Η δημιουργία του ψηφιακού ευρώ παρουσιάζεται συχνά σαν μια απλή τεχνολογική εξέλιξη: ένα ακόμη μέσο για να πληρώνουμε με το κινητό μας.
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια απόφαση με πολύ μεγαλύτερη πολιτική και οικονομική σημασία. Η Ευρώπη διαθέτει κοινό νόμισμα, αλλά μεγάλο μέρος των ηλεκτρονικών πληρωμών της εξακολουθεί να περνά από ιδιωτικά δίκτυα που εδρεύουν στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ολοκλήρωσε το 2025 την προπαρασκευαστική φάση και αποφάσισε να συνεχίσει την ανάπτυξη του συστήματος. Στόχος της είναι να είναι τεχνικά έτοιμη για μια πιθανή πρώτη έκδοση το 2029, εφόσον εγκριθεί προηγουμένως η αναγκαία ευρωπαϊκή νομοθεσία. Πιλοτικές συναλλαγές θα μπορούσαν να αρχίσουν ήδη από το 2027. Δεν έχει, επομένως, ληφθεί ακόμη η τελική απόφαση κυκλοφορίας, αλλά η Ευρώπη έχει περάσει πλέον από τη θεωρητική συζήτηση στην πρακτική προετοιμασία.
Το πολιτικό διακύβευμα: ποιος ελέγχει τις πληρωμές μας;
Το 2023 πραγματοποιήθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση περίπου 70 δισεκατομμύρια πληρωμές με κάρτα, οι οποίες αντιπροσώπευαν το 54% των συναλλαγών χωρίς μετρητά. Περίπου το 61% των πληρωμών με κάρτα στην Ευρωζώνη περνούσε ήδη από διεθνή δίκτυα και όχι από εθνικά ευρωπαϊκά συστήματα.
Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη εκδίδει το ευρώ, αλλά δεν ελέγχει πλήρως τις υποδομές μέσω των οποίων το ευρώ χρησιμοποιείται ψηφιακά.
Η εξάρτηση αυτή μετατρέπεται σε πολιτικό πρόβλημα όταν οι οικονομικές και τεχνολογικές υποδομές χρησιμοποιούνται ως μέσο εξωτερικής πολιτικής.
Οι κυρώσεις που επέβαλε η αμερικανική κυβέρνηση σε δικαστές και εισαγγελείς του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου έδειξαν πόσο εκτεταμένες μπορούν να είναι οι συνέπειες μιας αμερικανικής απόφασης. Οι κυρώσεις περιλάμβαναν πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και σοβαρούς περιορισμούς στην πρόσβαση των συγκεκριμένων προσώπων σε τραπεζικές και ψηφιακές υπηρεσίες, ακόμη και όταν αυτά ζουν και εργάζονται στην Ευρώπη.
Δεν ήταν απόφαση της αμερικανικής Δικαιοσύνης, αλλά πολιτική απόφαση της αμερικανικής κυβέρνησης, την οποία αμερικανικές επιχειρήσεις και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα όφειλαν να εφαρμόσουν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον μπορεί αυθαίρετα να διακόψει όλες τις κάρτες των Ευρωπαίων. Δείχνει όμως ότι ο έλεγχος των τραπεζικών δικτύων, των καρτών και των μεγάλων ψηφιακών υπηρεσιών αποτελεί πραγματικό γεωπολιτικό μοχλό πίεσης.
Το ψηφιακό ευρώ δεν είναι ένα σχέδιο εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών, της Visa ή της Mastercard. Είναι όμως ένας τρόπος να αποκτήσει η Ευρώπη μια δημόσια εναλλακτική υποδομή, ώστε να μην εξαρτάται αποκλειστικά από αποφάσεις κυβερνήσεων και εταιρειών τρίτων χωρών.
Το οικονομικό όφελος για τις επιχειρήσεις
Η εξάρτηση από τα διεθνή δίκτυα έχει και σημαντικό οικονομικό κόστος.
Σύμφωνα με εκτίμηση της ΕΚΤ, οι επιχειρήσεις της Ευρωζώνης πληρώνουν περίπου 3 δισεκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο μόνο για την επεξεργασία διεθνών χρεωστικών καρτών. Το ποσό δεν καταλήγει ολόκληρο στη Visa ή στη Mastercard, αλλά κατανέμεται μεταξύ δικτύων καρτών, τραπεζών και παρόχων πληρωμών.
Η συνολική χρέωση για μια επιχείρηση μπορεί να είναι περίπου 0,5% της αξίας της συναλλαγής, ενώ οι μικρές επιχειρήσεις συχνά πληρώνουν περισσότερο από τις μεγάλες αλυσίδες.
Μια επιχείρηση με 100.000 ευρώ ετήσιες εισπράξεις μέσω καρτών και μέση προμήθεια 0,5% πληρώνει περίπου 500 ευρώ τον χρόνο. Αν ένα μέρος των συναλλαγών μεταφερθεί σε ένα φθηνότερο ευρωπαϊκό σύστημα, το όφελος θα μπορούσε να ανέλθει σε μερικές εκατοντάδες ευρώ.
Για μια επιχείρηση με 500.000 ευρώ ηλεκτρονικές εισπράξεις, η σημερινή επιβάρυνση μπορεί να φτάνει περίπου τις 2.500 ευρώ.
Το ακριβές όφελος από το ψηφιακό ευρώ δεν μπορεί ακόμη να υπολογιστεί, επειδή δεν έχουν καθοριστεί οι τελικές χρεώσεις των τραπεζών και των παρόχων. Η ΕΚΤ, πάντως, δηλώνει ότι το ίδιο το Ευρωσύστημα δεν θα επιβάλλει ούτε θα εισπράττει τέλη συναλλαγών.
Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της εξοικονόμησης, η πλήρης αποφυγή μιας προμήθειας 0,5% θα είχε για την επιχείρηση αποτέλεσμα αντίστοιχο με μια πολύ μικρή μείωση του ΦΠΑ, χωρίς όμως απώλεια φορολογικών εσόδων για το κράτος.
Τι ακριβώς είναι το ψηφιακό ευρώ;
Το ψηφιακό ευρώ θα είναι μια ηλεκτρονική μορφή δημόσιου χρήματος.
Όπως τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα, θα εκδίδεται και θα εγγυάται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες, μεταξύ των οποίων και η Τράπεζα της Ελλάδος.
Ένα ψηφιακό ευρώ θα ισούται πάντοτε με ένα ευρώ.
Ο πολίτης θα μπορεί να το χρησιμοποιεί:
- στα φυσικά καταστήματα,
- στις ηλεκτρονικές αγορές,
- για πληρωμές μεταξύ ιδιωτών,
- με κινητό τηλέφωνο ή ειδική κάρτα,
- ακόμη και χωρίς σύνδεση στο διαδίκτυο σε ορισμένες περιπτώσεις.
Οι τράπεζες και άλλοι εγκεκριμένοι πάροχοι θα προσφέρουν τα ψηφιακά πορτοφόλια και θα εξυπηρετούν τους πολίτες. Το ίδιο το χρήμα, όμως, θα αποτελεί υποχρέωση της κεντρικής τράπεζας και όχι απλώς κατάθεση σε μια εμπορική τράπεζα. Η βασική χρήση του προβλέπεται να είναι δωρεάν για τους ιδιώτες.
Είναι κρυπτονόμισμα;
Όχι.
Το Bitcoin και τα περισσότερα κρυπτονομίσματα:
- δεν εκδίδονται από κεντρική τράπεζα,
- δεν έχουν εγγυημένη αξία,
- παρουσιάζουν σημαντικές διακυμάνσεις,
- χρησιμοποιούνται συχνά ως επενδυτικά ή κερδοσκοπικά προϊόντα.
Το ψηφιακό ευρώ θα είναι επίσημο νόμισμα. Δεν θα το αγοράζουμε περιμένοντας να αυξηθεί η αξία του, αλλά θα το χρησιμοποιούμε για καθημερινές πληρωμές.
Θα μοιάζει περισσότερο με ένα ψηφιακό χαρτονόμισμα παρά με το Bitcoin.
Η Ελλάδα είναι ήδη σχετικά προετοιμασμένη
Η Ελλάδα έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: το σύστημα IRIS.
Μέσω του IRIS, οι πολίτες μπορούν να μεταφέρουν χρήματα άμεσα από τραπεζικό λογαριασμό σε τραπεζικό λογαριασμό, χρησιμοποιώντας αριθμό κινητού, ΑΦΜ ή QR code, χωρίς η συναλλαγή να χρειάζεται να περάσει από δίκτυο κάρτας.
Το IRIS δεν είναι ψηφιακό νόμισμα. Τα χρήματα παραμένουν καταθέσεις στις εμπορικές τράπεζες. Δημιουργεί, όμως, την αναγκαία τεχνολογική υποδομή και εξοικείωση των πολιτών με τις άμεσες πληρωμές.
Τον Σεπτέμβριο του 2025 οι εγγεγραμμένοι χρήστες του IRIS μεταξύ ιδιωτών ξεπέρασαν τα 4 εκατομμύρια. Παράλληλα, οι συναλλαγές IRIS Commerce αυξήθηκαν κατά 70,8% μέσα στο 2025, ενώ η αποδοχή άμεσων πληρωμών επεκτάθηκε σε φυσικά και ηλεκτρονικά καταστήματα.
Η Ελλάδα είναι επομένως σχετικά προετοιμασμένη τεχνικά. Θα χρειαστούν, ωστόσο, απλές εφαρμογές, εκπαίδευση των μικρών επιχειρήσεων, προστασία των ηλικιωμένων και πλήρης διασύνδεση των ελληνικών συστημάτων με την κοινή ευρωπαϊκή υποδομή.
Οι κίνδυνοι: το κινεζικό μοντέλο
Η βασικότερη κριτική απέναντι στα ψηφιακά νομίσματα αφορά τον κίνδυνο δημιουργίας ενός προγραμματιζόμενου χρήματος.
Ένα τέτοιο χρήμα θα μπορούσε θεωρητικά:
- να χρησιμοποιείται μόνο για συγκεκριμένα προϊόντα,
- να ισχύει μόνο σε ορισμένα καταστήματα,
- να λειτουργεί μόνο σε μια γεωγραφική περιοχή,
- να έχει ημερομηνία λήξης,
- να απενεργοποιείται για συγκεκριμένα πρόσωπα.
Η Κίνα, η οποία έχει αναπτύξει το ψηφιακό γουάν, αποτελεί το βασικό παράδειγμα που επικαλούνται οι επικριτές.
Στα κινεζικά πιλοτικά προγράμματα διανεμήθηκαν σε πολίτες ψηφιακά ποσά για την ενίσχυση της κατανάλωσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν μόνο σε επιλεγμένες επιχειρήσεις, συγκεκριμένες πόλεις και για περιορισμένο χρονικό διάστημα.
Χρειάζεται, όμως, μια ουσιαστική διευκρίνιση: αυτά τα ποσά λειτουργούσαν κυρίως ως πιλοτικές επιδοτήσεις ή ψηφιακά κουπόνια. Δεν σημαίνει ότι όλα τα ψηφιακά γουάν που κατέχει ένας πολίτης λήγουν ή περιορίζονται γεωγραφικά.
Η κινεζική τεχνολογία, πάντως, αποδεικνύει ότι τέτοιοι περιορισμοί είναι τεχνικά δυνατοί. Το ψηφιακό γουάν εφαρμόζει επίσης την αρχή της «ανωνυμίας για μικρές συναλλαγές και ιχνηλασιμότητας για μεγάλες», επιτρέποντας στις αρχές να εντοπίζουν συναλλαγές όταν θεωρούν ότι αυτό απαιτείται για την καταπολέμηση εγκληματικών δραστηριοτήτων.
Αυτό γεννά εύλογα ερωτήματα:
Ποιος θα έχει πρόσβαση στα δεδομένα των πληρωμών;
Θα μπορεί μια κυβέρνηση να γνωρίζει τι αγοράζει κάθε πολίτης;
Θα μπορούσε στο μέλλον να απαγορευτεί η αγορά συγκεκριμένων προϊόντων;
Θα μπορούσαν κοινωνικές παροχές ή επιδόματα να αποκτήσουν ημερομηνία λήξης;
Θα μπορούσε το χρήμα να λειτουργεί μόνο σε μια συγκεκριμένη περιοχή;
Ακόμη και αν αυτά δεν προβλέπονται σήμερα στην Ευρώπη, οι επικριτές επισημαίνουν ότι η κατασκευή μιας τέτοιας υποδομής δημιουργεί δυνατότητες που δεν υπάρχουν στον ίδιο βαθμό στα μετρητά.
Οι υπόλοιπες ανησυχίες
Μια ακόμη κριτική αφορά την ιδιωτικότητα. Στις ηλεκτρονικές πληρωμές αφήνεται πάντοτε κάποιο ψηφιακό ίχνος, ενώ τα μετρητά επιτρέπουν συναλλαγές χωρίς καταγραφή ταυτότητας.
Υπάρχει επίσης ο φόβος ότι το ψηφιακό ευρώ θα αποτελέσει το πρώτο βήμα για τη σταδιακή κατάργηση των μετρητών.
Άλλοι επικριτές ανησυχούν για το όριο κατοχής που πιθανότατα θα επιβληθεί στα ψηφιακά ευρώ. Το όριο αποσκοπεί στην αποτροπή μαζικής μεταφοράς καταθέσεων από τις εμπορικές τράπεζες προς την ΕΚΤ, αλλά δημιουργεί το παράδοξο ότι ο πολίτης δεν θα μπορεί να διατηρεί απεριόριστο ποσό σε αυτή τη μορφή δημόσιου χρήματος.
Υπάρχουν, τέλος, ζητήματα κυβερνοασφάλειας, τεχνικών βλαβών και ψηφιακού αποκλεισμού. Ένα δημόσιο σύστημα πληρωμών πρέπει να λειτουργεί ακόμη και σε διακοπές δικτύου και να παραμένει προσβάσιμο σε ανθρώπους χωρίς έξυπνο κινητό ή τραπεζικές γνώσεις.
Τι απαντά η ΕΚΤ;
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δηλώνει κατηγορηματικά ότι το ψηφιακό ευρώ δεν θα είναι προγραμματιζόμενο χρήμα.
Δεν θα μπορεί, σύμφωνα με τον σημερινό σχεδιασμό:
- να έχει ημερομηνία λήξης,
- να χρησιμοποιείται μόνο για συγκεκριμένα προϊόντα,
- να περιορίζεται σε συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή,
- να αποκλείει κατηγορίες νόμιμων αγορών.
Η ίδια η ΕΚΤ ορίζει ως προγραμματιζόμενο χρήμα εκείνο που μπορεί να χρησιμοποιείται μόνο για συγκεκριμένα αγαθά, μέσα σε ορισμένο χρονικό διάστημα ή σε καθορισμένη γεωγραφική περιοχή και δηλώνει ότι αυτό αντιβαίνει στις βασικές αρχές του ψηφιακού ευρώ.
Διαφορετικό ζήτημα είναι οι προγραμματιζόμενες ή υπό όρους πληρωμές. Για παράδειγμα, μια πληρωμή θα μπορεί να πραγματοποιείται αυτόματα όταν παραδοθεί ένα προϊόν ή σε συγκεκριμένη ημερομηνία, όπως ήδη συμβαίνει με τις πάγιες εντολές. Δεν θα προγραμματίζεται, όμως, το ίδιο το χρήμα.
Η ΕΚΤ υποστηρίζει επίσης ότι δεν θα μπορεί να συνδέει άμεσα τις συναλλαγές με την ταυτότητα συγκεκριμένων πολιτών. Οι offline πληρωμές σχεδιάζονται ώστε να προσφέρουν επίπεδο ιδιωτικότητας κοντά στα μετρητά, αν και οι τράπεζες θα εξακολουθούν να εφαρμόζουν τη νομοθεσία κατά του ξεπλύματος χρήματος.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί ξεχωριστή νομοθεσία για την προστασία των μετρητών ως νόμιμου μέσου πληρωμής. Η επίσημη θέση είναι ότι το ψηφιακό ευρώ θα συμπληρώνει και δεν θα αντικαθιστά τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα.
Το κρίσιμο ερώτημα
Οι σημερινές δεσμεύσεις της ΕΚΤ απαντούν στις περισσότερες ανησυχίες. Ωστόσο, η ουσία της κριτικής δεν αφορά μόνο τις σημερινές προθέσεις.
Αφορά το τι θα μπορούσε να αποφασίσει μια μελλοντική πολιτική πλειοψηφία.
Οι εγγυήσεις δεν πρέπει επομένως να περιορίζονται σε δηλώσεις της ΕΚΤ. Πρέπει να κατοχυρωθούν καθαρά στην ευρωπαϊκή νομοθεσία:
- απαγόρευση του προγραμματιζόμενου χρήματος,
- απαγόρευση χρονικών και γεωγραφικών περιορισμών,
- αυστηρή προστασία των προσωπικών δεδομένων,
- διατήρηση των μετρητών,
- δικαστικός έλεγχος κάθε δέσμευσης λογαριασμού,
- πρόσβαση όλων των πολιτών στο σύστημα.
Το ψηφιακό ευρώ μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο οικονομικής και πολιτικής αυτονομίας για την Ευρώπη.
Για να πετύχει, όμως, πρέπει να προστατεύσει τους Ευρωπαίους όχι μόνο από την εξάρτηση από ξένες κυβερνήσεις και εταιρείες, αλλά και από την υπερβολική δύναμη των ίδιων των ευρωπαϊκών θεσμών.
Το πραγματικό στοίχημα είναι να δημιουργηθεί ένα ψηφιακό ευρώ που θα έχει την ελευθερία των μετρητών, την ευκολία των ηλεκτρονικών πληρωμών και την ασφάλεια μιας δημόσιας ευρωπαϊκής υποδομής.
Υστερόγραφο: Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συζήτηση για το ψηφιακό ευρώ είχε πραγματοποιηθεί ήδη τον Μάιο του 2022 στην Ομάδα Χωρίς Όνομα, όταν το θέμα βρισκόταν ακόμη σε πολύ πρώιμο στάδιο. Η συζήτηση είναι διαθέσιμη στο αρχείο της Ομάδας, στη συνάντηση.
