Ένα χρόνο πριν, η μετωπική επίθεση του Τζέι Ντι Βανς στην Ευρώπη από το βήμα της Διάσκεψης για την Ασφάλεια του Μονάχου σήμανε την έναρξη της βίαιης προσαρμογής στην εποχή Τραμπ 2.0· φέτος το λεγόμενο «Νταβός της Άμυνας» λειτουργεί ως καθρέφτης της βαθιάς κρίσης που διαπερνά τη Δύση και ως διαγνωστικό εργαλείο για τα περιθώρια διάσωσης της διατλαντικής σχέσης που αιμορραγεί. Στο Μόναχο αποκρυσταλλώνεται το δόγμα της προεδρίας Τραμπ και διαγράφεται η κατεύθυνση στην οποία κινείται πλέον η Ευρώπη μέσα σε μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα - και καθώς η διεθνής τάξη με κανόνες δεν τελεί «υπό διάλυση» όπως είναι το σλόγκαν της διοργάνωσης, αλλά έχει ήδη διαλυθεί κατά τον Φρίντριχ Μερτς.
Στο βήμα της Διάσκεψης του Μονάχου δεν θα βρίσκεται σήμερα το πρωί ο αντιπρόεδρος Βανς για να κατακεραυνώσει την Ευρώπη για τις πολιτικές της στο μεταναστευτικό και να απαιτήσει να πέσουν τα τείχη κατά της Ακροδεξιάς, αλλά ο μετριοπαθέστερος επικεφαλής διπλωματίας Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος έχει επιχειρήσει επανειλημμένως να καθησυχάσει εταίρους και συμμάχους των ΗΠΑ μπροστά στα πολλαπλά μέτωπα που άνοιξαν μέσα σε ένα χρόνο τεκτονικών μεταβολών στη διεθνή τάξη, με πλέον καθοριστική την παρέμβασή του ως προς το αρχικό σχέδιο για την Ουκρανία - χωρίς όμως να παρεκκλίνει από τον πυρήνα του δόγματος Τραμπ.
Το δόγμα αυτό θα παρουσιάσει ο Ρούμπιο στην πρώτη μεγάλη διατλαντική διάσκεψη μετά την προσωρινή έστω λήξη συναγερμού στο οδυνηρό κεφάλαιο των απειλών Τραμπ για την προσάρτηση της Γροιλανδίας. Δίνοντας προκαταβολικά χθες το στίγμα ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών μίλησε για μία «καθοριστική στιγμή» και για τη «νέα εποχή στη γεωπολιτική» που έχει ξεκινήσει, λέγοντας ότι «θα απαιτηθεί από όλους μας να επανεξετάσουμε πώς αυτή διαμορφώνεται και ποιος θα είναι ο ρόλος μας». Ο Ρούμπιο δεν θα κινηθεί στην επιθετική ρητορική Βανς, όμως ερωτηθείς από τους δημοσιογράφους εάν το μήνυμά του προς τους Ευρωπαίους θα είναι πιο συμφιλιωτικό σε σχέση με πέρυσι, δήλωσε ότι οι Ευρωπαίοι «θέλουν να γνωρίζουν πού κατευθυνόμαστε, πού θα θέλαμε να πάμε και πού θα θέλαμε να πάμε μαζί τους».
Ο υφυπουργός Άμυνας των Έλμπριτζ Κόλμπι, αρχιτέκτονας της νέας στρατηγικής άμυνας των ΗΠΑ -και το πρόσωπο που είχε βγει μπροστά όταν επί Μπάιντεν οι Ρεπουμπλικανοί παρεμπόδιζαν επί μήνες τη στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία- δήλωνε την ίδια στιγμή από το Μόναχο πως το 2025 ήταν το έτος «μετασχηματισμού» και «επαναπροσανατολισμού» της διατλαντικής σχέσης, και τώρα διανύουμε την «περίοδο μετάβασης» - ουσιαστικά τη μετάβαση από το μεταπροψυχοπολεμικό πλαίσιο όπου η συνεργασία ΗΠΑ-Ευρώπης εδράζονταν στις κοινές αξίες προς ένα πλαίσιο βασισμένο σε κοινά συμφέροντα. «Δεν μπορείς να βασίζεις μία συμμαχία μόνο στο συναίσθημα», κατά τον Κόλμπι, ο οποίος «υπογράφει» και το «ΝΑΤΟ 3.0», το νέο δόγμα των ΗΠΑ για τη Συμμαχία «που θα επικεντρώνεται στην εταιρική σχέση και όχι σε εξαρτήσεις υπό την ιστορική ηγεσία Τραμπ». Ο Κόλμπι, και όχι ο Πιτ Χέγκσεθ, ήταν και εκείνος που εκπροσώπησε τις ΗΠΑ στη σύνοδο των υπουργών Άμυνας του ΝΑΤΟ εντός της εβδομάδας.
Λίγο πριν από τη Διάσκεψη, οκτώ Αμερικανοί πρώην πρέσβεις στο ΝΑΤΟ και οκτώ πρώην ανώτατοι διοικητές των ΗΠΑ στην Ευρώπη απηύθυναν ανοικτή επιστολή καλώντας την Ουάσινγκτον να διατηρήσει τη στήριξή της στη Συμμαχία. «Μακριά από το να είναι φιλανθρωπία», ανέφεραν, το ΝΑΤΟ αποτελεί «πολλαπλασιαστή ισχύος» που επιτρέπει στις Ηνωμένες Πολιτείες να ασκούν επιρροή με τρόπους αδύνατους ή απαγορευτικά δαπανηρούς αν δρούσαν μόνες.
«Ανοίγοντας» χθες τις τριήμερες εργασίες της Διάσκεψης του Μονάχου ο Γερμανός καγκελάριος, Φρίντριχ Μερτς, προειδοποίησε ακριβώς ότι ούτε η Αμερική είναι αρκετά ισχυρή για να πορευτεί μόνη. Σε μια ασυνήθιστη για τα δεδομένα του καγκελαρίου Μερτς ωμή κριτική του Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε ότι επί δεύτερης θητείας του η αμερικανική αξίωση για παγκόσμια ηγεσία «έχει αμφισβητηθεί, και ενδεχομένως, σπαταληθεί» και ότι η διεθνής τάξη με κανόνες έχει καταρρεύσει. «Η διεθνής τάξη που βασίζεται σε δικαιώματα και κανόνες καταστρέφεται αυτή τη στιγμή», δήλωσε, επισημαίνοντας ότι «αυτή η τάξη, όσο ελαττωματική κι αν υπήρξε, δεν υπάρχει πλέον με την ίδια μορφή».
Τα εξαιρετικά σκληρά λόγια για την προεδρία Τραμπ συνοδεύτηκαν τόσο από κριτική στην Ευρώπη για την υπέρμετρη εξάρτηση από τις ΗΠΑ με δική της ευθύνη, και την αδυναμία της να ενισχύσει την ασφάλεια και την οικονομία της, όσο και από κάλεσμα προς την ίδια την Ουάσινγκτον για επανεκκίνηση σχέσεων με υγιή όρια και στη βάση αμοιβαίου σεβασμού. Ο Μερτς δεσμεύτηκε για ενίσχυση του ευρωπαϊκού πυλώνα του ΝΑΤΟ αναγνωρίζοντας πως προχωρούν οι συζητήσεις με τον Εμανουέλ Μακρόν για τη δημιουργία κοινής ευρωπαϊκής πυρηνικής αποτροπής. Η Γαλλία και η Γερμανία είναι οι μοναδικές πυρηνικές δυνάμεις στην Ευρώπη και η Γερμανία, όπως και οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, ανέκαθεν βασίζονταν στην αμερικανική πυρηνική «ομπρέλα» στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.
Στρέφοντας όμως το βλέμμα στην αμερικανική αντιπροσωπεία, και απευθυνόμενος ευθέως στην κυβέρνηση Τραμπ, τόνισε: «Η εμπιστοσύνη μεταξύ συμμάχων, εταίρων και φίλων, κατέστησε το ΝΑΤΟ την ισχυρότερη συμμαχία όλων των εποχών. Η Ευρώπη γνωρίζει πόσο πολύτιμο είναι αυτό». Για να προσθέσει: «Στην εποχή του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, ακόμη και οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είναι αρκετά ισχυρές για να τα καταφέρουν μόνες. Αγαπητοί φίλοι, η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ δεν είναι μόνο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της Ευρώπης, αλλά και των Ηνωμένων Πολιτειών».
Ήταν μία ομιλία-διακήρυξη της νέας γερμανικής στρατηγικής για την Ευρώπη σε μία ραγδαία μεταβαλλόμενη παγκόσμια τάξη. Αποδέκτης δεν ήταν σαφώς μόνο ο Τραμπ, αλλά οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι ηγέτες, και στο πλαίσιο αυτό ιδιαίτερη σημασία έχει η δήλωση Μερτς ότι «νέες στρατηγικές εταιρικές σχέσεις μειώνουν τις εξαρτήσεις, ενισχύουν την ασφάλεια και ανοίγουν δρόμους για κοινές ευκαιρίας». Στις χώρες στις οποίες αναφέρθηκε ονομαστικά για εδραίωση εμπορικών σχέσεων και πολιτικών συμμαχιών -Καναδάς, Ιαπωνία, Ινδία- συμπεριέλαβε και την Τουρκία.
Πέραν του ότι αναγνωρίζει το ρήγμα και επιδιώκει να θέσει τέλος στην υπερβολική εξάρτηση από τις ΗΠΑ, δίχως διάρρηξη της συμμαχίας και του ΝΑΤΟ, η ομιλία του Μερτς ήταν και μια «πληρωμένη» απάντηση στον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς για την περυσινή εμφάνισή του στο Μόναχο: «Ο πολιτισμικός πόλεμος του κινήματος MAGA δεν είναι δικός μας. Η ελευθερία του λόγου τελειώνει όταν αυτός ο λόγος στρέφεται κατά της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του Συντάγματος. [...] Δεν πιστεύουμε στους δασμούς και τον προστατευτισμό, αλλά στο ελεύθερο εμπόριο. Υποστηρίζουμε τις συμφωνίες για το κλίμα και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας».
Από το βήμα της Διάσκεψης ο Μερτς επανέλαβε τη στήριξη στην Ουκρανία, υπογράμμισε την απεριόριστη αλληλεγγύη στη Δανία και την πρωθυπουργό Μέτε Φρεντέρικσεν για το ζήτημα της Γροιλανδίας, και έκλεισε την ομιλία του με τη σημαντικότερη προειδοποίηση που φέρει ιστορικό βάρος: «Εμείς οι Γερμανοί γνωρίζουμε ότι ένας κόσμος όπου το δίκαιο του ισχυρού αντικαθιστά την ισχύ του δικαίου θα ήταν ένα σκοτεινό μέρος».
Λίγες ώρες πριν από την έναρξη της Διάσκεψης, ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γιόχαν Βάντεφουλ δήλωνε ότι στόχος είναι να οριστεί από κοινού τι κρατά ενωμένο το ΝΑΤΟ και να καταδειχθεί στις ΗΠΑ ότι χρειάζονται και την Ευρώπη. Ο Φρίντριχ Μερτς είχε συνομιλίες με τον Μάρκο Ρούμπιο στο Μόναχο, και θα ακολουθήσει σήμερα και συνάντηση της πρωθυπουργού της Δανίας με τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών. Η ίδια η Φρεντέρικσεν, που θα ανέβει σήμερα στο βήμα του Μονάχου, προειδοποίησε, μιλώντας στους Financial Times, ότι η Ευρώπη χρειάζεται «νοοτροπία έκτακτης ανάγκης» απέναντι στη νέα παγκόσμια τάξη ισχύος: «Μια Ευρώπη που δεν είναι ικανή και πρόθυμη να προστατεύσει τον εαυτό της, κάποια στιγμή θα πεθάνει» δήλωσε προσθέτοντας: «Δυστυχώς, η ισχύς είναι ένα από τα όπλα που αποδεικνύονται χρήσιμα σε αυτή τη νέα παγκόσμια αταξία· άρα η Ευρώπη πρέπει να είναι αρκετά ισχυρή».
Η Ευρώπη γεωπολιτική δύναμη. Αυτό ήταν το κεντρικό μήνυμα που εξέπεμψε ο Εμανουέλ Μακρόν από το βήμα της Διάσκεψης του Μονάχου. «Η Ευρώπη επανεξοπλίζεται, αλλά πρέπει να πάμε πέρα από αυτό», τόνισε, υπογραμμίζοντας ότι σε ένα νέο γεωπολιτικό περιβάλλον η ήπειρος οφείλει να μάθει να λειτουργεί ως ενιαία μεγάλη δύναμη, ικανή να δρα όχι μόνο στο πεδίο της οικονομίας αλλά και της ασφάλειας. Απορρίπτοντας τις επικρίσεις περί μιας γηρασμένης, αργής και κατακερματισμένης Ευρώπης, έκανε λόγο για μια Ένωση που δεν πρέπει να απολογείται, αλλά να απαιτεί σεβασμό. Χωρίς να κατονομάζει ευθέως τον Ντόναλντ Τραμπ, απάντησε στις αιχμές περί εμπορικών δασμών και στις απειλές για τη Γροιλανδία, διαμηνύοντας ότι η Ευρώπη οφείλει «να επιδεικνύει αταλάντευτη προσήλωση στην υπεράσπιση των συμφερόντων της» και «να απορρίπτει ευγενικά αλλά σταθερά» κάθε αμφισβήτηση ευρωπαϊκής κυριαρχίας.
Ο Γάλλος πρόεδρος κάλεσε τους Ευρωπαίους να τολμήσουν «περισσότερη Ευρώπη», με αυτοπεποίθηση και πίστη στις συλλογικές τους δυνατότητες, επισημαίνοντας ότι τόσο εξωτερικοί αντίπαλοι όσο και εσωτερική διστακτικότητα εμποδίζουν την πρόοδο. Στο Ουκρανικό ζήτημα ήταν κατηγορηματικός: «η μοίρα της Ουκρανίας είναι η μοίρα της Ευρώπης», είπε, υποστηρίζοντας τη συνέχιση και ενίσχυση της στήριξης προς το Κίεβο, αλλά επέμεινε και στη θέση του (που διχάζεις τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες) για τη ανάγκη διατήρησης διαύλων διαλόγου με τη Μόσχα, παράλληλα με αυξημένες πιέσεις προς το Κρεμλίνο. Το συνολικό του μήνυμα ήταν σαφές: μια πιο ενοποιημένη και αποφασιστική Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αποτελέσει αυτόνομο, αξιόπιστο και ισχυρό παράγοντα στη διεθνή σκηνή - αρκεί να επιταχύνει τα βήματά της.
Από πλευράς του, ο πρόεδρος της Διάσκεψης, Βόλφανγκ Ίσινγκερ -έχοντας ήδη δηλώσει ότι «το οικοδόμημα της διεθνούς τάξης γκρεμίζεται», εκφράζει την ελπίδα ότι το Μόναχο θα αποτελέσει αφετηρία ενός «εποικοδομητικού διατλαντικού reset». Θέτει όμως το καίριο ερώτημα: «Πιστεύει πράγματι η κυβέρνηση Τραμπ ότι χρειάζεται συμμάχους και εταίρους; Και αν ναι, είναι έτοιμη να τους αντιμετωπίσει ως πραγματικούς εταίρους;»
Στην τριήμερη 62η Διάσκεψη του Μονάχου μετέχουν περισσότεροι από 40 αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, πάνω από 100 υπουργοί Εξωτερικών και Άμυνας, εκπρόσωποι διεθνών οργανισμών. Στο επίκεντρο, οι διεθνείς κρίσεις και οι ριζικές μεταβολές στο διεθνές σύστημα, η ευρωπαϊκή Άμυνα και η επόμενη μέρα του ΝΑΤΟ. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η Μέση Ανατολή και η διαπραγμάτευση ΗΠΑ-Ιράν για το πυρηνικό πρόγραμμα, το κεφάλαιο Κίνα, και μια προσπάθεια αποκατάστασης εμπιστοσύνης, στο βαθμό που θα ήταν εφικτό, ιδίως μετά το ζήτημα της Γροιλανδίας.
Στο περιθώριο της Διάσκεψης, Φρίντριχ Μερτς, Εμανουέλ Μακρόν και Κιρ Στάρμερ (ο οποίος θα μιλήσει σήμερα στο Μονάχο) συντονίζονται με επίκεντρο την ευρωπαϊκή Άμυνα και τη συγκρότηση ευρωπαϊκής πυρηνικής ομπρέλας, την κρίση της Γροιλανδίας και σαφώς την αναζήτηση μίας δίκαιης ειρήνης για την Ουκρανία, ευελπιστώντας τα μηνύματά τους να φθάσουν, διά του Μάρκο Ρούμπιο, στον Τραμπ. Ο Αμερικανός ΥΠΕΞ συνοδεύεται από περισσότερους από 50 γερουσιαστές και μέλη του Κογκρέσου. Παράλληλα, στο Μόναχο βρίσκονται και στελέχη των Δημοκρατικών, που αξιοποιούν τη σύνοδο για να καλέσουν τους Ευρωπαίους ηγέτες να σταθούν απέναντι στον Αμερικανό πρόεδρο. Μεταξύ αυτών, ο κυβερνήτης της Καλιφόρνια Γκάβιν Νιούσομ, η βουλευτής της Νέας Υόρκης Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ, ο γερουσιαστής της Αριζόνα Ρούμπεν Γκαλέγκο και η κυβερνήτης του Μίσιγκαν Γκρέτσεν Ουίτμερ.
Ταυτόχρονα με όλες τις παρεμβάσεις στο Μόναχο, και πριν ανέβει σήμερα στο βήμα ο Μάρκο Ρούμπιο, η ομιλία που εξακολουθεί να ηχεί δυνατά είναι αυτή του Καναδού πρωθυπουργού, Μαρκ Κάρνεϊ, στο Νταβός. Στα τέλη Ιανουαρίου, εν μέσω της κρίσης και των απειλών Τραμπ για τη Γροιλανδία, η ομιλία Κάρνεϊ λειτούργησε ως ψυχρός αντίλογος στον Αμερικανό πρόεδρο, σχεδόν ως διάγνωση. Χωρίς να κατονομάσει τον Τραμπ, περιέγραψε έναν κόσμο όπου οι κανόνες υποχωρούν μπροστά στη δύναμη και όπου η συμμόρφωση δεν εξασφαλίζει πλέον ασφάλεια. Μίλησε για «ρήξη» στην παγκόσμια τάξη, για το τέλος μιας εποχής κατά την οποία η αμερικανική ηγεμονία παρείχε, με όλα της τα ελαττώματα, ένα προβλέψιμο πλαίσιο. Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική», είπε, απορρίπτοντας την ιδέα ότι η επιστροφή στο παρελθόν είναι εφικτή ή επιθυμητή. Το παλιό σύστημα, υποστήριξε, δεν πρόκειται να επανέλθει· άρα το ζητούμενο δεν είναι η υπεράσπισή του ως έχει, αλλά η προσαρμογή σε μια νέα πραγματικότητα. Σε αυτήν, οι μεγάλες δυνάμεις εργαλειοποιούν την οικονομική διασύνδεση: οι δασμοί γίνονται μοχλοί πίεσης, οι αλυσίδες εφοδιασμού μετατρέπονται σε ευάλωτα σημεία, οι χρηματοπιστωτικές υποδομές σε μέσα εξαναγκασμού.
Ο Κάρνεϊ απευθύνθηκε κυρίως στις λεγόμενες «μεσαίες δυνάμεις» -χώρες όπως ο Καναδάς, τα ευρωπαϊκά κράτη, η Αυστραλία- προειδοποιώντας ότι η απομόνωση δεν αποτελεί λύση. «Αν δεν είσαι στο τραπέζι, είσαι στο μενού», είπε, συμπυκνώνοντας με μια φράση τη λογική της νέας εποχής. Σε αντίθεση με τις μεγάλες δυνάμεις, που μπορούν να πορεύονται μόνες, οι μεσαίες χρειάζονται συνεργασίες, ευέλικτες συμμαχίες και αυτό που ο ίδιος αποκάλεσε «μεταβλητή γεωμετρία»: διαφορετικούς συνασπισμούς για διαφορετικά ζητήματα, με βάση συμφέροντα και αξίες.
