Το ανθρώπινο πλάσμα είναι το υγρό μέρος του αίματος, που αντιπροσωπεύει περίπου το 55% του συνολικού όγκου του. Έχει κιτρινωπή, διαυγή σύσταση και αποτελείται κυρίως από νερό (περίπου 92%), πρωτεΐνες, άλατα, ορμόνες, αντισώματα και διάφορα ένζυμα.
Η βασική του λειτουργία είναι να μεταφέρει στα κύτταρα όλα τα αναγκαία θρεπτικά συστατικά, ορμόνες και πρωτεΐνες, εξασφαλίζοντας την ομαλή λειτουργία του ανοσοποιητικού και την ισορροπία του οργανισμού.
Όμως το πλάσμα έχει και μια άλλη, λιγότερο γνωστή αλλά σωτήρια χρήση: αποτελεί την αναγκαία πρώτη ύλη για την παρασκευή ζωτικών φαρμάκων, που δεν μπορούν να δημιουργηθούν στο εργαστήριο με τεχνητό τρόπο.
Τα φάρμακα από πλάσμα
Τα λεγόμενα Plasma Derived Medicinal Products (PDMPs) είναι φάρμακα των οποίων η δραστική ουσία προέρχεται αποκλειστικά από ανθρώπινο πλάσμα.
Αποτελούν θεμέλιο για τη θεραπεία περισσότερων από 300.000 ασθενών στην Ευρώπη που πάσχουν από σπάνιες και χρόνιες ασθένειες - όπως αιμορροφιλία, ανοσοανεπάρκειες, κληρονομικό αγγειοοίδημα, νόσος Kawasaki και σύνδρομο Guillain-Barré.
Παράλληλα, τα φάρμακα αυτά έχουν πλέον ευρύτατες εφαρμογές στην ιατρική πράξη:
• στην υποστήριξη καρκινοπαθών,
• στις μεταμοσχεύσεις,
• στην αποκατάσταση εγκαυμάτων,
• στη θεραπεία σοβαρών λοιμώξεων και αυτοάνοσων νοσημάτων.
Η παγκόσμια ζήτηση για ανοσοσφαιρίνες και προϊόντα πλάσματος αυξάνεται ετησίως κατά 6,7%, γεγονός που καθιστά τη συλλογή του πλάσματος κομβικό ζήτημα δημόσιας υγείας.
Πώς συλλέγεται το πλάσμα
Υπάρχουν δύο βασικές μέθοδοι συλλογής:
1. Πλασμαφαίρεση
Είναι η ειδική διαδικασία όπου το αίμα του δότη εισέρχεται σε μηχάνημα που διαχωρίζει το πλάσμα και επιστρέφει τα αιμοσφαίρια στον δότη.
• Διάρκεια: περίπου 90 λεπτά
• Όγκος πλάσματος ανά δωρεά: 650–880 ml
• Συχνότητα: έως 60 φορές τον χρόνο
2. Αιμοδοσία (ολικό αίμα)
Το αίμα συλλέγεται και στη συνέχεια διαχωρίζεται στο εργαστήριο.
• Διάρκεια: περίπου 15 λεπτά
• Όγκος πλάσματος ανά δωρεά: 250–300 ml
• Συχνότητα: 3 φορές τον χρόνο
Η πλασμαφαίρεση θεωρείται η πλέον αποδοτική και ασφαλής μέθοδος, με επιπλοκές μικρότερες του 0,2%, αντίστοιχες της κοινής αιμοδοσίας.
Η διεθνής διάσταση: ελλείψεις και εξάρτηση από τις ΗΠΑ
Η Plasma Protein Therapeutics Association (PPTA), ο διεθνής οργανισμός που εκπροσωπεί τους μεγαλύτερους παραγωγούς φαρμάκων πλάσματος, επισημαίνει ότι:
• Το 80% του πλάσματος παγκοσμίως προέρχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
• Στην Ευρώπη, περίπου το ήμισυ του πλάσματος που χρησιμοποιείται για παραγωγή φαρμάκων είναι εισαγόμενο.
• Μόλις τέσσερις χώρες (Αυστρία, Τσεχία, Ουγγαρία και Γερμανία) συγκεντρώνουν το 50% του πλάσματος στην ΕΕ.
Η πανδημία COVID-19 επιδείνωσε τις ελλείψεις, καθώς οι δωρεές μειώθηκαν δραστικά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αναγνωρίζοντας την εξάρτηση της Ένωσης, προωθεί πλέον στρατηγική «ευρωπαϊκής αυτονομίας στο πλάσμα», ενθαρρύνοντας τα κράτη-μέλη να αυξήσουν τη συλλογή εντός των δικών τους συνόρων.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Η Ελλάδα βρίσκεται στην κατηγορία των χωρών με ανεπαρκή συλλογή πλάσματος, εξαρτώμενη σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Αιμοδοσίας (ΕΚΕΑ):
• Το πλάσμα που συλλέγεται μέσω αιμοδοσίας χρησιμοποιείται κυρίως για μεταγγίσεις και παρασκευή παραγώγων αίματος, όχι όμως για βιομηχανική επεξεργασία και παρασκευή PDMPs.
• Η πλασμαφαίρεση στην Ελλάδα είναι περιορισμένη και πραγματοποιείται μόνο σε ελάχιστες μονάδες, κυρίως νοσοκομειακές, για ίδιες ανάγκες.
• Δεν υπάρχει οργανωμένο δίκτυο κέντρων συλλογής πλάσματος όπως στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.
Αποτέλεσμα; Η χώρα μας πρέπει να εισάγει σημαντικές ποσότητες φαρμάκων πλάσματος, με υψηλό κόστος και κίνδυνο καθυστερήσεων στην κάλυψη ασθενών.
Η ενίσχυση του δικτύου πλασμαφαίρεσης, η ενημέρωση του κοινού και η θεσμική ενθάρρυνση της εθελοντικής δωρεάς πλάσματος είναι πλέον κρίσιμες προϋποθέσεις για την επάρκεια και την ασφάλεια του συστήματος υγείας.
Προοπτική και ευθύνη
Η δωρεά πλάσματος σώζει ζωές, και ο κάθε εθελοντής αποτελεί έναν κρίκο σε μια ευρύτερη αλυσίδα αλληλεγγύης.
Σε μια εποχή όπου τα ασφαλή φάρμακα πλάσματος είναι απαραίτητα για ολοένα και περισσότερους ασθενείς, η Ελλάδα καλείται να κάνει το επόμενο βήμα: να περάσει από τη λογική της επάρκειας αίματος, στη στρατηγική αυτονομίας στο πλάσμα.
Η επιστήμη έχει τη λύση, το ζητούμενο είναι η συλλογική βούληση να τη στηρίξουμε.
Ένα λίτρο πλάσματος μπορεί να χαρίσει δεκάδες ζωές. Αλλά γι’ αυτό απαιτείται κάτι που δεν φτιάχνεται σε εργαστήριο: ανθρώπινη προσφορά.
