Μεικτές διαταραχές άγχους-κατάθλιψης (MADD) και αυτοκτονικές σκέψεις, διαδικτυακός εκφοβισμός, χαμηλή αυτοεκτίμηση, χρήση αλκοόλ, κάνναβης και ψυχοδραστικών ουσιών... Tα κοινωνικά δίκτυα εκμεταλλεύονται την ευπάθεια των νέων και στην πραγματικότητα συμβάλλουν στην ενίσχυση ορισμένων διαταραχών στις οποίες είναι επιρρεπείς.
Αυτό είναι το συμπέρασμα μιας μεγάλης κλίμακας έκθεσης της Γαλλικής Υπηρεσίας για την Ασφάλεια των Τροφίμων, του Περιβάλλοντος και της Εργασίας (Anses), η οποία αναλύει τους μηχανισμούς πίσω από τα ψηφιακά εργαλεία μάρκετινγκ που έχουν σχεδιαστεί για να στοχεύουν τις συγκεκριμένες ευπάθειες και τα συναισθηματικά αδύνατα σημεία που συνδέονται με την εφηβεία.
Η Olivia Roth-Delgado και ο Thomas Bayeux είναι μέλη της ομάδας της Anses που συντονίζει το ερευνητικό πρόγραμμα. Προσφέρθηκαν να παρουσιάσουν τα κύρια διδάγματα από την τελευταία αυτή έκθεση
Συνέντευξη στο The Conversation
The Conversation: Τι κάνει την έκθεση της Anses «Οι επιπτώσεις της χρήσης των κοινωνικών μέσων στην ψυχική υγεία των εφήβων»να είναι πρωτοφανής;
Olivia Roth-Delgado: Αυτή η εμπειρογνωμοσύνη είναι το αποτέλεσμα πέντε ετών έρευνας και πάνω από 1 000 περιζήτητων άρθρων. Είναι πρωτοφανής ως προς την πρωτοτυπία και την εκτεταμένη φύση του έργου, που, από όσο γνωρίζουμε, είναι ασύγκριτη όσον αφορά δημόσιες αρχές όπως η Anses.
Για πρώτη φορά, ορισμένοι μηχανισμοί που υποδεικνύουν τον τρόπο λειτουργίας των κοινωνικών δικτύων συνδέονται με επιπτώσεις που επηρεάζουν την υγεία των εφήβων. Αυτοί οι μηχανισμοί είναι γνωστοί ως dark patterns (σημείωση του συντάκτη: έχουν σχεδιαστεί για να τραβούν την προσοχή των χρηστών και να την αξιοποιούν οικονομικά, και εμφανίζονται σε διάφορες μορφές που δεν περιορίζονται απαραίτητα στα κοινωνικά μέσα. Ορισμένα χρησιμοποιούνται επίσης από ιστότοπους ηλεκτρονικών αγορών, για παράδειγμα).
Η εφηβεία είναι μια ευάλωτη περίοδος, επειδή ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε φάση ωρίμανσης. Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, τα εφηβικά αγόρια και κορίτσια βιώνουν αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζονται και χειρίζονται τα συναισθήματά τους στα κυκλώματα του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή. Είναι επίσης πιο ευαίσθητα στο κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο μπορεί να ευνοεί συμπεριφορές ανάληψης κινδύνου όταν βρίσκονται κοντά στους συνομηλίκους τους. Είναι επίσης μια περίοδος αυξημένης ευπάθειας για διαταραχές ψυχικής υγείας.
Thomas Bayeux: Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, αναπτύσσεται μια κουλτούρα που ενθαρρύνει την αντιπαράθεση με τους άλλους, την επιθυμία για επικοινωνία και τη διαμόρφωση του χαρακτήρα, η οποία συνίσταται στη δοκιμή των κοινωνικών κανόνων. Όλα αυτά τα επιχειρήματα μας οδηγούν στην ηλικιακή ομάδα των 11-17 ετών, στην οποία εμφανίζονται αυτές οι διαθέσεις.
Η αποστολή της Anses ως δημόσιας υγειονομικής αρχής είναι η αξιολόγηση των κινδύνων για την υγεία. Ωστόσο, στα κεφάλαια της μελέτης που αφορούν τις πρακτικές και τη διατήρηση των διαγενεακών σχέσεων, η αξιολόγηση των εμπειρογνωμόνων επισημαίνει τις πιθανές θετικές επιπτώσεις των κοινωνικών μέσων και τα κίνητρα που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή κατά την εφηβεία.
Η έκθεση υποδηλώνει ιδιαίτερα ανησυχητικές επιπτώσεις των κοινωνικών μέσων στους εφήβους, όπως αγχώδεις-καταθλιπτικές διαταραχές, αυτοκτονικές σκέψεις ή αυτοτραυματισμοί. Ποιοι μηχανισμοί λειτουργούν;
O.R.-D.: Μεταξύ των μηχανισμών που έχουμε επισημάνει και μελετήσει περιλαμβάνονται παραπλανητικές (ή χειραγωγικές) διεπαφές, καθώς και αλγόριθμοι που παράγουν εξατομικευμένο περιεχόμενο. Όλοι αυτοί ισοδυναμούν με την προσέλκυση της προσοχής που διατηρεί τους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ενεργούς, προσφέροντάς τους όλο και πιο στοχευμένο ή ακραίο περιεχόμενο.
Εάν, για παράδειγμα, ένας έφηβος ή μια έφηβη αναζητήσει μία φορά τον όρο «αυτοτραυματισμός», αυτό το είδος περιεχομένου θα προσφέρεται επανειλημμένα και μπορεί να τους παγιδεύσει σε έναν αρνητικό φαύλο κύκλο.
T.B.: Η προσέλκυση της προσοχής εξυπηρετεί το επιχειρηματικό μοντέλο που υποστηρίζει αυτές τις διαδικτυακές πλατφόρμες. Τους δίνει πρόσβαση σε ένα μεγάλο όγκο δεδομένων, τα οποία μπορούν να αξιοποιήσουν, συμβάλλοντας ταυτόχρονα στην πώληση διαφημιστικού χώρου.
Οι διαδικτυακές πλατφόρμες έχουν κάθε λόγο να διατηρούν το ενδιαφέρον των χρηστών χρησιμοποιώντας τις δύο στρατηγικές που περιγράψαμε: αφενός, παρέχοντας εξατομικευμένο περιεχόμενο χρησιμοποιώντας όλο και πιο παραγωγικούς αλγόριθμους που παγιδεύουν τους χρήστες σε έναν βρόχο πληροφοριών και, αφετέρου, επισημαίνοντας το περιεχόμενο με τη μεγαλύτερη επίδραση.
Τα σκοτεινά μοτίβα χρησιμοποιούν γνωστές τεχνικές όπως τα «likes», οι ειδοποιήσεις, η κύλιση, τα αυτόματα βίντεο κ.λπ. Γνωστά και ως «παραπλανητικά μοτίβα σχεδιασμού», αυτές οι διεπαφές χρήστη έχουν σχεδιαστεί προσεκτικά για να παρασύρουν τους ανθρώπους να κάνουν πράγματα που διαφορετικά δεν θα έκαναν.
Η εφηβική φάση συντονίζεται σε μεγάλο βαθμό με αυτές τις «στρατηγικές ώθησης» που εφαρμόζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στην Anses, παρατηρούμε σημαντικές προκλήσεις για τη δημόσια υγεία, καθώς η προσφορά και η ζήτηση συναντώνται, για να το πούμε έτσι. Το κοκτέιλ που παράγουν είναι δυνητικά εκρηκτικό!
Όσον αφορά τις διαταραχές που σχετίζονται με την ψυχική υγεία, αλλά και το bullying, την κατανάλωση αλκοόλ, καπνού, κάνναβης και άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές από τις οποίες προστατεύετε, τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν τα προϋπάρχοντα φαινόμενα;
O.R.-D.: Απολύτως. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν έναν κοινωνικό χώρο. Προσφέρουν ένα βήμα για την προβολή προβλημάτων που υπάρχουν στην κοινωνία, όπως τα στερεότυπα για τα φύλα ή η ενθάρρυνση της χρήσης ναρκωτικών κ.λπ.
T.B.: Τα κοινωνικά δίκτυα συμβάλλουν στην κοινωνικοποίηση και την κοινωνική κατασκευή των εφήβων, παρέχουν συνέχεια με τον κόσμο εκτός διαδικτύου, περιλαμβάνοντας τόσο τα θετικά όσο και τα αρνητικά του στοιχεία. Δεν υπάρχει αδιαπέραστο φράγμα μεταξύ του τι συμβαίνει εκτός διαδικτύου και του τι συμβαίνει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Θα πρέπει οι υπάρχοντες κανόνες για την προστασία των ανηλίκων στην κοινωνία να επεκταθούν και στα κοινωνικά μέσα;
O.R.-D.: Αυτή είναι στην πραγματικότητα η θεμελιώδης αρχή του Νόμου για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες. Το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο για τις ψηφιακές υπηρεσίες επιδιώκει να ελέγχει το διαδικτυακό περιεχόμενο σε πολύ μεγάλες πλατφόρμες, σύμφωνα με την ακόλουθη αρχή: «Ό,τι είναι παράνομο εκτός διαδικτύου, είναι παράνομο και στο διαδίκτυο».
T.B.: Αυτή η ανησυχία αποτελεί το κίνητρο για μία από τις βασικές συστάσεις που προκύπτουν από την έκθεση της Anses, σύμφωνα με την οποία οι χρήστες κάτω των 18 ετών μπορούν να έχουν πρόσβαση μόνο σε κοινωνικά δίκτυα που έχουν σχεδιαστεί και διαμορφωθεί για την προστασία των ανηλίκων. Σκοπός μας δεν είναι η πλήρης εξάλειψη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Σκοπός μας είναι η εφαρμογή τεχνικών λύσεων που θα καταστήσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ασφαλή για τους εφήβους, και η Anses καλεί τις πλατφόρμες να αναλάβουν την ευθύνη τους σε αυτό το θέμα.
Στο μέλλον, θα ήταν πολύ θετικό οι έφηβοι να συζητούν τις συνήθειες τους στα κοινωνικά μέσα με τους συνομηλίκους τους, τους γονείς τους, το διδακτικό προσωπικό ή τους κοινωνικούς λειτουργούς. Ωστόσο, αυτό δεν απαλλάσσει τις δημόσιες αρχές και τις διαδικτυακές πλατφόρμες από την ευθύνη να υιοθετήσουν συλλογικές στρατηγικές για να καταστήσουν τα κοινωνικά μέσα ασφαλή χώρο για τους εφήβους.
Η έκθεση δείχνει τη σχέση μεταξύ της χρήσης των κοινωνικών μέσων και ορισμένων διαταραχών, χωρίς να αποδεικνύει πραγματικά την αιτιώδη σχέση μεταξύ των δύο. Γιατί συμβαίνει αυτό;
O.R.-D.: Το θέμα της αιτιώδους συνάφειας παραμένει δύσκολο. Είναι δίκαιο να πούμε ότι η εμπειρογνωμοσύνη στην οποία βασιζόμαστε είναι πολύ πυκνή και τεκμηριωμένη. Η μεθοδολογία μας είναι στέρεη, αλλά δεν υποστηρίζεται από «σώμα αποδεικτικών στοιχείων». Ωστόσο, μπορούμε να εγγυηθούμε την ύπαρξη ισχυρών συσχετισμών μεταξύ της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των διαταραχών που αναφέραμε, για τις οποίες επισημαίνουμε ρητά τους υποκείμενους μηχανισμούς που λειτουργούν.
Σε σχέση με τον ύπνο, για παράδειγμα, εμπλέκονται διάφοροι παράγοντες. Όταν οι έφηβοι χρησιμοποιούν τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης το βράδυ πριν τον ύπνο, η έκθεση στο μπλε φως των οθονών μπορεί να παρατείνει το χρόνο που χρειάζεται για να αποκοιμηθούν, επειδή διεγείρει τη γνωστική εγρήγορση και μειώνει τη διάρκεια του ύπνου. Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της χρόνιας έλλειψης ύπνου στην ψυχική και σωματική υγεία είναι καλά τεκμηριωμένες. Σε αυτό προστίθεται το γεγονός ότι τα συναισθηματικά ερεθίσματα που συνεπάγεται η χρήση των κοινωνικών μέσων δικτύωσης μπορούν επίσης να εμποδίσουν τον ύπνο. Βλέπουμε ότι υπάρχουν πολλές αποδείξεις που το υποστηρίζουν αυτό. Ωστόσο, οι συγκεκριμένες επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στον ύπνο των εφήβων αγοριών και κοριτσιών εξαρτώνται επίσης από τις συνήθειές τους.
Ομοίως, σε περίπτωση αγχώδους-καταθλιπτικών διαταραχών ή αυτοκτονικών σκέψεων, ο τύπος του περιεχομένου που προσφέρεται παίζει σημαντικό ρόλο. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ο παράγοντας της αμφίδρομης σχέσης. Επιτρέψτε μου να εξηγήσω: ένας έφηβος ή μια έφηβη που είναι ήδη ψυχολογικά ευάλωτοι είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι αλγόριθμοι σχεδιασμού περιεχομένου εντοπίζουν τις συναισθηματικές τους αδυναμίες και προτείνουν περιεχόμενο με έντονο συναισθηματικό φορτίο. Και έτσι ακριβώς οι έφηβοι παγιδεύονται σε έναν αρνητικό φαύλο κύκλο. Ωστόσο, η απόδειξη της ύπαρξης μιας σχέσης αιτίου-αποτελέσματος που συνδέεται με τους βρόχους ανατροφοδότησης και τις αμφίδρομες επιδράσεις είναι πολύ πιο περίπλοκη.
Όσον αφορά την επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην αυτοεικόνα, διαθέτουμε επίσης ένα πειστικό σύνολο αποδεικτικών στοιχείων που καταδεικνύουν τον ίδιο τύπο μηχανισμών, με βάση την επαναλαμβανόμενη έκθεση σε περιεχόμενο που εξυμνεί τους μυώδεις άνδρες και τις λεπτές γυναίκες.
Τα κορίτσια φαίνονται πιο ευαίσθητα στις αρνητικές επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από τα αγόρια. Σε τι οφείλεται αυτό;
T.B.: Αυτό είναι ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έκθεσης. Τα κορίτσια αντιπροσωπεύουν σαφώς ένα ιδιαίτερα ευάλωτο τμήμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης όσον αφορά τους κινδύνους για την υγεία, και όχι μόνο όσον αφορά τον αντίκτυπο στην αυτοεικόνα. Περισσότερα κορίτσια από αγόρια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υφίστανται εκφοβισμό και γίνονται θύματα ντροπής λόγω φύλου και κοινωνικής πίεσης...
Τα κορίτσια δίνουν μεγαλύτερη προσοχή σε ό,τι συμβαίνει στα κοινωνικά μέσα και στα σχόλια που δημοσιεύονται.
Οι κοινότητες LGBTQIA+ αποτελούν επίσης μια ομάδα υψηλού κινδύνου στα κοινωνικά μέσα. Είναι πιο πιθανό να γίνουν θύματα διαδικτυακού εκφοβισμού, ο οποίος αποτελεί έναν από τους σχετικούς κινδύνους για την υγεία, ιδίως την ψυχική υγεία.
Η έκθεση της Anses αναφέρει ότι ο χρόνος που αφιερώνεται στα κοινωνικά μέσα δεν είναι ο μόνος παράγοντας που πρέπει να ληφθεί υπόψη.
T.B.: Ο χρόνος χρήσης είναι χρήσιμος, αλλά από μόνος του δεν αρκεί για να κατανοήσουμε πλήρως το θέμα. Γνωρίζοντας πόσο χρόνο περνούν οι χρήστες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μπορούμε να μελετήσουμε ορισμένους παράγοντες υγείας, όπως η καθιστική ζωή, παρά τον αυξανόμενο αριθμό ψηφιακών εργαλείων που υπάρχουν για τη σύνδεση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η ποσοτικοποίηση του χρόνου που αφιερώνουν οι χρήστες αποδεικνύεται επίσης πολύτιμη στην περίπτωση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αργά το βράδυ, η οποία είναι πιθανό να επηρεάσει τον ύπνο, για παράδειγμα.
Ωστόσο, γνωρίζουμε επίσης ότι η κατανόηση των πρακτικών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι απαραίτητη για τη μελέτη ορισμένων σχετικών παρενεργειών στην υγεία. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τι μπορείτε να κάνετε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: να δημοσιεύετε, να κάνετε like, να διαβάζετε σχόλια, να επεξεργάζεστε φωτογραφίες, για παράδειγμα, και το συναισθηματικό δέσιμο που αυτό συνεπάγεται. Δεν πρόκειται για αντίθεση διαφορετικών προσεγγίσεων, αλλά για συμπληρωματικότητα.
Η έκθεσή σας βασίζεται σε ένα ερευνητικό έργο που δεν εξετάζει, ή εξετάζει ελάχιστα, τον αντίκτυπο των πιο πρόσφατων ψηφιακών εργαλείων, όπως το TikTok ή τα AI chatbots. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι αυτές οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν επίσης τους κινδύνους για την ψυχική υγεία των εφήβων;
O.R.-D.: Η αξιολόγηση των εμπειρογνωμόνων της Anses βασίζεται σε πάνω από χίλια άρθρα που δημοσιεύτηκαν κυρίως μεταξύ 2011 και 2021. Λόγω του χρόνου που αφιερώθηκε στην έρευνα και τη σύνταξη της αξιολόγησης, οι τεχνολογίες στις οποίες επικεντρώθηκαν οι μελέτες μας έχουν φυσικά εξελιχθεί. Ωστόσο, βασιστήκαμε σε έναν κοινό πυρήνα μηχανισμών, όπως παραπλανητικές διεπαφές χρήστη (dark patterns) και αλγόριθμοι εξατομίκευσης περιεχομένου που σχετίζονται με κινδύνους για την υγεία.
Επομένως, τα συμπεράσματα και οι συστάσεις μας μπορούν να εφαρμοστούν στα πιο πρόσφατα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Όσον αφορά το θέμα της τεχνητής νοημοσύνης και των chatbot AI, η Anses συνιστά να αποτελέσει το θέμα αυτό το επίκεντρο μελλοντικών εκθέσεων.
Στις συστάσεις σας, προτείνετε τη συμμετοχή των εφήβων σε προγράμματα πρόληψης κινδύνων.
O.R.-D.: Η Anses προσφέρει στους νέους την ευκαιρία να συμμετάσχουν στην έρευνά μας, επειδή γνωρίζουν καλύτερα από όλους τι τους παρακινεί να ασχοληθούν με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς είναι αυτοί που δημιουργούν και διαδίδουν νέους τρόπους χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό καθιστά ακόμη πιο σημαντική τη συμμετοχή τους στις συζητήσεις και στον καθορισμό ορίων με τους γονείς και τους δασκάλους. Έτσι, θα είναι πιο πρόθυμοι να ακολουθήσουν τους κανόνες που οι ίδιοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση. Μεταξύ των συστάσεων, η Anses ανέφερε την ανάγκη προώθησης φόρουμ στα οποία οι νέοι μπορούν να μοιράζονται τις διαδικτυακές τους εμπειρίες.
T.B.: Και πάλι, επιτρέψτε μου να σας υπενθυμίσω ότι η Anses δεν συνιστά την πλήρη απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, αλλά προτείνει μια πλήρη αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο έχουν σχεδιαστεί τα δίκτυα, ώστε να μην βλάπτουν την υγεία των εφήβων.
* Η Olivia Roth-Delgado είναι επικεφαλής επιστημονικών έργων στην Εθνική Υπηρεσία για την Ασφάλεια των Τροφίμων, του Περιβάλλοντος και της Εργασίας (Anses) στη Γαλλία. Ο Thomas Bayeux είναι υπεύθυνος κοινωνικοοικονομικών έργων στην Anses. Η συνέντευξή τους στο TheConversation.com αναδημοσιεύεται αυτούσια στο Liberal μέσω άδειας Creative Commons.
