Από τους στρατιωτικούς στόχους στην ενέργεια: το νέο πεδίο μάχης και η αναζήτηση μίας κατάστασης «win-win» για τον τερματισμό του πολέμου στο Ιράν: Ο επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας των Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Αθανάσιος Μποζίνης μιλά στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη για την τροπή που έχει λάβει η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή και πώς προδιαγράφεται το τέλος της.
Η σύγκρουση έχει μετατοπιστεί από το καθαρά στρατιωτικό επίπεδο σε έναν ενεργειακό πόλεμο, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να επιδιώκουν να περιορίσουν τις επιπτώσεις για την παγκόσμια οικονομία και να διαμορφώσουν τις συνθήκες για την ανακήρυξη μιας στρατηγικής νίκης, ενόσω το Ιράν επιχειρεί να αυξήσει το κόστος της συνέχισης του πολέμου για την Ουάσινγκτον και διεθνώς, επικεντρώνοντας πλέον στις ενεργειακές υποδομές των κρατών του Κόλπου, επισημαίνει ο κ. Μποζίνης. Κεντρικό στοιχείο αποτελεί η αναζήτηση του «σημείου ισορροπίας» που θα επιτρέψει την αποκλιμάκωση, μέσα από ένα σχήμα «win-win», στο οποίο και οι δύο πλευρές θα μπορούν να παρουσιάσουν την έκβαση ως επιτυχία, αναφέρει.
Ο Αθανάσιος Μποζίνης μιλά για το παγκόσμιο κόστος που αυξάνεται και τα Στενά του Ορμούζ ως βασική «δικλίδα ασφαλείας» και κεντρικό γεωστρατηγικό διακύβευμα, και θέτει το ενδεχόμενο μίας μορφής «ανταλλαγής» με επίκεντρο τη στρατηγικής σημασίας νήσο Χαργκ, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να απειλούν πως εάν δεν επιτραπεί η ασφαλής διέλευση από τα Στενά, θα «τινάξουν στον αέρα» ολόκληρη την ιρανική οικονομία. Παράλληλα, σημειώνει πως σε 21 ημέρες πολέμου στόχοι σχετιζόμενοι με το πυρηνικό πρόγραμμα δεν έχουν πληγεί, ενώ εξηγεί την επικινδυνότητα χερσαίων επιχειρήσεων. Καταγράφει ακόμη το κενό άμυνας των κρατών του Κόλπου που αναδείχθηκε, μεταξύ άλλων, και μέσα από την κατάρριψη των δύο ιρανικών βαλλιστικών πυραύλων από τους ελληνικούς Patriot στη Σαουδική Αραβία - γεγονός το οποίο και υποδεικνύει, όπως δηλώνει, την επιχειρησιακή ετοιμότητα και η αποτελεσματικότητα των ελληνικών συστημάτων.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης
Πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές σε Κατάρ, Κουβέιτ και Σαουδική Αραβία, μετά το χτύπημα σε κοίτασμα φυσικού αερίου στο Ιράν. Η Τεχεράνη απειλεί ότι δεν έχει «τελειώσει»· ο Ντόναλντ Τραμπ προειδοποιεί με περαιτέρω κλιμάκωση αν το καθεστώς συνεχίσει τις επιθέσεις σε κράτη του Κόλπου. Κύριε Μποζίνη, πού οδηγείται αυτή η κατάσταση;
Πλέον έχουμε ξεπεράσει το καθαρά στρατιωτικό σκέλος του πολέμου και βλέπουμε ότι εξελίσσεται σε έναν ενεργειακό πόλεμο με στόχο εκ μέρους του Ιράν την αύξηση του κόστους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπαθούν να περιορίσουν το κόστος του πολέμου για την παγκόσμια οικονομία, ενώ το Ιράν επιχειρεί να το αυξήσει, πλήττοντας ενεργειακές υποδομές, όπως είδαμε και στο Κατάρ. Από την άλλη πλευρά, εκτιμώ ότι ο Ντόναλντ Τραμπ θεωρεί πως πρέπει να βρεθεί πλέον ένα σημείο ισορροπίας, όπως θα το χαρακτήριζα, ώστε να μπορέσει να ανακηρύξει ότι επιτεύχθηκαν όλοι οι στρατηγικοί στόχοι των Ηνωμένων Πολιτειών και να αποσυρθεί, καθώς όσο περισσότερο διαρκεί αυτός ο πόλεμος τόσο αυξάνεται το πολιτικό κόστος στο εσωτερικό των ΗΠΑ, και όχι μόνο.
Βλέπουμε ότι η σύγκρουση έχει μεταβληθεί. Από μια κατάσταση όπου στην ουσία το Ισραήλ είχε τον κεντρικό ρόλο, τώρα επικεντρώνεται στη Χεζμπολάχ στον Λίβανο, και αυτή τη στιγμή έχουμε μία ευθεία σύγκρουση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δείχνουν ότι προσπαθούν να προστατεύσουν τους ενεργειακούς συμμάχους τους στην περιοχή, ενώ το Ισραήλ έχει επικεντρωθεί στην εξουδετέρωση της Χεζμπολάχ, παράλληλα με στρατηγικά χτυπήματα κατά ιρανικών δυνατοτήτων, ώστε να μειωθεί η ικανότητά του να διαχειρίζεται ενεργειακούς πόρους.
Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι, παρά το γεγονός ότι έχουν περάσει 20 ημέρες πολέμου, δεν έχει ακουστεί τίποτα απολύτως όσον αφορά στρατηγικά χτυπήματα εναντίον των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν. Και αυτό ενώ από την πρώτη ημέρα της έναρξης των στρατιωτικών επιχειρήσεων ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε ότι σε καμία περίπτωση δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να αποκτήσει πυρηνικό όπλο.
Παρότι υπάρχει πλήρης υπεροπλία των Ηνωμένων Πολιτειών στον αέρα, δεν έχει γίνει κάτι ουσιαστικό σε αυτό το πεδίο. Αυτό οδηγεί σε δύο βασικά συμπεράσματα: Πρώτον, ότι τα πυρηνικά υλικά πιθανότατα έχουν μεταφερθεί και κρυφτεί πολύ αποτελεσματικά μετά τον «πόλεμο των 12 ημερών» τον Ιούνιο του 2025. Δεύτερον, ότι η εξάλειψη της απειλής του εμπλουτισμένου ουρανίου απαιτεί και χρήση χερσαίων δυνάμεων, δηλαδή πάρα πολύ πιο επικίνδυνες επιχειρήσεις τόσο για τους Ισραηλινούς όσο και για τους Αμερικανούς.
Συνεπώς, ποιος είναι ο δρόμος ώστε ο Ντόναλντ Τραμπ να μπορέσει να ανακηρύξει νίκη και να τερματιστεί ο πόλεμος; Οι στόχοι των ΗΠΑ, όπως επανέλαβε και το Πεντάγωνο, δεν έχουν αλλάξει, ενώ υπάρχουν αναφορές ότι εξετάζεται η αποστολή ενισχύσεων στη Μέση Ανατολή πιθανώς εν όψει επόμενων κινήσεων. Καθώς είναι εξαιρετικά επικίνδυνη μία επιχείρηση ειδικών δυνάμεων για την ανάσυρση εμπλουτισμένου ουρανίου, τίθεται παράλληλα το ερώτημα: πώς μπορεί να διαμορφωθεί μια λύση χωρίς να επιτρέπεται στο ιρανικό καθεστώς να διατηρεί την ασύμμετρη ισχύ του να κλείνει κατά βούληση τα Στενά του Ορμούζ;
Το βασικό ζητούμενο των Ηνωμένων Πολιτειών είναι να ανακηρύξουν τη νίκη, δηλαδή να επιβεβαιώσουν ότι πέτυχαν τον στρατηγικό τους στόχο απέναντι στο Ιράν. Αυτή τη στιγμή βλέπουμε ένα ιρανικό καθεστώς που δεν έχει καταρρεύσει, όπως πολλοί ανέμεναν. Παρά το πολύ μεγάλο πλήγμα που έχει υποστεί και το γεγονός ότι έχει καταστραφεί περίπου 70%-80% του οπλοστασίου του, συνεχίζει να δρα και να απειλεί ενεργειακές υποδομές γειτονικών χωρών προκειμένου να αυξήσει το κόστος του πολέμου σε παγκόσμιο επίπεδο.
Είδαμε δημοσιεύματα για κοινή διπλωματική κίνηση-πρόταση από αραβικές χώρες για παύση των εχθροπραξιών. Είναι αυτό το οποίο περιμένει το Ιράν. Ωστόσο, αν συμβεί αυτό τώρα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να ανακοινώσουν νίκη - άρα θα επωμιστούν το κόστος, τόσο διεθνώς όσο και στο εσωτερικό τους, δηλαδή οι Ρεπουμπλικανοί λόγω της απόφασης που έλαβε ο Τραμπ για τον πόλεμο.
Από την άλλη πλευρά, το Ιράν, παρότι έχει αποδεκατιστεί όσον αφορά το οπλοστάσιό του και δεν συνιστά πλέον απειλή από αυτή την άποψη, στρέφεται με τα μέσα που εξακολουθεί να διαθέτει ακριβώς εναντίον ενεργειακών υποδομών. Εντείνει τον ενεργειακό φόβο σε διεθνές επίπεδο και πιέζει τη διεθνή κοινότητα να παρέμβει για να σταματήσουν οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί. Έχει, άλλωστε, δηλώσει επανειλημμένα το Ιράν ότι ο πόλεμος θα σταματήσει μόνο όταν σταματήσουν οι βομβαρδισμοί από τις ΗΠΑ.
Τώρα απαντώντας σε αυτό που με ρωτήσατε, η «δικλείδα ασφαλείας» -και εκεί όπου παίζεται το παιχνίδι στη μεγάλη σκακιέρα- είναι τα Στενά του Ορμούζ.
Σε ένα σενάριο αποκλιμάκωσης που παραπέμπει σε μία κατάσταση «win-win», οι ΗΠΑ θεωρητικά θα έλεγαν ότι εξουδετέρωσαν την απειλή του Ιράν, ότι εξαλείφεται ο κίνδυνος να αποκτήσει πυρηνικό όπλο γιατί θα υπάρξουν διαπραγματεύσεις και ότι διασφαλίστηκε η ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, άρα η παγκόσμια οικονομία συνεχίζει κανονικά. Το στοιχείο «win-win» έγκειται στο ότι αντίστοιχα το Ιράν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι δέχθηκε επίθεση από τις ΗΠΑ, άντεξε, δεν κατέρρευσε και επιστρέφει σε διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό του πρόγραμμα από θέση αντοχής. Έτσι, και οι δύο πλευρές θα μπορούσαν να ανακηρύξουν νίκη, από διαφορετική οπτική φυσικά η καθεμία.
Ο μόνος που δεν θα ανακηρύξει νίκη είναι το Ισραήλ, το οποίο αυτή τη στιγμή επικεντρώνεται στην εξουδετέρωση της Χεζμπολάχ, προσπαθώντας να κόψει ακόμη ένα κεφάλι από τη «Λερναία Ύδρα» του Ιράν. Πρόκειται για τον μόνο βασικό άμεσο κίνδυνο που αντιμετωπίζει. Εξ ου και κινείται για να δημιουργήσει μια ζώνη ασφαλείας στα βόρεια σύνορά του, στον νότιο Λίβανο. Εκεί έχει επικεντρωθεί, ωστόσο, αυτή η κατάσταση δεν φαίνεται να έχει σαφή χρονικό ορίζοντα. Μπορεί να κρατήσει πολύ και να υπάρξει και κατοχή του νότιου Λιβάνου. Ο Λίβανος, άλλωστε, δεν είναι σε θέση να ελέγξει τη Χεζμπολάχ όπως έχει κληθεί από το Ισραήλ, καθώς αυτή διατηρεί ισχυρή επιρροή στο εσωτερικό μίας χώρας εντελώς αποδεκατισμένης και οικονομικά και στρατιωτικά.
Από εκεί και πέρα, η διεθνής κοινότητα είναι επικεντρωμένη στο πώς θα τερματιστεί το συντομότερο δυνατό ο πόλεμος. Υπάρχουν συνεχείς πιέσεις και διπλωματικές πρωτοβουλίες, όπως αυτές του Εμανουέλ Μακρόν μέσω επαφών με τις ηγεσίες των χωρών του Κόλπου, όμως δεν υπάρχει καμία περίπτωση οι Ηνωμένες Πολιτείες να αποχωρήσουν χωρίς να έχουν ανακοινώσει στρατηγική νίκη. Είμαστε στο σημείο όπου αναζητείται η κατάλληλη στιγμή και το κατάλληλο πλαίσιο για να ανακηρυχθεί αυτή η νίκη και το Ιράν από πλευράς του να ανακηρύξει την αντοχή του.
Αναφέρατε ότι επιχειρήσεις -αεροπορικές πολλώ δε μάλλον χερσαίες- που στοχεύουν καθαρά το πυρηνικό πρόγραμμα δεν βλέπουμε, αναμένουμε μία νέα διαπραγμάτευση, στην οποία η ιρανική δέσμευση θα πρέπει να είναι προφανώς πολύ ισχυρότερη από το παρελθόν για να «πατήσουν» σε αυτήν οι ΗΠΑ, και το σημείο-κλειδί τώρα είναι ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ. Πού παραπέμπουν όλα αυτά ως προς τη χρονική διάρκεια του πολέμου;
Έχω την εντύπωση ότι θα υπάρξει μια μορφή «ανταλλαγής», με επίκεντρο τη νήσο Χαργκ, από όπου διέρχεται περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να ασκήσουν πίεση λέγοντας ουσιαστικά: είτε «ανοίγετε» τα Στενά του Ορμούζ, είτε ανατινάζουμε όλο το νησί.
Αυτό, όμως, δεν θα είχε μεγάλο αντίκτυπο και στην παγκόσμια οικονομία; Μέχρι τώρα υπήρχε η αίσθηση ότι αποφεύγονται τέτοιου είδους κινήσεις, δηλαδή στις πρόσφατες επιδρομές χτυπήθηκαν αμιγώς στρατιωτικοί στόχοι και όχι οι πετρελαϊκές υποδομές στο Χαργκ
Σαφέστατα, δεν έχουν χτυπηθεί αλλά η απειλή είναι σαφής. Θα τους στερήσουν οποιαδήποτε χρηματοδοτική δυνατότητα διαθέτουν. Μπορεί να εκτιναχθούν οι τιμές του πετρελαίου, όμως το ίδιο το Ιράν θα δει την οικονομία του να τινάζεται στον αέρα - ακόμη και η μισθοδοσία των Φρουρών της Επανάστασης.
Εάν σταματήσουν τα έσοδα, που βγαίνουν «α λα καρτ» από τα Στενά του Ορμούζ, διέρχονται δηλαδή μόνο ιρανικές, ρωσικές, ινδικές ή κινέζικες ροές, τότε οι επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία θα είναι εξαιρετικά σοβαρές. Επομένως, μπροστά σε μία κατάσταση πίεσης και απειλών, θα μπορούσαν να πουν οι ΗΠΑ ‘θα σας τινάξω στον αέρα ή θα κάνουμε μία ανταλλαγή’. Δεν θα πληγεί ή καταληφθεί το Χαργκ εάν ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ. Το πιο σημαντικό εδώ είναι ότι, αν υπάρξει εμπλοκή χερσαίων δυνάμεων, μιλάμε ουσιαστικά για κατάσταση κατοχής. Θα ήταν η πρώτη φορά που ιρανικό έδαφος, νησιά γύρω από το Ορμούζ, θα τελούσε υπό την κατοχή αμερικανικών στρατευμάτων - και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Περνώντας στη θέση στην οποία έχουν περιέλθει τα κράτη του Κόλπου και τη στόχευση εκ μέρους του Ιράν καθαρά ενεργειακών υποδομών πλέον, θα μπορούσα να σας ρωτήσω τι υποδεικνύει η κατάρριψη των δύο ιρανικών βαλλιστικών πυραύλων από ελληνικά συστήματα Patriot στη Σαουδική Αραβία;
Αποδεικνύεται η επιχειρησιακή ετοιμότητα και η αποτελεσματικότητα των ελληνικών συστημάτων, καθώς και η δυνατότητα της Ελλάδας να συνεισφέρει στην ασφάλεια συνεργαζόμενων χωρών.
Ωστόσο, και μέσω της χρήσης των ελληνικών Patriot, αναδείχθηκε κάτι εξαιρετικά σημαντικό: η αμυντική «γύμνια» των χωρών του Κόλπου ή το μειονέκτημά τους απέναντι σε μια στρατηγική του χάους του Ιράν που στοχεύει την παγόσμια οικονομία. Παρά τα τεράστια οικονομικά μέσα που διαθέτουν και ενώ το Ιράν το «δούλευε» δέκα χρόνια, δεν πίστευαν ότι θα γίνονταν ποτέ στόχος οι ενεργειακές υποδομές τους και ούτε είχαν προετοιμαστεί επαρκώς για πιθανές επιθέσεις τέτοιας κλίμακας.
Η στόχευση ήταν η διαφορετική εικόνα προς τον έξω κόσμο και είχαν στηρίξει σε μεγάλο βαθμό την ασφάλειά τους στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πώς έχει πληγεί η εικόνα αυτή και μετά από το τέλος αυτής της κρίσης τι πρέπει να προσμετρήσουν;
Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να είναι παντού και πάντα παρούσες. Μου προκαλεί εντύπωση αυτή η εξοπλιστική «γύμνια». Διότι τελικά είδαμε ότι και περιορισμένος αριθμός drones μπορεί να περάσει και να προκαλέσει ζημιές. Από την άλλη θεωρώ ότι και επίτηδες οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν τους προστατεύουν, δεδομένου του γεγονότος ότι θέλουν να πουλήσουν οπλικά συστήματα.
Έχει προχωρήσει σε αμυντική συμφωνία με κάποιες χώρες του Κόλπου ο Τραμπ, αλλά από εκεί και πέρα τα οπλικά συστήματα είναι προς πώληση και καλό θα είναι οι χώρες του Κόλπου από μόνες τους να αμυνθούν. Το Ιράν, ακόμη και με 20-30% του οπλοστασίου του, παραμένει απρόβλεπτο. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πώς θα κινηθεί αύριο. Υπάρχει ήδη σοβαρό πλήγμα στην οικονομία των χωρών αυτών: στον τουρισμό, στις επενδύσεις, στη δραστηριότητα πολυεθνικών εταιρειών. Η εικόνα ασφάλειας που είχαν χτίσει έχει κλονιστεί.
Πέραν του ενεργειακού κόστους και του θέματος των εγκαταστάσεων, του ότι δε μπορούν εξάγουν, να παράγουν και να αποθηκεύσουν, είναι πολύ σημαντικό το τι θα γίνει την επόμενη μέρα διότι τελικά φάνηκε ότι από πλευράς άμυνας και ασφάλειας, δεν είχαν καμία. Οι επενδύσεις, οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και η συνολική οικονομική δραστηριότητα επηρεάζονται. Και αυτό θα έχει διάρκεια, ακόμη και μετά το τέλος του πολέμου.
Αν επιχειρήσουμε να συνοψίσουμε: έχουμε περάσει σε έναν ενεργειακό πόλεμο, με το Ιράν να επιδιώκει αύξηση του κόστους και τις ΗΠΑ να αναζητούν ένα σημείο ισορροπίας για τον τερματισμό του πολέμου. Υπάρχουν διπλωματικές προσπάθειες και αναζητείται πρακτικά μια λύση «win-win». Είναι αυτή η γενική εικόνα;
Ακριβώς. Το σημείο ισορροπίας αναζητά ο Τραμπ, όπως και οι Ιρανοί. Γίνονται διπλωματικές προσπάθειες σε διεθνές επίπεδο, αλλά πρέπει να είναι μία κατάσταση «win-win», που θα επιτρέψει και στις δύο πλευρές να εμφανιστούν ως νικήτριες, ενώ το Ισραήλ «παίζει» μόνο του πλέον.
Καθώς η ενεργειακή διάσταση του πολέμου επηρεάζει ολοένα και περισσότερο την παγκόσμια οικονομία, σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης συζητείται η διαχείριση της κρίσης και του πληθωριστικού κύματος, καθώς και τα πιθανά μεταναστευτικά κύματα. Οι οικονομικές επιπτώσεις θα συνεχίσουν να υπάρχουν για πολύ καιρό έως ότου αποκατασταθεί η ηρεμία στην ενέργεια, οικονομία, μεταφορές και εφοδιαστικές αλυσίδες.
Οτιδήποτε στρατιωτικό, σε μεγάλο βαθμό, έχει ήδη κριθεί. Αυτή τη στιγμή κινούνται τα πιόνια στη σκακιέρα της ενέργειας - ποιος θα καταστρέψει, τι πρέπει να καταστρέψει και αν πρέπει να το καταστρέψει και με ποιες επιπτώσεις. Από εδώ και πέρα, το βασικό διακύβευμα είναι πολιτικό: το κόστος για τις ΗΠΑ, λόγω των επιπτώσεων στην παγκόσμια οικονομία, και περιμένουμε να βρεθεί αυτή η κατάσταση ισορροπίας.
Και ως προς την αλλαγή καθεστώτος είναι εκτός «κάδρου» όσον αφορά τις ΗΠΑ;
Δεν υπάρχει στο προσκήνιο. Για να συμβεί κάτι τέτοιο θα απαιτούνταν χερσαίες επιχειρήσεις και ευρύτερη εμπλοκή δυνάμεων, συνεπώς μιλάμε για τους Κούρδους που θα έπρεπε να τους εκπαιδεύσουν και να τους εξοπλίσουν και να ακολουθήσει αυτό που αποκαλούμε ένας υβριδικός πόλεμος με χερσαίες δυνάμεις εντός και εκτός.
* Ο Δρ. Αθανάσιος Η. Μποζίνης είναι Επίκουρος Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας των Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Μέλος Επιστημονικού Συμβούλιου Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών στην Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας - Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης
