Σε μια εποχή όπου η δημόσια υγεία δοκιμάζεται από νέες προκλήσεις -από τη μικροβιακή αντοχή και τις επιδημίες μέχρι την παραπληροφόρηση γύρω από τα εμβόλια- η πρόληψη αποκτά ολοένα και πιο κομβικό ρόλο.
Ο καθηγητής Ιατρικής Βιοπαθολογίας και Κλινικός Μικροβιολόγος Στυλιανός Χατζηπαναγιώτου* μιλά στο Liberal για τη σημασία της πρόληψης, τις αδυναμίες του συστήματος υγείας, τη μικροβιακή αντοχή, τα εμβόλια, αλλά και τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης και των νέων τεχνολογιών στη σύγχρονη ιατρική πραγματικότητα. Με λόγο άμεσο και επιστημονικά τεκμηριωμένο, εξηγεί γιατί η υγεία του μέλλοντος δεν θα βασίζεται μόνο στη θεραπεία, αλλά κυρίως στην έγκαιρη παρέμβαση και την ενημερωμένη πρόληψη.
Συνέντευξη στη Σοφία Κωστάρα
— Ποιος είναι σήμερα ο ρόλος της πρόληψης στη δημόσια υγεία και γιατί, κατά τη γνώμη σας, εξακολουθεί να υποεκτιμάται σε σχέση με τη θεραπεία;
Η πρόληψη αποτελεί τον πυρήνα μιας βιώσιμης πολιτικής υγείας, καθώς μειώνει την νοσηρότητα, την θνησιμότητα και το κόστος για τα συστήματα υγείας. Παρόλα αυτά, συχνά υποεκτιμάται γιατί τα αποτελέσματά της δεν είναι άμεσα ορατά, σε αντίθεση με την θεραπεία που έχει πιο «χειροπιαστό» αποτέλεσμα. Επιπλέον, τα συστήματα υγείας παραδοσιακά είναι δομημένα γύρω από την αντιμετώπιση της νόσου και όχι την αποτροπή της.
Θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι η πρόληψη προϋποθέτει πολύ καλά τεκμηριωμένη ενημέρωση από πλευράς των φορέων δημόσιας υγείας, αλλά και από πλευράς των πολιτών συνέπεια, συμμόρφωση και παιδεία. Πρόκειται ουσιαστικά για έναν τρόπο ζωής — ένα lifestyle — που απαιτεί κανόνες, τους οποίους δεν είναι όλοι οι πολίτες πρόθυμοι ή έτοιμοι να ακολουθήσουν.
— Η μικροβιακή αντοχή αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες παγκόσμιες απειλές για τη δημόσια υγεία. Ποιες πρακτικές μπορούν να υιοθετήσουν οι πολίτες;
Οι πολίτες έχουν καθοριστικό ρόλο. Η ορθολογική χρήση αντιβιοτικών -μόνο με ιατρική συνταγή- είναι βασική. Η υγιεινή και ο εμβολιασμός επίσης συμβάλλουν σημαντικά.
Η Ελλάδα είναι από τις τελευταίες ευρωπαϊκές χώρες που νομοθέτησαν την υποχρεωτική συνταγογράφηση, αλλά κάλλιο αργά παρά ποτέ. Όμως από τότε που η συνταγογράφηση των αντιβιοτικών είναι υποχρεωτική, το βάρος της λελογισμένης χρήσης πέφτει στους υγειονομικούς, δηλ. κυρίως γιατρούς αλλά και φαρμακοποιούς. Επίσης Θα πρέπει να επιδιώκεται η αιτιολογική θεραπευτική χρήση, δηλαδή η επιλογή αντιβιοτικού κατόπιν ελέγχου ευαισθησίας των μικροβίων δηλ. του αντιβιογράμματος, και να αποφεύγεται όπου αυτό είναι εφικτό η εμπειρική χρήση.
— Μετά την πανδημία, έχουμε βελτιωθεί;
Υπάρχει βελτίωση, αλλά παραμένουν κενά παρ’ όλη την σχετική ενημέρωση των πολιτών. Παράδειγμα αποτελούν οι εμβολιασμοί για γρίπη και RSV, όπου η κάλυψη την περίοδο Νοεμβρίου 2025 – Απριλίου 2026 ήταν ανεπαρκής, δεν δημιουργήθηκε αποτελεσματικό ανοσιακό τείχος, με αποτέλεσμα να εμφανισθούν αυξημένα και σοβαρά περιστατικά που χρειάστηκαν νοσηλεία σε νοσοκομείο.
— Σε ποιο σημείο βρισκόμαστε στα εμβόλια;
Υπάρχει σημαντική πρόοδος, αλλά υπάρχουν και πολλές προκλήσεις αποδοχής ή θα έλεγα και αμέλειας. Θα πρέπει οι πολίτες να καταλάβουν ότι η εμβολιαστική κάλυψη για διάφορες σοβαρές λοιμώξεις συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή, σύμφωνα με τα επίσημα χρονοδιαγράμματα εμβολιασμού.
— Ποιος ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μετασχηματίσει την πρόληψη. Ίσως και την θεραπεία, αλλά δεν είναι πανάκεια. Πρέπει να καθοδηγείται από την εμπειρία του υγειονομικού, δηλ. την «φυσική νοημοσύνη»!
— Ψηφιακή υγεία;
Η ψηφιακή υγεία βελτιώνει την πρόσβαση και τη διαχείριση δεδομένων. Ο ηλεκτρονικός φάκελος υγείας είναι πολύ σημαντικό βήμα για την διαχείριση του ασθενούς, όπου με την συγκατάθεση του, ο εκάστοτε θεράπων ιατρός θα μπορεί να ενημερώνεται για όλο το ιστορικό της υγείας του. Άλλο σημαντικό εργαλείο είναι η τηλεϊατρική που βοηθά περιπτώσεις ασθενών που διαμένουν σε απομακρυσμένες περιοχές χωρίς δυνατότητα επαρκούς υγειονομικής κάλυψης να έχουν επικοινωνία με ειδικό γιατρό. Τέλος, πολύ κρίσιμη είναι και η υπενθύμιση που γίνεται σήμερα με ατομικά ηλεκτρονικά μηνύματα και emails από τις υγειονομικές αρχές για τις προληπτικές εξετάσεις που αφορούν κατά ηλικία τους πολίτες.
— Self test;
Χρήσιμα αλλά αρκετά περιορισμένης αξιοπιστίας λόγω της χαμηλής ευαισθησίας με αποτέλεσμα έως 50% ψευδώς αρνητικά. Αυτό ενέχει τον κίνδυνο ο πολίτης να εφησυχάζει και να μην προχωρά στις επίσημες συμβατικές προληπτικές εξετάσεις. Στην ιατρική κοινότητα, και ειδικότερα μεταξύ των βιοπαθολόγων, υπάρχουν σημαντικός σκεπτικισμός, και σοβαρές επιφυλάξεις σχετικά με την χρήση των τεστ ταχείας ανίχνευσης. Παράλληλα, σε πολλά από αυτά τα τεστ καθοριστικό ρόλο παίζει η σωστή λήψη του δείγματος. Εάν το δείγμα δεν είναι ποιοτικά επαρκές —κάτι που μπορεί να διασφαλιστεί μόνο από έμπειρο υγειονομικό προσωπικό, όπως ιατρό, νοσηλευτή ή τεχνολόγο— τότε το αποτέλεσμα καθίσταται αναξιόπιστο. Τα self test δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την ιατρική αξιολόγηση. Η πρόληψη απαιτεί συνολική προσέγγιση και όχι αποσπασματική χρήση εργαλείων.
— Νέες τεχνολογίες;
Οι νέες τεχνολογίες προσφέρουν πλέον τεράστιες δυνατότητες, τόσο στην πρόληψη όσο και στη θεραπεία, αλλάζοντας ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την υγεία. Από την έγκαιρη διάγνωση μέχρι την παρακολούθηση της πορείας ενός νοσήματος, τα εργαλεία που διαθέτουμε σήμερα είναι πολύ πιο ακριβή και αποτελεσματικά σε σχέση με το παρελθόν.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η ανάπτυξη της ιατρικής ακριβείας, μέσω της οποίας μπορούμε να σχεδιάζουμε τόσο προληπτικές όσο και θεραπευτικές παρεμβάσεις με στοχευμένο και εξατομικευμένο τρόπο. Οι παρεμβάσεις αυτές δεν αφορούν μόνο το επίπεδο του μεμονωμένου ατόμου, αλλά μπορούν να εφαρμοστούν και σε επίπεδο ομάδων πληθυσμού με κοινά χαρακτηριστικά, βελτιώνοντας σημαντικά την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων στη δημόσια υγεία.
Καθοριστική συμβολή σε αυτή την εξέλιξη έχουν οι σύγχρονες μοριακές τεχνικές, οι οποίες επιτρέπουν την εις βάθος κατανόηση των βιολογικών μηχανισμών των νοσημάτων, την ταχύτερη και πιο ακριβή διάγνωση, αλλά και την επιλογή της καταλληλότερης θεραπευτικής προσέγγισης για κάθε ασθενή.
Ωστόσο, παρά τα σημαντικά πλεονεκτήματα, δεν θα πρέπει να παραγνωρίζονται και οι προκλήσεις που συνοδεύουν αυτές τις τεχνολογίες, όπως το κόστος, η ισότιμη πρόσβαση και η προστασία των προσωπικών δεδομένων. Το ζητούμενο παραμένει η ορθολογική και ισορροπημένη αξιοποίησή τους προς όφελος του ασθενούς και της κοινωνίας συνολικά.
*Ο Στυλιανός Χατζηπαναγιώτου είναι Ιατρός Βιοπαθολόγος – Κλινικός Μικροβιολόγος
Καθηγητής Ιατρικής Βιοπαθολογίας – Ταξιδιωτικής και Διεθνούς Ιατρικής
Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ
Διευθυντής Βιοπαθολογικού Εργαστηρίου Αιγινητείου Νοσοκομείου
Επιστημονικός Υπεύθυνος Βιοπαθολογικών Εργαστηρίων σε ιδιωτικό όμιλο διαγνωστικών κέντρων υγείας
