συγκαταλέγονται στις πιο «γερασμένες» περιοχές του πλανήτη, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εμφανίζουν πιο ήπια δημογραφική επιβράδυνση.
Αυτές οι τάσεις δεν επηρεάζουν όλους τους κλάδους το ίδιο. Η κατανάλωση μετατοπίζεται: λιγότερα χρήματα κατευθύνονται στην εκπαίδευση και σε αγαθά που συνδέονται με τις νεότερες ηλικίες, ενώ αυξάνεται η σχετική σημασία της υγείας, της φαρμακευτικής δαπάνης, των τροφίμων και των υπηρεσιών φροντίδας.
Αναμενόμενα τα πρότυπα κατανάλωσης αλλάζουν καθώς οι άνθρωποι μεγαλώνουν. Όταν οι πολίτες συνταξιοδοτούνται και εισέρχονται στην τρίτη ηλικία, η ζήτηση για υπηρεσίες υγείας αυξάνεται, ενώ η ζήτηση για εκπαίδευση μειώνεται. Δεν συναντά κανείς πολλούς εβδομηντάρηδες ανάμεσα στους φοιτητές των πανεπιστημίων ή των προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης.
Αυτές οι μεταβολές στα πρότυπα κατανάλωσης σημαίνουν ότι, καθώς η γήρανση του πληθυσμού προχωρά, η κατανάλωση σε διαφορετικούς τομείς της οικονομίας μεταβάλλεται με διαφορετικούς ρυθμούς. Μια νέα μελέτη του ΔΝΤ χρησιμοποίησε τις δημογραφικές προβολές των Ηνωμένων Εθνών για να εκτιμήσει τη μεταβολή της κατανάλωσης στην Ασία μεταξύ 2024 και 2050 σε διάφορες κατηγορίες.
Ένα χαρακτηριστικό και προχωρημένο παράδειγμα είναι η Ιαπωνία ή οποία έχει ήδη έναν αρκετά γερασμένο πληθυσμό (49-50 ετών μ.ο.) με προοπτική ο μέσος όρος ηλικίας να αυξηθεί περαιτέρω. Το αποτέλεσμα είναι ότι η προβλεπόμενη μείωση του πληθυσμού κατά 15% μεταφράζεται σε αντίστοιχη πτώση περίπου 15% στην κατανάλωση στις περισσότερες κατηγορίες.
Η κατανάλωση υγειονομικής περίθαλψης αντέχει λίγο καλύτερα σε σχέση με τις υπόλοιπες, αλλά οι διαφορές είναι μικρές. Στην Κίνα η οποία έχει χαμηλότερο μέσο όρο στο πληθυσμό της (40-41 μ.ο.) ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων που σήμερα βρίσκονται σε ηλικία εργασίας θα περάσει στη συνταξιοδότηση. Το αποτέλεσμα είναι μια δραματική μεταβολή στα πρότυπα κατανάλωσης.
Παρότι ο πληθυσμός αναμένεται να μειωθεί κατά περίπου 11% μεταξύ 2024 και 2050, η κατανάλωση υπηρεσιών υγείας εκτιμάται ότι θα υποχωρήσει μόλις κατά 2%, ενώ οι δαπάνες για αναψυχή και μεταφορές αναμένεται να μειωθούν πολύ περισσότερο (σχεδόν κατά 20%). Πρόκειται για σημαντικές διαφοροποιήσεις, παρότι η συνολική μείωση του πληθυσμού είναι περίπου αντίστοιχη με εκείνη της Ιαπωνίας.
Ιαπωνία: Μεταβολή της κατανάλωσης από το 2024 έως το 2050
Αναμενόμενη μείωση της κατανάλωσης στην Κίνα από το 2024 έως το 2050
Πηγή IMF Research (η διακεκομμένη γραμμή δείχνει το ποσοστό μείωσης του πληθυσμού)
Ένα πιο σύνθετο παράδειγμα είναι η Σιγκαπούρη, όπου ο πληθυσμός γηράσκει (μ.ο. 36-38 ετών) αλλά ταυτόχρονα αυξάνεται. Αυτό οδηγεί σε ένα πλήρες μίγμα προβλέψεων, με ορισμένες κατηγορίες κατανάλωσης που αναμένεται να αυξηθούν (υγειονομική περίθαλψη, στέγαση) και άλλες που ενδεχομένως θα μειωθούν (εκπαίδευση, ένδυση).
Σιγκαπούρη: Μεταβολή της κατανάλωσης από το 2024 έως το 2050
Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας με έντονη δημογραφική πρόκληση. Η χαμηλή γεννητικότητα, η μετανάστευση νέων και η αύξηση του προσδόκιμου ζωής οδηγούν σε ταχεία γήρανση του πληθυσμού. Για τις εισηγμένες εταιρείες, αυτό δημιουργεί ένα σαφές δίπολο: Από τη μία πλευρά, κλάδοι όπως το λιανεμπόριο ένδυσης, η ιδιωτική εκπαίδευση και ορισμένες μορφές ψυχαγωγίας αντιμετωπίζουν διαρθρωτικούς περιορισμούς στη ζήτηση.
Από την άλλη, η υγεία, τα τρόφιμα, οι βασικές καταναλωτικές υπηρεσίες και η ιδιωτική ασφάλιση αποκτούν μεγαλύτερη προβλεψιμότητα εσόδων. Οι εισηγμένες του κλάδου υγείας, τα σούπερ μάρκετ και οι εταιρείες που σχετίζονται με φαρμακευτικά και ιατρικά προϊόντα βρίσκονται σε πιο ευνοϊκή μακροπρόθεσμη θέση.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και το Real Estate. Η ζήτηση μετατοπίζεται από τη μεγάλη οικογενειακή κατοικία προς μικρότερα σπίτια, κατοικίες για ηλικιωμένους και ακίνητα κοντά σε υποδομές υγείας. Για τις ΑΕΕΑΠ και τις κατασκευαστικές εταιρείες, αυτό σημαίνει προσαρμογή του επενδυτικού μοντέλου.
Οι δημογραφικές τάσεις δεν προσφέρουν εύκολες λύσεις, αλλά δίνουν σαφείς κατευθύνσεις. Οι επενδυτές που σκέφτονται με ορίζοντα δεκαετιών οφείλουν να ενσωματώνουν τη δημογραφία στις αποφάσεις τους, δίπλα σε δείκτες κερδοφορίας και αποτίμησης.
Μέχρι το 2050, οι κλάδοι της υγείας, των βασικών καταναλωτικών αγαθών, της ασφάλισης και των υποδομών φροντίδας αναμένεται να έχουν διαρθρωτικό πλεονέκτημα. Αντίθετα, κλάδοι που εξαρτώνται από νεανική κατανάλωση ή από ταχεία πληθυσμιακή αύξηση θα χρειαστούν προσαρμογή και καινοτομία για να παραμείνουν ελκυστικοί. Σε έναν κόσμο που αλλάζει ηλικιακά, η δημογραφία δεν είναι απλώς στατιστική. Είναι επενδυτικός οδηγός.
