Από τον Γιώργο Γεωργακόπουλο
Το Κάσελ υπήρξε για εκατοντάδες χρόνια μια από τις μεγαλύτερες και ομορφότερες πόλεις χτισμένες με ξυλοδεσιές, έδρα για ένα από τα πρώτα μουσεία, με όπερα, βιβλιοθήκη και ανάκτορο. Μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, παράλληλα όμως, και ιστορική έδρα πολεμικής βιομηχανίας και εργοστασίων για τις ανάγκες του Κάιζερ και κατόπιν του ναζιστικού Ράιχ. Χρειάστηκαν μόλις 22 λεπτά το βράδυ στις 22 Οκτωβρίου 1943 και 420.000 εμπρηστικές βόμβες των συμμαχικών αεροπλάνων ώστε το Κάσελ, μαζί με 10.000 από τους κατοίκους και πάνω από 93% του ιστορικού αστικού ιστού του, να εξαφανιστεί για πάντα από το χάρτη μέσα σε μια θύελλα φωτιάς. Με τη λήξη του πολέμου, μέσα στα τρομακτικά ερείπια του ολοκληρωτικού αφανισμού και των σχεδόν 150.000 αστέγων, η πόλη θα ψάξει να βρει έναν καινούργιο δρόμο για το μέλλον. Η προσπάθεια να προταθεί για νέα πρωτεύουσα της Ομοσπονδιακής Γερμανίας δε θα ευοδωθεί και προσωρινή πρωτεύουσα θα γίνει η Βόννη.
Το 1955 ο αρχιτέκτονας, ζωγράφος, σχεδιαστής και καθηγητής, Arnold Bode, βρίσκει από το Κάσελ την ευκαιρία να υλοποιήσει ένα όραμα που σχεδίαζε από το 1945 για μια μεγάλη διεθνή έκθεση στη Γερμανία. Ο ίδιος διώχθηκε από τη θέση του καθηγητή από το ναζιστικό καθεστώς το 1933, συνελήφθη από τους συμμάχους στο τέλος του πολέμου και απελευθερώθηκε με τη λήξη του το 1945 για να επιστρέψει στα ερείπια του Κάσελ. Η ιδανική στιγμή, το momentum, είχε φτάσει. Η Γερμανία είχε ανάγκη από μια σύγχρονη έκθεση. Η avant garde είχε εξοριστεί από τη ναζιστική Γερμανία μαζί με τη λογική· είχε χαρακτηριστεί ως entartet (εκφυλισμένη) και είχε παραδοθεί στη χλεύη αδαών και μισαλλόδοξων ανθρώπων στην έκθεση Entartete Kunst αρχικά στο Μόναχο το 1937 και αργότερα σε όλη τη Γερμανία όπου περιόδευσε.
Σε αυτό το πλαίσιο, το όραμα του Arnold Bode γίνεται πραγματικότητα. Η σύγχρονη τέχνη ξεπερνά τη μικροαστική αντίληψη περί αισθητικής και η πρώτη documenta είναι γεγονός. Πέρασαν 44 χρόνια μέχρι το Κάσελ να αντιληφθεί το μέγεθος και την αξία της documenta και να αυτοανακηρυχθεί το 1999 σε documenta-stadt (πόλη της documenta).
Την documenta του 1955 -το μουσείο των 100 ημερών μέσα στο μερικώς αναστηλωμένο κτήριο Fridericianum, θλιβερό κέλυφος του πάλαι ποτέ περίφημου μουσείου του Κάσελ- επισκέφτηκαν 130.000 άτομα και κόστισε 379.000 Μάρκα. Ο Arnold Bode δε θα μπορούσε τότε ούτε στα πιο τρελά του όνειρα να φανταστεί ότι 60 χρόνια μετά θα ακολουθούσαν άλλες 13 documenta, οι επισκέπτες θα έφταναν το ένα εκατομμύριο και ο προϋπολογισμός θα ξεπερνούσε τα 30 εκατομμύρια Ευρώ. Η documenta έγινε η σημαντικότερη παγκόσμια εικαστική εκδήλωση (με περιοδικότητα 5 ετών), δεκαπλασιάζοντας τον αριθμό των επισκεπτών και 158πλασιάζοντας τον προϋπολογισμό της.
Τίποτε από αυτά δε γνώριζα όταν το 1987, ως 4ετής φοιτητής της Σχολής Καλών Τεχνών του Braunschweig, επισκέφθηκα την documenta 8, με καλλιτεχνικό διευθυντή τον Manfred Schneckenburger. Έμεινα εμβρόντητος. Αυτή η έκθεση επικών διαστάσεων και περιεχομένου σάρωσε οριστικά τις όποιες αμφιβολίες είχα σχετικά με τη σύγχρονη τέχνη· αμφιβολίες που είχε σπείρει η έκθεση Zeitgeist των Χρήστου Ιωακειμίδη και Norman Rosenthal στο Βερολίνο στο Martin-Gropius-Bau το 1982-1983 και που εξαφανίστηκαν στην έκθεση Metropolis των ιδίων το 1991.
Στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου με μια Γερμανία να έχει αποδεχθεί οριστικά το Τείχος που τη χωρίζει σε Ανατολική και Δυτική, σε μια εποχή με πολιτικές αντιπαραθέσεις του τύπου καπιταλισμός - αντικαπιταλισμός, βλέπω στην documenta 8 το έργο του Κορσικανού Ange Leccia με τίτλο La Seduction. Μια ολοκαίνουργια μπλε Mercedes CE 300 πάνω σε έναν απαστράπτοντα περιστρεφόμενο δίσκο προβοκάρει το κοινό αίσθημα περί οικονομίας, σπατάλης και σχεδόν πρόστυχου πλούτου. Ο καλλιτέχνης μπορεί τότε, ή και αργότερα, να κατηγορήθηκε ως επιφανειακός και ρηχός, ομολογουμένως όμως το έργο ήταν από τα highlights της έκθεσης. Ρηχός-ξερηχός το έργο του αυτό άφησε εποχή και μέχρι τις μέρες μας βλέπουμε, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο επιτυχημένα, μοντέλα που εμπνέονται από ακριβά αυτοκίνητα σε διάφορες παραλλαγές. Φυσικά από την documenta 8 στην ιστορία έμεινε το έργο του Joseph Beuys με τίτλο Blitzschlag mit Lichtschein auf Hirsch [Lighting with Stag in its Glare] -ένα από τα τέσσερα μπρούτζινα αντίγραφα κατέληξε την ίδια χρονιά για 2,5 εκατομμύρια μάρκα στο μουσείο της Φρανκφούρτης.
Το 1992 έχω την ευκαιρία να επισκεφτώ την documenta 9. Εμβληματική έκθεση γιατί η συγκυρία είναι μοναδική: η ολοκληρωτική κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ -που κανείς δεν περίμενε, αλλά πολλοί εύχονταν- είναι γεγονός. Η ξαφνική ένωση των δυο Γερμανιών δίνει μοναδική ώθηση σε ένα ήδη τεράστιο καλλιτεχνικό γεγονός. Η επιμέλεια του Jan Hoet, με συνεπιμελητές τους Ντένη Ζαχαρόπουλο και Pier Luigi Tazzi, αναγκάζει τη νεοελληνική σκηνή της σύγχρονης τέχνης της εποχής να ξυπνήσει και να αντιληφθεί ότι πιθανόν η documenta (ή τα documenta όπως πολλοί τότε έλεγαν, νομίζοντας ίσως ότι είναι πεντέξι) ως έκθεση να είναι τελικά σημαντικότερη από το μεταμοντέρνο αφήγημα της Εθνικής Πινακοθήκης, τη δύναμη του χρωστήρα και του απαράμιλλου ελληνικού φωτός. «Έλα μωρέ τώρα, ποιος είναι ο Μπάικας, ο Τότσικας και ο Χατζημιχάλης; Αυτοί δεν ξέρουν καν να ζωγραφίζουν!» πανηγύριζαν διάφορα κυριλέ κορνιζάδικα και δυστυχισμένοι θεωρητικοί της εποχής. Το έργο Man walking to the sky του Jonathan Borowski, παρόλο που οι κριτικοί το χαρακτήριζαν μέτριο, αποτελεί σήμερα το δεύτερο χαρακτηριστικό τοπικό σύμβολο της πόλης, μαζί με τον Ηρακλή. Η πραγματική καινοτομία της documenta 9 ήταν ότι η ίδια η έκθεση χαρακτηρίστηκε έργο.
Στην αμέσως επόμενη documenta 10 της Catherine David το 1997 γίνεται μια στροφή προς το θεωρητικότερον και το διδακτικότερον. Θα την μνημονεύσω όχι τόσο για το περιεχόμενο, όσο για την παράξενη διαστροφή της ελληνικής καλλιτεχνικής σκηνής και των γκαλερί της εποχής να βρουν προσκλήσεις για τα εγκαίνια! Μουσείο 100 ημερών συμπυκνωμένο σε μια μέρα. Τις φήμες ότι διάφοροι καλλιτέχνες της ελληνικής τοπικής σκηνής για να δηλώσουν το καλλιτεχνικό τους παρόν στο Κάσελ την περίοδο εκείνη νοίκιαζαν κλεισμένα μαγαζιά για να εκθέσουν, δεν μπορώ να τις επιβεβαιώσω. Μπορώ να επιβεβαιώσω, ωστόσο, ότι οι κάτοχοι των «πολύτιμων» προσκλήσεων των εγκαινίων έφυγαν τρέχοντας, αμέσως μετά από τις παράτες, για το Βερολίνο, ώστε να μην πεθάνουν από βαρεμάρα στο Κάσελ.
Τα χρόνια πέρασαν και η εμπλοκή της πόλης της Αθήνας στην documenta 14 φαίνεται -αν ερμηνεύσει κανείς την ιστορία- ότι έχει επιφανειακά μια σχέση στο μυαλό του καλλιτεχνικού διευθυντή, Adam Szymczyk, με τα γεγονότα που οδήγησαν στην πρώτη documenta του '55. Τέλος πάντων, ακόμα και να μη θέλει κανείς, οι συνειρμοί είναι παραπάνω από προφανείς. Μια βρώμικη και παρατημένη πόλη που έχει αποδεχθεί την ήττα της, με ένδοξο όμως παρελθόν, με πλήθος αστέγων και προσφύγων, προσπαθεί να επιβιώσει μέσα στα κοινωνικά ερείπια που άφησε η οικονομική κρίση και να βρει το δρόμο της στο μέλλον. Αντί του αναστηλωμένου Fridericianum, το ερειπωμένο κατεστραμμένο και πολλάκις πυρπολημένο από κοινωνικά καθυστερημένα άτομα κτίριο του Πολυτεχνείου· αντί των ναζιστικών φαντασμάτων, το κτήριο του ΕΑΤ - ΕΣΑ· και αντί της Orangerie, κεντρικό κυριλέ κορνιζάδικο για καλλιτέχνες της documenta.
«Η ιστορία επαναλαμβάνεται την πρώτη φορά σαν τραγωδία και τη δεύτερη σαν φάρσα» ανέφερε κάποτε ο Μαρξ. Ίσως ο καλλιτεχνικός διευθυντής να έχει τελικά δίκιο. Η σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα έχει όντως εξοριστεί και παραδοθεί στη χλεύη αδαών και μισαλλόδοξων ανθρώπων με απρόσκοπτη θέα στην πολιτιστική πολιτική που στα νέα ελληνικά ονομάζεται «κονόμα». Πώς αλλιώς να εξηγήσουμε όλους αυτούς τους άσχετους που η κομματική και μόνο ταυτότητα τους έχρισε υπουργούς πολιτισμού; Πώς μπορούμε να ξεχάσουμε τις δημόσιες διαμαρτυρίες και τις κατάρες για τη σύγχρονη τέχνη που υπέστησαν καλλιτέχνες και επιμελητές της έκθεσης Outlook, ίσως της τελευταίας πραγματικά διεθνούς βεληνεκούς έκθεσης στην Αθήνα, όχι τα παλιά τα χρόνια, αλλά σήμερα στις ημέρες μας;
Μπορούμε να διανοηθούμε έστω και στο ελάχιστο τη χρηματοδότηση οποιασδήποτε εικαστικής εκδήλωσης στην Αθήνα με το ποσό της πρώτης documenta του '55 χωρίς τις εκκωφαντικές, όσο και υποκριτικές διαμαρτυρίες του χαυνωμένου πλήθους των απολύτων ανόητων: «Πληρώνουν εκθέσεις και τα παιδιά στο σχολείο λιποθυμούν από την πείνα!», «Πληρώνουν εκθέσεις και κόβουν συντάξεις», «Πληρώνουν εκθέσεις για να τρώνε οι τράπεζες ή το μεγάλο κεφάλαιο ή οι πλούσιοι» ή όποια άλλη μπούρδα θέτετε. Το γνωστό γνωμικό ότι «με πορδές δε βάφεις αυγά» ποτέ δεν έλεγε τίποτα στα ευαίσθητα αυτιά των τοπικών καλλιτεχνικών αρχόντων.
Στη σύγχρονη Ελλάδα η avant garde έχει εξοριστεί και ονομαστεί entartet. Το όραμα του Arnold Bode δε γίνεται πραγματικότητα· η σύγχρονη ελληνική τέχνη δυσκολεύεται ακόμα και σήμερα να ξεπεράσει τη χαμηλότερη αντίληψη περί αισθητικής. Αδιάψευστος μάρτυρας οι επαρχιακές φουάρ με τις μικροαστικές αντιλήψεις και μικρο-ίντριγκες. Ο Μαρξ έχει δίκιο. Παρόλα αυτά, η πρώτη -και τελευταία- documenta στην Αθήνα είναι γεγονός. Athen documenta 2014. Μαθαίνοντας από την Αθήνα. Eulen nach Athen tragen, γλαύκας είς Αθήνας κομίζειν.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο τεύχος 231 των Νέων της Τέχνης (Μάρτιος-Απρίλιος 2017).
