Διαλέξαμε να συγκρίνουμε την κοινωνική οπτική του μέλλοντος στην Ελλάδα με μια προηγμένη, ανάλογου μεγέθους, χώρα του Ευρωπαϊκού Βορά για να αποκτήσουμε ευκολότερα μια εικόνα των τάσεων και των σκέψεων στην ελληνική κοινωνία. Όταν δημιουργήθηκαν τα σχετικά στοιχεία, θέματα όπως η απειλή στην Γροιλανδία ή ο πόλεμος στον Περσικό κόλπο δεν είχαν ακόμα εμφανιστεί.
Προφανώς παρόμοια θέματα επιτείνουν συγκεκριμένες τάσεις και διαπιστώσεις που ήδη κάνουμε στο κείμενο αυτό. Κύριος σκοπός του άρθρου όμως είναι να καταδείξει ορισμένα σημαντικά σημεία που αφορούν πώς και πού οι πολίτες αναζητούν «στηρίγματα» για να αντιμετωπίσουν την αβεβαιότητα του μέλλοντος. Τα πρόσφατα μάλιστα γεγονότα επιτείνουν τα συμπεράσματα του άρθρου αυτού. Αυτό το σημείο έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον.
Γεωπολιτικά λοιπόν η ευρωπαϊκή ήπειρος παραμένει υπό τη σκιά του πολέμου Ρωσίας-Ουκρανίας, ο οποίος έχει εξελιχθεί σε έναν εξαντλητικό πόλεμο φθοράς χωρίς άμεση προοπτική τερματισμού παρόλες τις εξελισσόμενες διαπραγματεύσεις. Αυτή η παρατεταμένη σύγκρουση έχει κανονικοποιήσει την ανασφάλεια, μετατοπίζοντας την ευρωπαϊκή ψυχοσύνθεση από τον μεταψυχροπολεμικό εφησυχασμό σε μια μόνιμη κατάσταση αμυντικής αγωνίας. Εδώ έχει βεβαίως προστεθεί το πολύ μεγάλο πρόβλημα της Μέσης Ανατολής.
Μέσα σε αυτό το ασταθές μακρο-περιβάλλον διαπιστώνεται ότι, ενώ η εμπιστοσύνη σε υπερεθνικές οντότητες όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει φτάσει σε υψηλό 20ετίας, η εμπιστοσύνη στις εθνικές κυβερνήσεις παραμένει στάσιμη. Αυτή η απόκλιση υποδηλώνει ότι οι πολίτες θεωρούν όλο και περισσότερο τα εθνικά πολιτικά συστήματα ανίσχυρα απέναντι στους παγκόσμιους κλυδωνισμούς.
Η Δανία επιλέχθηκε ως χώρα σύγκρισης με την Ελλάδα διότι έχει παρόμοιο μέγεθος και βεβαίως ανήκει στον ανεπτυγμένο ευρωπαϊκό βορά αλλά και οι δύο χώρες μοιράζονται ένα κοινό ευρωπαϊκό προορισμό. Η σύγκριση αυτή βοηθά να κατανοήσουμε κυρίως το ελληνικό «παράδοξο» που ενώ η μετά-κρίση βελτίωση της οικονομίας είναι σαφής, αυτό δεν μεταφράζεται σε μια αίσθηση θετικής προσδοκίας στον πληθυσμό.
Αξιοποιώντας εμπειρικά δεδομένα από το Futures Barometer 2025 του Copenhagen Institute for Futures Studies και το 8ο Κύμα της Έρευνας Παγκόσμιων Αξιών (World Values Survey Wave 8 2025) για την Ελλάδα, η έρευνα εντοπίζει μια κοινή ηπειρωτική κρίση πολιτικής εμπιστοσύνης, η οποία ωστόσο εκδηλώνεται με γεωγραφικά και οικονομικά διακριτές συμπτωματολογίες.
Έτσι μπορεί να διαμορφωθεί, μία συγκριτική ανάλυση του κοινού αισθήματος αναφορικά με τις μελλοντικές προσδοκίες, τη διαγενεακή δικαιοσύνη και την πολιτική εμπιστοσύνη στη Δανία και την Ελλάδα, δύο χώρες που αντιπροσωπεύουν διακριτά αρχέτυπα εντός του ευρωπαϊκού κοινωνικοπολιτικού τοπίου.
Τα ευρήματα της συγκριτικής ανάλυσης συνοψίζονται στη διαπίστωση ότι και οι δύο κοινωνίες διακρίνονται από την παρουσία ενός «άγχους για το μέλλον».
Η πρωταρχική διάκριση όμως των δύο κοινωνιών έγκειται στη φύση του άγχους: το δανικό πλαίσιο αντικατοπτρίζει τις ανησυχίες ενός «ώριμου» κράτους πρόνοιας που παλεύει με την πιθανή διάβρωση των μεταπολεμικών κεκτημένων, οδηγώντας σε ένα αίτημα πολιτικής στρατηγικής προοπτικής.
Αντιθέτως, το ελληνικό πλαίσιο αντικατοπτρίζει μια κοινωνία της «μετα-κρίσης», όπου το άγχος συνδέεται με τη θεμελιώδη οικονομική βιωσιμότητα, οδηγώντας σε ένα αίτημα για αποτελεσματικότητα.
Η ανάλυση αποκαλύπτει την διαφοροποίηση στην κοινωνική αγωνία: ο δανικός πεσιμισμός χαρακτηρίζεται από «status anxiety» (άγχος για την κοινωνική θέση) και έναν ορθολογικό φόβο οπισθοδρόμησης ως προς τα επίπεδα ευημερίας, ενώ ο ελληνικός πεσιμισμός ριζώνει στην υλική ανασφάλεια.
Η επιστροφή του πολέμου στην Ευρώπη αλλά και η κούραση από την σύνοδο των τριών μεγάλων κρίσεων (2008, Covid, πληθωρισμός – ενεργειακό) έχουν παίξει ρόλο στα δύο κοινωνικά φαντασιακά ασφαλείας και οπτικής του μέλλοντος. Όμως στη δανέζικη κοινωνία, η ασφάλεια και το μέλλον αποτελούν περιουσιακά στοιχεία προς συλλογική προστασία από εξωτερικές απειλές, ενώ στην ελληνική κοινωνία η παρούσα αποφυγή της μεγαλύτερης «ζημιάς» είναι το κυριότερο μέλημα μέσω της ενδοομαδικής συλλογικότητας (οικογένεια).
Η παραπάνω συγκριτική ανάλυση ρίχνει φως στους κοινωνικούς μηχανισμούς «άμυνας» και οργάνωσης της στάσης απέναντι στο μέλλον σε δύο πολύ διαφορετικές κοινωνίες. Διαπιστώνεται ότι στην ελληνική κοινωνία ο αποτελεσματικότερος μηχανισμός οργανώνεται με γνώμονα την ενδοομαδική συλλογικότητα και την οικογένεια ενώ στην δανέζικη μέσω μίας συλλογικής ορθολογικής οργάνωσης της επίλυσης των μελλοντικών προβλημάτων. Συνεπώς μελλοντικές παρεμβάσεις πολιτικής με στόχευση την ανάταξη του αισθήματος της αισιοδοξίας (που είναι απαραίτητο για την καλή διακυβέρνηση) απαιτεί προσεκτική διαχείριση του πλαισίου αυτού.
Η πρόσφατη μεγάλη κρίση (Μεσανατολικό) προφανώς διαφοροποιεί τα παραπάνω ευρήματα αλλά πολύ πιθανό όχι και τον πυρήνα δημιουργίας των αντιστάσεων στην αβεβαιότητα παρόλο που αντιλαμβανόμαστε ότι στάσεις όπως «η συσπείρωση στην σημαία» και ο «διασωστικός ρόλος του κράτους» έχουν εμφανιστεί στην εικόνα.
*Ο Παναγιώτης Ε. Πετράκης είναι Ομ. Καθηγητής ΕΚΠΑ. Οι απόψεις που διατυπώνονται δεν αποτελούν απόψεις του ΚΕΠΕ.
