Όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε πριν μερικές μέρες να χαρακτηρίσει επίσημα τους «Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης» ως τρομοκρατική οργάνωση, έκλεισε ένα κεφάλαιο πολύχρονων διπλωματικών δισταγμών. Ήταν μια απόφαση-σταθμός που ακολούθησε τις ΗΠΑ, τον Καναδά και την Αυστραλία. Ωστόσο, πίσω από την εστίαση στους περιβόητους «Φρουρούς» κρύβεται μια πιο σύνθετη πραγματικότητα: το Ιράν διαθέτει ολόκληρο οικοσύστημα δομών που εμπλέκονται σε εξωτερική βία και υποστήριξη ένοπλων ομάδων.
Από το Υπουργείο Πληροφοριών μέχρι την αστυνομία και τις παραστρατιωτικές πολιτοφυλακές, η μηχανή «εξαγωγής» της ιρανικής επιρροής έχει πολλά γρανάζια. Και ενώ η διεθνής κοινότητα συγκεντρώνει τα πυρά της στο IRGC, οι υπόλοιποι κρίκοι της αλυσίδας συνεχίζουν να λειτουργούν σχεδόν ανενόχλητοι.
Η αρχιτεκτονική της ιρανικής ισχύος
Το ιρανικό σύστημα ασφαλείας αποτελεί μια πολύπλοκη κατασκευή παράλληλων δομών που υπάγονται απευθείας στον Ανώτατο Ηγέτη. Η αρχιτεκτονική αυτή δεν είναι τυχαία: σχεδιάστηκε μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 ώστε να αποτρέπεται η συγκέντρωση υπερβολικής ισχύος σε έναν μόνο φορέα, διατηρώντας μια ισορροπία τρόμου μεταξύ των διαφόρων σωμάτων.
Δύο είναι οι κύριοι στρατιωτικοί βραχίονες: ο τακτικός στρατός (Artesh), υπεύθυνος για την εδαφική άμυνα, και το Σώμα των «Φρουρών της Επανάστασης», που ιδρύθηκε το 1979 με ρητή αποστολή τη διαφύλαξη των επαναστατικών αξιών και την «εξαγωγή» τους εκτός συνόρων.
Το IRGC δεν είναι απλώς ένας στρατός. Διαθέτει δικές του δυνάμεις ξηράς, ναυτικό, αεροδιαστημική διοίκηση, καθώς και δύο κρίσιμες υποδομές: τη Δύναμη Qods για εξωεδαφικές επιχειρήσεις και τις Δυνάμεις Basij, την παραστρατιωτική πολιτοφυλακή που διεισδύει σε κάθε γωνιά της ιρανικής κοινωνίας.
Παράλληλα, λειτουργεί το Υπουργείο Πληροφοριών και Ασφάλειας (MOIS), η κεντρική μυστική υπηρεσία που χειρίζεται κατασκοπεία και «βρώμικες» επιχειρήσεις, λογοδοτώντας απευθείας στον Ανώτατο Ηγέτη. Τέλος, η Διοίκηση Επιβολής Νόμου (NAJA), δηλαδή η εθνική αστυνομία υπό το Υπουργείο Εσωτερικών, συμπληρώνει το παζλ. Οι αρμοδιότητες επικαλύπτονται σκόπιμα, δημιουργώντας ένα σύστημα αλληλοελέγχου.
Το MOIS: Η σκιά που φτάνει μέχρι την Ευρώπη
Αν το IRGC είναι το «φανερό χέρι» του Ιράν, το Υπουργείο Πληροφοριών λειτουργεί ως το «αόρατο». Οι κατηγορίες εναντίον του είναι βαριές και τεκμηριωμένες από επίσημες πηγές. Το 2012, το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών επέβαλε κυρώσεις στο MOIS για παροχή οικονομικής, υλικής και τεχνολογικής υποστήριξης σε οργανώσεις όπως η Αλ Κάιντα, η Χεζμπολάχ και η Χαμάς.
Τα στοιχεία είναι συγκεκριμένα και επιβαρυντικά: το MOIS διευκόλυνε τη διέλευση στελεχών της Αλ Κάιντα μέσω ιρανικού εδάφους, τους παρείχε έγγραφα, ταυτότητες και χρηματοδότηση, ενώ συνεργάστηκε με τη Χεζμπολάχ σε επιχειρήσεις κυβερνοπολέμου. Ακόμη σοβαρότερο: παρείχε χρήματα και όπλα στο παρακλάδι της Αλ Κάιντα στο Ιράκ (AQI) και μεσολάβησε για αποφυλακίσεις μελών της οργάνωσης. Η Τεχεράνη αρνείται κατηγορηματικά τις κατηγορίες αυτές, αποδίδοντάς τες σε «κατασκευασμένες» προσπάθειες δυσφήμισης.
Η ευρωπαϊκή αφύπνιση ήρθε το 2018, όταν αποτράπηκε βομβιστικό σχέδιο εναντίον συγκέντρωσης ιρανικής αντιπολίτευσης στο Παρίσι. Οι έρευνες οδήγησαν απευθείας σε στελέχη του MOIS. Ολλανδικές υπηρεσίες ασφαλείας συσχέτισαν το υπουργείο με δολοφονίες αντιφρονούντων στο ολλανδικό έδαφος το 2015 και το 2017, ενώ δανικές αρχές αποκάλυψαν σχέδια δολοφονίας στο έδαφός τους. Το 2019, η ΕΕ έκανε ένα σπάνιο βήμα: πάγωσε περιουσιακά στοιχεία της Διεύθυνσης Εσωτερικής Ασφάλειας του MOIS και δύο πρακτόρων του. Ήταν η πρώτη φορά που η Ένωση στόχευε ευθέως ιρανικό κρατικό φορέα για τρομοκρατικές ενέργειες σε ευρωπαϊκό έδαφος.
Basij: Οι «εθελοντές» που πεθαίνουν στη Συρία
Οι Basij είναι μια ιδιόμορφη οντότητα, βαθιά ριζωμένη στην ιρανική κοινωνία: εθελοντική παραστρατιωτική πολιτοφυλακή με πάνω από 600.000 ενεργά μέλη και εκατομμύρια καταγεγραμμένους σε κάθε πόλη και χωριό. Επισήμως, ο ρόλος τους είναι αποκλειστικά εσωτερικός: επιτήρηση της κοινωνίας, καταστολή διαδηλώσεων, «ηθική αστυνόμευση». Στην πράξη όμως, φαίνεται να λειτουργούν ως σημαντική δεξαμενή μαχητών για τις επιχειρήσεις του IRGC στο εξωτερικό, αν και η ανεξάρτητη τεκμηρίωση παραμένει περιορισμένη.
Ιρανικά μέσα ενημέρωσης επιβεβαίωσαν τον θάνατο δεκάδων μελών των Basij στη Συρία. Τον Φεβρουάριο του 2016, το πρακτορείο Tasnim ανέφερε ότι έξι «εθελοντές» Basij σκοτώθηκαν σε σκληρές μάχες στο Χαλέπι, μαζί με έναν ταξίαρχο διοικητή των Φρουρών. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, μέχρι τις αρχές του 2016, πάνω από 100 μέλη IRGC και Basij είχαν χάσει τη ζωή τους στο συριακό μέτωπο. Η Τεχεράνη επέμενε ότι επρόκειτο για «εθελοντές συμβούλους» και όχι για τακτικές δυνάμεις.
Ο πρώην αρχηγός του IRGC, Mohammad Ali Jafari, αποκάλυψε το 2018 κάτι ακόμη πιο σημαντικό: την «εξαγωγή» του ίδιου του μοντέλου Basij. Δήλωσε ότι στο Ιράκ «δημιουργήθηκαν δυνάμεις Hashd al-Shaabi κατά το πρότυπο των λαϊκών Basij του Ιράν». Με άλλα λόγια, η Τεχεράνη δεν στέλνει απλώς μαχητές, οργανώνει παρόμοια παραστρατιωτικά σώματα σε ολόκληρη την περιοχή, εξάγοντας ένα ολόκληρο μοντέλο ιδεολογικής κινητοποίησης.
NAJA: Όταν η αστυνομία γίνεται εξαγώγιμο προϊόν
Η πιο απρόσμενη αποκάλυψη αφορά την ιρανική αστυνομία. Τον Ιούνιο του 2011, λίγους μήνες μετά την έναρξη της συριακής εξέγερσης, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στη NAJA για τον ρόλο της στη βία εναντίον των διαδηλωτών, όχι στο Ιράν, αλλά στη Συρία. Διακριβώθηκε ότι η εθνική αστυνομία του Ιράν απέστειλε προσωπικό στη Δαμασκό και παρείχε υλικοτεχνική υποστήριξη στο καθεστώς Άσαντ για την καταστολή του λαού του.
Ο υπαρχηγός της NAJA, στρατηγός Ahmad-Reza Radan, ταξίδεψε προσωπικά στη Δαμασκό τον Απρίλιο του 2011 και μετέφερε τεχνογνωσία καταστολής, τις ίδιες πρακτικές που είχαν χρησιμοποιηθεί με βάναυσο τρόπο κατά των Ιρανών διαδηλωτών το 2009. Ήταν πρωτοφανές: κρατική αστυνομική δύναμη να εμπλέκεται ενεργά στην εσωτερική σύγκρουση ξένης χώρας, λειτουργώντας ως «σύμβουλος καταστολής».
Artesh: Ο «αθώος» στρατός αλλάζει ρόλο
Ο τακτικός στρατός του Ιράν θεωρούνταν επί δεκαετίες απλώς αμυντική δύναμη, χωρίς ρόλο στην «επαναστατική εξαγωγή». Αυτό άρχισε να αλλάζει το 2016, όταν μέλη της 65ης Αερομεταφερόμενης Ταξιαρχίας Ειδικών Δυνάμεων (Nohed Brigade) στάλθηκαν στη Συρία ως «στρατιωτικοί σύμβουλοι».
Η ανάπτυξη επιβεβαιώθηκε με τον χειρότερο τρόπο: αξιωματικοί του Artesh σκοτώθηκαν γύρω από το Χαλέπι την άνοιξη εκείνου του έτους, πρωτόγνωρο για τον τακτικό στρατό. Αναλυτές υποθέτουν ότι η κίνηση αποσκοπούσε και στο να αμβλύνει την εικόνα ότι μόνο οι «μισητοί» Φρουροί πολεμούν εκεί, σε μια προσπάθεια νομιμοποίησης της αποστολής στα μάτια του ιρανικού λαού.
Η μηχανή χρηματοδότησης
Το Ιράν αναγνωρίζεται εδώ και δεκαετίες από τις ΗΠΑ ως «ο κορυφαίος κρατικός χορηγός τρομοκρατίας». Η υποδομή που έχει αναπτύξει για την ενίσχυση ένοπλων οργανώσεων στο εξωτερικό είναι εντυπωσιακή σε εύρος και πολυπλοκότητα: άμεση οικονομική βοήθεια, λαθραία μεταφορά όπλων, εκπαίδευση μαχητών, τεχνολογική υποστήριξη.
Τα νούμερα μιλούν από μόνα τους: η Χεζμπολάχ λαμβάνει, τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, περί τα 700 εκατομμύρια δολάρια ετησίως από την Τεχεράνη. Στο παρελθόν, περίπου 100 εκατομμύρια κατευθύνονταν κάθε χρόνο σε παλαιστινιακές ένοπλες ομάδες. Η Δύναμη Qods διατηρεί στρατόπεδα εκπαίδευσης εντός Ιράν, όπου εκπαιδεύτηκαν μεταξύ άλλων οι πολιτοφυλακές Fatemyoun (Αφγανοί σιίτες) και Zaynabyoun (Πακιστανοί σιίτες) που πολέμησαν στη Συρία, και αποστέλλει εκπαιδευτές σε πεδία μάχης από τη Συρία μέχρι την Υεμένη.
Οι μηχανισμοί περιλαμβάνουν και «νόμιμες βιτρίνες»: εταιρείες κατασκευών που αναλαμβάνουν έργα ανοικοδόμησης σε χώρες όπως το Ιράκ, προσφέροντας κάλυψη σε πράκτορες. Όπως το έθεσε χαρακτηριστικά Αμερικανός αξιωματούχος: «αιματοχυσίες που διενεργήθηκαν σε όλο τον κόσμο μέσω αυτών των μηχανισμών».
Γιατί μόνο το IRGC;
Το κεντρικό ερώτημα παραμένει: αφού τόσες δομές εμπλέκονται, γιατί η διεθνής κοινότητα εστιάζει δυσανάλογα στο IRGC; Οι λόγοι είναι πολλαπλοί και αλληλένδετοι.
Πρώτον, το IRGC είναι αναμφισβήτητα ο κύριος εκτελεστής. Η Δύναμη Qods αποτελεί το βασικό όχημα της Τεχεράνης για τη στήριξη ένοπλων ομάδων διεθνώς. Κανείς άλλος δεν έχει τόσο ευρεία και ενεργή ανάμιξη σε τόσα μέτωπα.
Δεύτερον, το γεωγραφικό εύρος είναι τεράστιο: Συρία, Ιράκ, Υεμένη, Λίβανος, Γάζα. Η σφαίρα επιρροής εκτείνεται σε τουλάχιστον έξι χώρες, προκαλώντας συναγερμό από το Ισραήλ μέχρι τα κράτη του Κόλπου.
Τρίτον, το IRGC έχει εμπλακεί σε τεράστιες διεθνείς συνωμοσίες, όπως η αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας του Σαουδάραβα πρέσβη στην Ουάσιγκτον το 2011, που συντονίστηκε απευθείας από αξιωματικούς της Qods.
Τέταρτον, ο παραστρατιωτικός χαρακτήρας του IRGC καθιστά νομικά και πολιτικά ευκολότερο τον χαρακτηρισμό του ως τρομοκρατικής οργάνωσης, σε σύγκριση με ένα επίσημο υπουργείο ή τον τακτικό στρατό.
Πέμπτον, το IRGC βρίσκεται στην τομή πολλαπλών ανησυχιών: τρομοκρατία, πυρηνικό πρόγραμμα, βαλλιστικοί πύραυλοι, εσωτερική καταστολή. «Συγκεντρώνει όλες τις κατηγορίες» που απασχολούν τη Δύση.
Το άλυτο δίλημμα
Η υπερ-εστίαση στο IRGC δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιπες δομές αγνοούνται πλήρως. Υπάρχουν κυρώσεις σε στελέχη του MOIS, της αστυνομίας, κρατικών εταιρειών. Αλλά η «βιτρίνα» της ιρανικής εξωτερικής βίας παραμένει αμετακίνητα το Σώμα των Φρουρών.
Η προσέγγιση αυτή ενέχει σημαντικό ρίσκο: η έμφαση σε έναν μόνο στόχο μπορεί να παραβλέπει ολόκληρο το οικοσύστημα. Η ιρανική ηγεσία το αντιλαμβάνεται καλά, θεωρώντας τη στοχοποίηση του IRGC «κόκκινη γραμμή» στις σχέσεις της με τη Δύση.
Η πραγματικότητα είναι ότι η αναχαίτιση της ιρανικής επιρροής δεν περνά μόνο από τους Φρουρούς. Περνά και από τα μυστικά δίκτυα του MOIS που οργανώνουν δολοφονίες στην Ευρώπη, τους «εθελοντές» των Basij που πεθαίνουν στη Συρία, τους αστυνομικούς «συμβούλους» της NAJA που εξάγουν τεχνογνωσία καταστολής. Όσο αυτοί οι κρίκοι μένουν στο απυρόβλητο, η αλυσίδα θα συνεχίζει να λειτουργεί, με ή χωρίς τους Φρουρούς στο επίκεντρο.
*Ο Γιαακώβ Χαλιώτης είναι ιδρυτής της συμβουλευτικής εταιρείας Group of Verified Intelligence και τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια ζει και εργάζεται στο Λονδίνο, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στη διάρκεια της επαγγελματικής του πορείας έχει δραστηριοποιηθεί σε μια σειρά από μεγάλους οργανισμούς, όπου ηγήθηκε ομάδων ψηφιακής επικοινωνίας, αξιοποιώντας digital analytics και insights, ώστε Διευθύνοντες Σύμβουλοι, Γενικοί Διευθυντές και ακόμα Υπουργοί της βρετανικής κυβέρνησης να μπορούν να λαμβάνουν τεκμηριωμένες και αποτελεσματικές αποφάσεις.
Έχει διατελέσει Digital Strategy Manager στο National Lottery του Ηνωμένου Βασιλείου κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του Ρίο το 2016, εργάστηκε στο Υπουργείο Παιδείας της Αγγλίας ως Chief Social Media Officer την περίοδο της πανδημίας και, στη συνέχεια, ανέλαβε τον ρόλο του Global Brand Analytics Lead στη Shell, την πετρελαϊκή εταιρεία.
Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κύπρο, με καταγωγή από την Κεφαλλονιά. Είναι ενεργό μέλος του Jewish Diplomatic Corps του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συνεδρίου, όπου συμβάλλει στην παγκόσμια εβραϊκή διπλωματική δράση, με έμφαση στην αντιμετώπιση του αντισημιτισμού και του αντισιωνισμού.
