Το σύστημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων του ΟΗΕ σχεδιάστηκε για να προστατεύει τα θύματα, να περιορίζει την καταχρηστική εξουσία και να υπερασπίζεται οικουμενικές αρχές. Όταν, ωστόσο, «ανεξάρτητοι ειδικοί» χρησιμοποιούν το κύρος του Οργανισμού για να προωθήσουν επιλεκτικές πολιτικές αφηγήσεις, η ζημία δεν περιορίζεται σε ένα κράτος ή σε μία σύγκρουση: πλήττεται η αξιοπιστία της ίδιας της έννοιας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό ακριβώς το ζήτημα θέτει μια πρόσφατη, εκτενώς τεκμηριωμένη έκθεση του οργανισμού παρακολούθησης UN Watch, με τίτλο From Watchdogs to Ideologues: How Politicized UN Rapporteurs Are Subverting Human Rights (Μάιος 2026).
Η έκθεση δεν είναι μια γενικόλογη κριτική στον ΟΗΕ. Είναι μια συστηματική ανάλυση των λεγόμενων Ειδικών Διαδικασιών (Special Procedures) του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων - του δικτύου των Ειδικών Εισηγητών και ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων που, κατά το UN Watch, ολισθαίνει από την αμερόληπτη παρακολούθηση προς την ιδεολογική προπαγάνδα. Για έναν αναγνώστη στην Αθήνα, τη Λευκωσία ή τη Θεσσαλονίκη, το εύρημα έχει άμεση σημασία, για έναν επιπλέον λόγο: ένας από τους δεκατρείς εμπειρογνώμονες που η έκθεση εξετάζει αναλυτικά είναι ο Έλληνας πρώην υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Κατρούγκαλος.
Τι λέει η έκθεση
Σύμφωνα με την έκθεση, το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων διατηρεί σήμερα 59 εντολές Ειδικών Διαδικασιών - αύξηση σχεδόν 30% από τη σύσταση του Συμβουλίου το 2006. Οι κάτοχοι αυτών των εντολών είναι τυπικά ανεξάρτητοι και άμισθοι· λαμβάνουν όμως θεσμική στήριξη του ΟΗΕ για επισκέψεις, προσωπικό και υλικοτεχνική υποδομή, και - κυρίως - διαθέτουν μια παγκόσμια εξέδρα. Οι εκθέσεις και τα δελτία τους, σημειώνει το UN Watch, αντιμετωπίζονται ως έγκυρα από δικαστήρια όπως το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, καθώς και από κυβερνήσεις, μέσα ενημέρωσης και πανεπιστήμια. Η επιρροή τους, με άλλα λόγια, είναι πραγματική, ακόμη κι όταν οι θέσεις τους δεν είναι νομικά δεσμευτικές.
Η ανάλυση της έκθεσης εντοπίζει εννέα διαρθρωτικές αδυναμίες: πολιτικοποιημένους διορισμούς, υπερπληθωρισμό εντολών, αποδυνάμωση των αποδεικτικών κριτηρίων, έλλειψη οικονομικής διαφάνειας, ανυπαρξία λογοδοσίας και, πάνω απ’ όλα, μια συστημική ιδεολογική προκατάληψη εναντίον της Δύσης. Το UN Watch υποστηρίζει ότι αρκετοί εμπειρογνώμονες παρουσιάζουν τις δυτικές δημοκρατίες - και ιδίως τις ΗΠΑ - ως κύρια πηγή της παγκόσμιας αδικίας, ενώ αποφεύγουν αντίστοιχη αυστηρότητα απέναντι σε αυταρχικά καθεστώτα. Ορισμένοι, καταγράφει η έκθεση, έχουν δεχθεί χρηματοδότηση από κράτη όπως η Κίνα, η Ρωσία και το Κατάρ: η Ειδική Εισηγήτρια για τα μονομερή καταναγκαστικά μέτρα Αλένα Ντουχάν φέρεται, σύμφωνα με την έκθεση, να έλαβε άνω του 1,3 εκατ. δολαρίων από τις τρεις αυτές χώρες, ενώ οι δράσεις της αθώωναν συστηματικά αυταρχικά καθεστώτα.
Η αριθμητική της ασυμμετρίας
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα αφορά το Ισραήλ. Σύμφωνα με την έκθεση του UN Watch, από τις 7 Οκτωβρίου 2023 έως τις 18 Μαρτίου 2026 οι Ειδικές Διαδικασίες του ΟΗΕ εξέδωσαν 148 δηλώσεις που στόχευαν το Ισραήλ - περισσότερες από το διπλάσιο των 64 για τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, πάνω από εξαπλάσιες των 24 για τον εμφύλιο στο Σουδάν, και πολύ υψηλότερες από τις 62 για τη Μιανμάρ και τις μόλις 5 για την Αιθιοπία. Στις κοινές δηλώσεις η ανισότητα γίνεται οξύτερη: 106 για το Ισραήλ, έναντι 29 για τη Ρωσία, 16 για το Σουδάν, 14 για τη Μιανμάρ και 5 για την Αιθιοπία.
Η έκθεση εξηγεί γιατί αυτή η θεσμική ασυμμετρία έχει σημασία. Οι κοινές δηλώσεις «εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ» παρουσιάζονται από μέσα και θεσμούς ως συλλογική φωνή του Οργανισμού, ακόμη κι όταν αντανακλούν τις απόψεις τυπικά ανεξάρτητων προσώπων. Έτσι, μια πολιτική στάση αποκτά τον μανδύα της θεσμικής αυθεντίας. Χαρακτηριστική, σημειώνει το UN Watch, είναι η σύγκριση με το Σουδάν: παρότι ο εκεί πόλεμος εκτόπισε περίπου 13 εκατομμύρια ανθρώπους και οδήγησε σε λιμό, οι ίδιοι εμπειρογνώμονες εξέδωσαν τέσσερις δηλώσεις για την πείνα στο Σουδάν - έναντι τουλάχιστον δώδεκα για την πείνα στη Γάζα.
Τα παραδείγματα
Η έκθεση δεν αρκείται σε αριθμούς· εξετάζει συγκεκριμένες περιπτώσεις. Ο Ειδικός Εισηγητής για το δικαίωμα στην τροφή Μάικλ Φάκρι, σύμφωνα με το UN Watch, διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην προβολή της αφήγησης περί σκόπιμου λιμού και γενοκτονίας στη Γάζα, αγνοώντας ταυτόχρονα τη σκόπιμη στέρηση τροφής στους Ισραηλινούς ομήρους που κρατούσε η Χαμάς. Η Ειδική Εισηγήτρια για τη βία κατά των γυναικών Ριμ Αλσαλέμ αποτελεί, κατά την έκθεση, μία από τις πλέον ανησυχητικές περιπτώσεις: ενώ η εντολή της επιβάλλει την προστασία θυμάτων έμφυλης βίας, φέρεται να ελαχιστοποίησε ή να αμφισβήτησε τα τεκμηριωμένα εγκλήματα σεξουαλικής βίας της 7ης Οκτωβρίου, προβάλλοντας παράλληλα ανεπιβεβαίωτες κατηγορίες κατά ισραηλινών δυνάμεων. Ο Ειδικός Εισηγητής για την αντιτρομοκρατία Μπεν Σολ επικρίνεται για μια μονομερή ανάγνωση της δυτικής πολιτικής ασφάλειας - φθάνοντας, καταγράφει η έκθεση, να ζητήσει τη σύλληψη του Αμερικανού προέδρου - ενώ το γραφείο του φέρεται να έλαβε 150.000 δολάρια από την Κίνα.
Η πιο οικεία για το ελληνικό κοινό περίπτωση είναι, αναμφίβολα, ο Γιώργος Κατρούγκαλος, ανεξάρτητος εμπειρογνώμονας για μια «δημοκρατική και δίκαιη διεθνή τάξη». Η έκθεση υποστηρίζει ότι αμφισβητεί κατά πόσον η δημοκρατία είναι «οικουμενική αξία», ότι παρουσιάζει το διεθνές δίκαιο ως «κληρονομιά της αποικιοκρατίας», και ότι έχει καλλιεργήσει στενές σχέσεις με την Κούβα, την Κίνα, το Ιράν και τη Ρωσία - με την Κίνα, καταγράφει η έκθεση, να εμφανίζεται ως χρηματοδότης με 100.000 δολάρια το 2025. Σύμφωνα πάντα με το UN Watch, ο κ. Κατρούγκαλος εξίσωσε δημοσίως την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου με τη στρατιωτική απάντηση του Ισραήλ, στήριξε τον «Στολίσκο της Ελευθερίας» προς τη Γάζα και, σε συνέντευξη Τύπου του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο του 2025, επικαλέστηκε το Ολοκαύτωμα για να κατηγορήσει το Ισραήλ για γενοκτονία. Ανεξαρτήτως της πολιτικής τοποθέτησης του καθενός, το ότι ένας Έλληνας πρώην υπουργός βρίσκεται στο επίκεντρο μιας τέτοιας ανάλυσης είναι από μόνο του λόγος προσοχής.
Γιατί αφορά την Ανατολική Μεσόγειο
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του ζητήματος για εμάς. Η Ελλάδα και η Κύπρος είναι δημοκρατικά κράτη των οποίων η ασφάλεια εξαρτάται από την αξιοπιστία του διεθνούς δικαίου. Όταν η νομική γλώσσα πολιτικοποιείται, μετατρέπεται σε όπλο που μπορεί να στραφεί κατά των δημοκρατιών, ενώ αναθεωρητικοί ή αυταρχικοί δρώντες γλιτώνουν από αντίστοιχη λογοδοσία. Για την Κύπρο, που ζει με την εισβολή, την κατοχή και τη διχοτόμηση από το 1974, η επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων δεν είναι θεωρητικό πρόβλημα: είναι βιωμένη εμπειρία. Όταν ο ίδιος μηχανισμός που αδυνατεί να επιδείξει συνεκτικότητα απέναντι σε μακροχρόνιες παραβιάσεις στοχοποιεί ασύμμετρα ένα μόνο κράτος, η Λευκωσία έχει κάθε λόγο να είναι σε εγρήγορση.
Παράλληλα, η Αθήνα και η Λευκωσία βαθαίνουν σταθερά τη συνεργασία τους με το Ισραήλ - στην ενέργεια, την άμυνα, την συλλογή και επεξεργασία πληροφορίων, την τεχνολογία και την περιφερειακή διπλωματία. Σε ένα θέατρο όπου εμπλέκονται το Ιράν, η Τουρκία, η Ρωσία, ισλαμικά δίκτυα, ενεργειακοί διάδρομοι και ο πόλεμος της πληροφορίας, οι πολιτικοποιημένες αφηγήσεις περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι αφηρημένες. Επηρεάζουν τη διπλωματία, την κοινή γνώμη, τις νομικές εκστρατείες, τις συζητήσεις για εμπάργκο όπλων και την πανεπιστημιακή ατζέντα.
Μια θέση υπέρ του Ισραήλ - αλλά νηφάλια
Ας είμαστε σαφείς ως προς το τι δεν λέει αυτή η ανάλυση. Δεν αμφισβητεί ότι κάθε δημοκρατία σε πόλεμο, περιλαμβανομένου του Ισραήλ, οφείλει να ελέγχεται με βάση το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Δεν αρνείται ότι ο πόνος των αμάχων στη Γάζα είναι πραγματικός και σοβαρός. Ούτε υποστηρίζει ότι κάθε επίκριση του Ισραήλ είναι αντισημιτική ή ότι όλοι οι αξιωματούχοι του ΟΗΕ είναι προκατειλημμένοι. Το πρόβλημα δεν είναι η κριτική· είναι η επιλεκτική απονομιμοποίηση που παρουσιάζεται ως νομική ουδετερότητα. Ένας μηχανισμός που ελαχιστοποιεί τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου, την ομηρία, τη χρήση αμάχων ως ανθρώπινων ασπίδων και την εκτροπή της βοήθειας, ενώ αρνείται το δικαίωμα του Ισραήλ στην αυτοάμυνα, δεν μπορεί να διεκδικεί πλήρη αμεροληψία. Ο έλεγχος πρέπει να είναι τεκμηριωμένος, αναλογικός και συγκριτικός - αλλιώς παύει να είναι έλεγχος και γίνεται ιδεολογική χρήση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Όχι αποχώρηση - αλλά μεταρρύθμιση
Το συμπέρασμα δεν είναι ότι η Ελλάδα, η Κύπρος ή το Ισραήλ πρέπει να εγκαταλείψουν τον ΟΗΕ. Είναι ότι ο μηχανισμός χρειάζεται μεταρρύθμιση και λογοδοσία: αυστηρότερα κριτήρια διορισμού, διαφάνεια στη χρηματοδότηση και υποχρεωτική δημοσιοποίηση δωρητών, σαφή αποδεικτικά πρότυπα, συνέπειες για όσους διαδίδουν παραπληροφόρηση ή μονομερή ακτιβισμό, ισόρροπη κάλυψη των κρατών και έναν καθαρό διαχωρισμό μεταξύ νομικής ανάλυσης και πολιτικής στρατευμένης δράσης. Στόχος δεν είναι να αποδυναμωθεί η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά να προστατευθεί η αξιοπιστία της.
Η Ανατολική Μεσόγειος χρειάζεται αξιόπιστους διεθνείς θεσμούς, όχι ιδεολογικά δικαστήρια. Η Ελλάδα, η Κύπρος και το Ισραήλ έχουν κοινό συμφέρον σε ένα σύστημα που προστατεύει τα θύματα, κατονομάζει με ακρίβεια τους θύτες και εφαρμόζει τους ίδιους κανόνες σε δημοκρατίες και δικτατορίες. Σε αυτό το πλαίσιο, η υπεράσπιση του Ισραήλ απέναντι στην επιλεκτική απονομιμοποίηση δεν είναι απλώς πράξη αλληλεγγύης προς ένα κράτος. Είναι υπεράσπιση των ίσων κριτηρίων, της δημοκρατικής νομιμότητας και της ακεραιότητας του ίδιου του διεθνούς δικαίου.
* Ο Γιαακώβ Χαλιώτης είναι ιδρυτής της συμβουλευτικής εταιρείας Group of Verified Intelligence και τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια ζει και εργάζεται στο Λονδίνο, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στη διάρκεια της επαγγελματικής του πορείας έχει δραστηριοποιηθεί σε μια σειρά από μεγάλους οργανισμούς, όπου ηγήθηκε ομάδων ψηφιακής επικοινωνίας, αξιοποιώντας digital analytics και insights, ώστε Διευθύνοντες Σύμβουλοι, Γενικοί Διευθυντές και ακόμα Υπουργοί της βρετανικής κυβέρνησης να μπορούν να λαμβάνουν τεκμηριωμένες και αποτελεσματικές αποφάσεις.
Έχει διατελέσει Digital Strategy Manager στο National Lottery του Ηνωμένου Βασιλείου κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του Ρίο το 2016, εργάστηκε στο Υπουργείο
Παιδείας της Αγγλίας την περίοδο της πανδημίας και, στη συνέχεια, ανέλαβε τον ρόλο του Global Brand Analytics Lead στη Shell, την πετρελαϊκή εταιρεία. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κύπρο, με καταγωγή από την Κεφαλονιά. Είναι ενεργό μέλος του Jewish Diplomatic Corps του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συνεδρίου, όπου συμβάλλει στην παγκόσμια εβραϊκή διπλωματική δράση, με έμφαση στην αντιμετώπιση του αντισημιτισμού και του αντισιωνισμού.
