Στην πολιτική ιστορία, το Κέντρο δεν υπήρξε ποτέ χώρος ουδετερότητας, ήταν χώρος ευθύνης. Δεν στεκόταν ανάμεσα στα άκρα για να τα αποφύγει - στεκόταν απέναντί τους για να τα συγκρατήσει. Σήμερα, όμως, στην εποχή της υποχώρησης των ιδεολογιών, το Κέντρο κινδυνεύει να μετατραπεί από πολιτικό πρόταγμα σε στρατηγικό καταφύγιο.
Διεκδικείται από όλους ως μετριοπαθές επικοινωνιακό όπλο, αλλά στην πραγματικότητα εκφράζεται από ελάχιστους ως ιδεολογικό περιεχόμενο. Το ερώτημα είναι: αποτελεί μια ρεαλιστική έκφραση ορθολογισμού ή είναι το πολιτικό διακύβευμα που δημοπρατείται στον εκάστοτε πλειοδότη των δημοσκοπήσεων;
Η πραγματικότητα είναι ότι οι περισσότερες πολιτικές δυνάμεις —με κάποιον τρόπο— ισχυρίζονται ότι το εκπροσωπούν. Το παράδοξο είναι ότι όσο λιγότερο ορίζεται με σαφήνεια, τόσο περισσότερο διεκδικείται.
Φαίνεται λοιπόν ότι το Κέντρο έχει μια μοναδική ιδιότητα: είναι ο μόνος πολιτικός χώρος που δεν χρειάζεται να εξηγήσει τι ακριβώς είναι —αρκεί να αποσαφηνίσει τι δεν είναι.
Δεν είναι άκρο, δεν είναι ιδεοληψία, δεν είναι κίνδυνος. Και σε έναν κόσμο που έχει κουραστεί από την ένταση και την τοξικότητα , η αοριστία παρουσιάζεται ως σύνεση.
Όμως τι είναι τελικά το Κέντρο; Είναι ιδεολογία χωρίς άκρα; Στρατηγική χωρίς αντιπάλους; Ή απλώς το όνομα που δίνουμε στην αμηχανία που γεννά η ανάγκη της επιλογής;
Από τη γεωγραφία στην ιδεολογία
Η έννοια του Κέντρου έχει – ως γνωστό, ιστορική προέλευση. Στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση του 1789, οι υποστηρικτές της μοναρχίας κάθονταν δεξιά του προέδρου, οι ριζοσπάστες αριστερά και οι μετριοπαθείς - φιλελεύθεροι στο μέσον.
Εκεί γεννήθηκε όχι μόνο η διάκριση «αριστερά–δεξιά», αλλά και ο συμβολικός χώρος του Κέντρου —χώρος που αρχικά δεν σήμαινε ουδετερότητα, αλλά συνταγματικό φιλελευθερισμό. Δηλαδή υπεράσπιση των θεσμών, διάκριση των εξουσιών, ατομική ελευθερία απέναντι τόσο στον αυταρχισμό όσο και στον επαναστατικό ριζοσπαστισμό.
Στον 19ο αιώνα, το Κέντρο συνδέθηκε με τον κλασικό φιλελευθερισμό και την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Μετά τις δύο παγκόσμιες καταστροφές, μετεξελίχθηκε σε κοινωνικό φιλελευθερισμό και κοινωνική οικονομία της αγοράς.
Τα χριστιανοδημοκρατικά και φιλελεύθερα κόμματα που διαμόρφωσαν το ευρωπαϊκό εγχείρημα —από τον Αντενάουερ έως τον Ντε Γκωλ— εξέφρασαν ένα Κέντρο που δεν ήταν άχρωμο. Ήταν σαφώς προσανατολισμένο γύρω από τον Ευρωπαϊσμό, το κράτος δικαίου και την οικονομία της αγοράς με κοινωνικές δικλείδες.
Στην ελληνική πολιτική ιστορία, το Κέντρο συνδέθηκε κυρίως με τον Βενιζελισμό. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δεν υπήρξε «μέσος όρος» μεταξύ άκρων· υπήρξε φορέας συγκεκριμένης στρατηγικής —θεσμική ανασυγκρότηση, εθνική ολοκλήρωση, δυτικός προσανατολισμός. Το Κέντρο εκείνης της περιόδου δεν ήταν συμβιβασμός. Ήταν πολιτική πρόταση.
Τρεις εκδοχές του Κέντρου
Σήμερα, η έννοια έχει αποσπαστεί από τις ιστορικές της ρίζες. Μπορούμε να διακρίνουμε τρεις διαφορετικές εκδοχές της.
Το ιδεολογικό Κέντρο: πίστη στη θεσμική δημοκρατία, στην οικονομία της αγοράς με κοινωνικά αντίβαρα και στον ρεαλισμό αντί της ουτοπίας. Πρόκειται για συνεκτικό πολιτικό σχέδιο με αξιώσεις διακυβέρνησης.
Το εκλογικό Κέντρο: οι αναποφάσιστοι ψηφοφόροι, οι μετακινούμενοι, το λεγόμενο «swing vote». Εδώ το Κέντρο δεν είναι σύστημα ιδεών αλλά κοινωνιολογική κατηγορία. Είναι η δεξαμενή που κρίνει το αποτέλεσμα των εκλογών, χωρίς απαραίτητα να ορίζει ατζέντα.
Το ρητορικό Κέντρο: ο χώρος που όλοι επικαλούνται για να εμφανιστούν λογικοί, μετριοπαθείς και «πάνω από τα άκρα». Σε αυτή την εκδοχή, το Κέντρο δεν είναι ιδεολογία· είναι επικοινωνιακή κατασκευή. Η διαφορά είναι κρίσιμη: το ιδεολογικό Κέντρο έχει περιεχόμενο, το ρητορικό Κέντρο είναι εικόνα.
Από ιδεολογία σε «τοπόσημο»
Στον 21ο αιώνα, το Κέντρο συχνά μετατρέπεται σε πολιτικό brand. Σε μια εποχή κοινωνικής κόπωσης από τις κρίσεις, την πανδημία και την οικονομική αβεβαιότητα, η ζήτηση για σταθερότητα αυξάνεται. Το Κέντρο εμφανίζεται ως εγγυητής «κανονικότητας» —έννοια εξαιρετικά ελαστική, που ο καθένας της προσδίδει το περιεχόμενο που αντιλαμβάνεται.
Αυτή η μετατροπή του Κέντρου σε πολιτικό τοπόσημο, έχει δύο σημαντικές συνέπειες. Αφενός, γίνεται αντικείμενο διαρκούς διεκδίκησης από κόμματα διαφορετικής καταγωγής, που μετακινούνται ρητορικά προς το μέσον, για να αυξήσουν την εκλογική τους επιρροή. Αφετέρου, απογυμνώνεται από σαφές ιδεολογικό περιεχόμενο.
Όταν όλοι δηλώνουν κεντρώοι, ο όρος παύει να σημαίνει οτιδήποτε συγκεκριμένο.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία της τελευταίας δεκαετίας είναι ενδεικτική. Τα παραδοσιακά κεντρώα κόμματα συρρικνώθηκαν όταν ταυτίστηκαν με τη διαχείριση κρίσεων χωρίς όραμα.
Η άνοδος των άκρων δεν προέκυψε μόνο από κοινωνική δυσαρέσκεια -προέκυψε και από την αίσθηση ότι το Κέντρο διαχειρίζεται αλλά δεν εμπνέει. Οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν μόνο όταν επικρατούν τα άκρα. Καταρρέουν και όταν η πολιτική του μέτρου, παύει να παράγει ιδέες.
Στην Ελλάδα, το Κέντρο δεν έχει κάποιον αδιαμφισβήτητο εκφραστή. Τόσο η κεντροδεξιά, όσο και η κεντροαριστερά το διεκδικούν ως επικοινωνιακή πλατφόρμα, απευθυντέα στον ίδιο αναποφάσιστο ψηφοφόρο.
Καμία, ωστόσο από τις δύο, δεν έχει διατυπώσει ένα συνεκτικό πρόταγμα, που να το καθιστά ιδεολογικά ξεκάθαρο και πολιτικά σαφές. Έτσι, ο χώρος παραμένει ανοιχτός —όχι γιατί είναι κενός περιεχομένου, αλλά γιατί προσεγγίζεται με αμιγώς ψηφοθηρικά κριτήρια.
Χαρακτήρας, όχι χώρος
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν υπάρχει πολιτικό Κέντρο. Υπάρχει -ως ιστορική παράδοση, ως κοινωνική ανάγκη και ως εκλογική δεξαμενή. Το ερώτημα είναι αν κάποιος το εκφράζει ουσιαστικά ή αν παραμένει απλώς ένα περίβλημα υπό διαρκή δημοπρασία.
Ως σύμβολο συναίνεσης, το Κέντρο έχει υψηλή πολιτική αξία, όμως αυτή η ακτινοβολία δεν αρκεί. Χρειάζονται θεμέλια, προσανατολισμός και αφήγημα - και αυτά ακριβώς είναι που απουσιάζουν. Η κρίση του Κέντρου επομένως δεν είναι κρίση εκλογικής αποδοχής, είναι κρίση πολιτικού προσδιορισμού.
Το Κέντρο κατ’ ακολουθία, είναι ένα σημείο ισορροπίας που δεν προσδιορίζεται από την η απόσταση του από τα άκρα, αλλά την ικανότητα του να συνθέτει. Προσδιορίζεται ως τρόπος πολιτικής συμπεριφοράς και έκφραση ισορροπημένου πολιτικού λόγου και είναι περισσότερο στάση ζωής παρά ιδεολογικό αφήγημα.
Με αυτή την έννοια, το σύγχρονο Κέντρο δεν είναι απλώς ένας πολιτικός χώρος ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά. Είναι πρωτίστως έκφραση μετριοπάθειας, νηφαλιότητας και άρνησης του λαϊκισμού.
Υπό αυτό το πρίσμα, κεντρώος μπορεί να είναι εξίσου ένας μετριοπαθής δεξιός όσο και ένας μετριοπαθής αριστερός.
