Πολλοί άνθρωποι σήμερα δεν φοβούνται απλώς την ασθένεια. Φοβούνται τον χρόνο. Φοβούνται τη φθορά, τη γήρανση, τον θάνατο. Και στην προσπάθειά τους να τον αποφύγουν, καταλήγουν να ζουν υπό ένα καθεστώς διαρκούς αυτοελέγχου, όπου κάθε γεύμα, κάθε βήμα, κάθε ώρα ύπνου μετατρέπεται σε δεδομένο προς αξιολόγηση.
Η επιδίωξη της μακροζωίας παρουσιάζεται ως αυτονόητος στόχος. Ποιος δεν θα ήθελε να ζήσει περισσότερο; Όμως για ολοένα και περισσότερους ανθρώπους, η φροντίδα της υγείας παύει να είναι μέσο ευημερίας και γίνεται εμμονή. Ένα νέο φαινόμενο, που οι ειδικοί αποκαλούν «σύνδρομο εμμονής με τη μακροζωία», αρχίζει να απασχολεί σοβαρά τον χώρο της ψυχικής υγείας.
Όταν η ζωή μετριέται σε αριθμούς
Πολλοί άνθρωποι οργανώνουν την καθημερινότητά τους γύρω από αυστηρά προγράμματα διατροφής, γυμναστικής και ύπνου. Παρακολουθούν αδιάκοπα βιοδείκτες: καρδιακούς παλμούς, αρτηριακή πίεση, επίπεδα γλυκόζης, ποιότητα ύπνου, ποσοστά λίπους. Χρησιμοποιούν εφαρμογές, «έξυπνα» ρολόγια, δαχτυλίδια και αισθητήρες, όχι ως βοηθήματα, αλλά ως κριτές της αξίας της ημέρας τους.
Σταδιακά, η ζωή δεν βιώνεται. Αξιολογείται.
Κάθε απόκλιση από το «σωστό» προκαλεί ενοχές. Κάθε κοινωνική έξοδος γίνεται απειλή. Το αυθόρμητο θεωρείται ρίσκο. Η καθημερινότητα μετατρέπεται σε ένα στενό πλαίσιο αυτοπειθαρχίας που υπόσχεται ασφάλεια, αλλά συχνά παράγει άγχος, φόβο και ψυχική εξάντληση.
Η αγορά που τρέφεται από τον φόβο
Το φαινόμενο δεν είναι ανεξάρτητο από την εκρηκτική ανάπτυξη της βιομηχανίας της μακροζωίας. Κλινικές «βελτιστοποίησης υγείας», biohacking, συμπληρώματα, ενέσεις, εξετάσεις, θεραπείες και υποσχέσεις αντιγήρανσης δημιουργούν την αίσθηση ότι η βιολογία μπορεί -και οφείλει- να ελεγχθεί πλήρως.
Το μήνυμα είναι έμμεσο αλλά ισχυρό: αν δεν επενδύουν διαρκώς στο σώμα τους, αν δεν παρακολουθούν τα πάντα, αν δεν «βελτιστοποιούνται», τότε κάτι κάνουν λάθος. Η υγεία παύει να είναι δικαίωμα ή ισορροπία και γίνεται ατομικό καθήκον υψηλών επιδόσεων.
Από την αυτοφροντίδα στην αυτοεπιτήρηση
Ψυχολόγοι και ψυχίατροι παρατηρούν ότι πολλοί άνθρωποι που ακολουθούν αυτόν τον τρόπο ζωής δεν κινούνται από αγάπη για την υγεία, αλλά από έναν βαθύτερο υπαρξιακό φόβο. Ο φόβος του θανάτου, της απώλειας, της αβεβαιότητας μεταμφιέζεται σε «πειθαρχία», «ευεξία» και «επιστημονική προσέγγιση».
Η πανδημία ενίσχυσε αυτό το υπόβαθρο. Υπενθύμισε με απότομο τρόπο ότι η ζωή είναι εύθραυστη και εκτός ελέγχου. Για πολλούς ανθρώπους, η απάντηση ήταν η υπερβολική προσκόλληση σε ό,τι δίνει την ψευδαίσθηση ασφάλειας: δεδομένα, μετρήσεις, κανόνες.
Όμως εκεί ακριβώς γεννιέται το παράδοξο: στην προσπάθεια να προστατεύσουν τη ζωή τους, πολλοί άνθρωποι παύουν να τη ζουν.
Η αποδοχή ως πράξη ελευθερίας
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η λύση δεν βρίσκεται στην απόρριψη της υγιεινής ζωής, αλλά στην αποκατάσταση της ισορροπίας. Η σωματική υγεία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ψυχική υγεία. Και η αποδοχή της θνητότητας δεν είναι ήττα - είναι προϋπόθεση ελευθερίας.
Να τρώνε καλά, να κινούνται, να φροντίζουν τον εαυτό τους, αλλά χωρίς να μετατρέπουν το σώμα τους σε έργο υπό συνεχή επιτήρηση. Να θυμούνται ότι η ζωή δεν είναι ένα project βελτιστοποίησης, αλλά μια εμπειρία με αβεβαιότητα, χαρά, ρίσκο και τέλος.
Σε μια εποχή που η μακροζωία προβάλλεται ως υπέρτατη αξία, ίσως το πιο φιλελεύθερο και ανθρώπινο αίτημα είναι άλλο: όχι απλώς να ζούμε περισσότερο, αλλά να ζούμε ουσιαστικά.
