Στο «standby» για την επόμενη κρίση με το Ιράν... Τους κινδύνους μίας «πρόχειρης» διευθέτησης και τι αφήνει πίσω του ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αποτυπώνει ο διεθνολόγος Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη. Το πυρηνικό πρόγραμμα και το γεωπολιτικό βάρος των Στενών του Ορμούζ στην εξίσωση της επόμενης μέρας. Η ώρα της αλήθειας για το ΝΑΤΟ· η στρατηγική μετατόπιση των ΗΠΑ προς την Ασία και το διακύβευμα της ευρωπαϊκής Άμυνας, σε ένα περιβάλλον όπου η απουσία κοινού εχθρού μεταφράζεται σε κενό στρατηγικής συνοχής.
Προς μία συμφωνία με όρους τρέχουσας επικαιρότητας που θα απέχει από μία ολική διευθέτηση φαίνεται να οδεύουν οι διαπραγματεύσεις, κατά την εκτίμηση του κ. Δεσποτόπουλου - γεγονός το οποίο και προοιωνίζεται επάνοδο της κρίσης.
Μορατόριουμ στον εμπλουτισμό με αυστηρότερους ελέγχους, χωρίς πλήρη εγκατάλειψη του προγράμματος από την Τεχεράνη, ούτε παράδοση των υφιστάμενων αποθεμάτων υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, φέρεται να βρίσκεται στον ορίζοντα. Στο κομβικό ζήτημα των Στενών του Ορμούζ, ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος αναμένει την επιστροφή στο προηγούμενο καθεστώς της ελεύθερης ναυσιπλοΐας, τονίζοντας πως οτιδήποτε άλλο θα συνιστά βαριά ήττα όχι μόνο για τις ΗΠΑ αλλά συνολικά για τον δυτικό κόσμο και τη διεθνή κοινότητα. Αναφέρεται τόσο στην αποδυνάμωση που έχει υποστεί, όσο και στην ανθεκτικότητα που έχει επιδείξει το Ιράν, τις πιθανές εσωτερικές μεταβολές στο καθεστώς μετά τον πόλεμο, καθώς και στην «αφύπνιση» των κρατών του Κόλπου αναφορικά με την απειλή της Τεχεράνης σε ένα τοπίο όπου οι ισορροπίες παραμένουν εξαιρετικά εύθραυστες.
Σε ευρύτερο επίπεδο, ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος «ανοίγει» το ζήτημα της επόμενης μέρας του ΝΑΤΟ και της πιθανής αναδιάταξης αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων στην Ευρώπη, η οποία και θα κληθεί να τοποθετηθεί στο νέο περιβάλλον ούσα όμως κατακερματισμένη, χωρίς κοινή αντίληψη απειλής, κάτι που καθιστά δύσκολη τη συγκρότηση ενιαίας αμυντικής στρατηγικής. «Σε βάθος χρόνου, το ΝΑΤΟ δεν θα σταθεί· είτε θα παρακμάσει και θα παραμείνει ένας θεσμός άνευ αξίας, είτε θα φθάσει και να διαλυθεί. Και το ζήτημα είναι τι θα κάνει η Ευρώπη», αναφέρει.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Κύριε Δεσποτόπουλε, από τον Λευκό Οίκο εκπέμπεται αισιοδοξία για συμφωνία με το Ιράν, ενώ παράλληλα ενισχύεται η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στη Μέση Ανατολή ως επιπλέον μέσο πίεσης παράλληλα με τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών. Τι αναμένουμε;
Το μεγάλο ερώτημα από όλη αυτή την περιπέτεια είναι αν η επόμενη ημέρα θα συνοδεύεται από μία ολική διευθέτηση ή αν θα έχουν παραμείνει ανοιχτές εκκρεμότητες σε μία περιοχή που ταλαιπωρείται τουλάχιστον από τη δεκαετία του ’50 με τη νέα φάση εντάσεων που ακολούθησε την ίδρυση του Κράτους του Ισραήλ το 1948. Εάν υπάρξει απλώς μία πρόχειρη διευθέτηση, θα ξαναβρούμε όλη αυτή την κατάσταση μπροστά μας. Ολική διευθέτηση θα σήμαινε να πάψουν να υπάρχουν τρομοκρατικές οργανώσεις τύπου Χεζμπολάχ και να σταματήσει το Ιράν να στοχοποιεί το Ισραήλ στη βάση ότι δεν πρέπει να κατέχει πυρηνικά όπλα.
Αν αυτά τα δύο ζητήματα διευθετηθούν, τότε μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι. Εάν όχι, το πρόβλημα θα επιστρέψει -και σύντομα-, όπως συμβαίνει εδώ και δεκαετίες στη Μέση Ανατολή.
Οι παρούσες συνθήκες επιτρέπουν μία ολική διευθέτηση;
Είναι πολύ δύσκολο. Οι Ιρανοί φαίνεται ότι έχουν αρκετά «όπλα» και δεν θα είναι εύκολο να πειστούν να εγκαταλείψουν το πυρηνικό πρόγραμμα. Ούτε και είναι εύκολο να πειστούν οι Χεζμπολάχ, Χούθι και Χαμάς να παραδώσουν τα όπλα. Υπάρχουν κάποιες θετικές ενδείξεις, όπως οι επαφές που φαίνεται να δρομολογούνται μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου σε επίπεδο ηγετών έπειτα από τρεις δεκαετίες. Κάπως θα διευθετηθούν τα πράγματα αυτές τις μέρες - το θέμα όμως είναι πώς θα διευθετηθούν. Εάν θα υπάρχει ένα οριστικό αποτέλεσμα ή εάν θα διευθετηθούν προχείρως με όρους τρέχουσας επικαιρότητας για κάποιο χρονικό διάστημα και έπειτα τα ζητήματα θα επανεμφανιστούν. Φοβάμαι ότι οι συνθήκες ευνοούν το δεύτερο. Μακάρι να διαψευστώ.
Ρεαλιστικά, τι μπορεί να προκύψει από τις συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν; Τι μπορεί να περιλαμβάνει ένας συμβιβασμός που και οι δύο πλευρές θα εμφανίσουν ως νίκη;
Εάν υπάρξει συμβιβασμός, θα πρέπει σαφώς να παρουσιαστεί ως νίκη στο εσωτερικό ακροατήριο και των δύο πλευρών. Για τον μεν Ντόναλντ Τραμπ, αυτό είναι σημαντικό λόγω και των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου. Για το δε Ιράν, είναι κρίσιμο για τη διατήρηση του καθεστώτος και για να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων όπως βέβαια εκείνοι το αντιλαμβάνονται όσον αφορά το εσωτερικό της χώρας.
Ως προς το τι θα περιλαμβάνει ένας πιθανός συμβιβασμός, θεωρώ ότι ενώ η «κόκκινη γραμμή» εμφανίζεται να είναι τα πυρηνικά και εκεί διαφαίνεται μία κάποια μακρόχρονη διευθέτηση όσον αφορά την αναστολή του εμπλουτισμού ουρανίου, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα δυσκολευτούν και ενδεχομένως να μην καταφέρουν να πείσουν το Ιράν να παραδώσει τα αποθέματα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου που διαθέτει.
Εκεί όπου σίγουρα αναμένεται να υπάρξει πίεση από όλο τον πλανήτη είναι να μην μεταβληθεί το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ, ώστε να διατηρηθεί η ελεύθερη ναυσιπλοΐα - αρχή που η ανθρωπότητα έχει επί τέσσερις αιώνες ως κορωνίδα και που τα τελευταία χρόνια έχει ενσωματωθεί και στο Διεθνές Δίκαιο.
Από την άλλη θεωρώ δύσκολο το Ιράν αυτή τη στιγμή να δειχθεί να μεταφέρει το ουράνιο εκτός χώρας, πολλώ δε μάλλον να εγκαταλείψει πλήρως το πυρηνικό πρόγραμμα. Ίσως συμφωνήσει σε αναστολή κάποιων ετών στο ζήτημα του εμπλουτισμού, και οι συνομιλίες να καταλήξουν κάπου εκεί.
Ένα μορατόριουμ δηλαδή ανάμεσα στα 20 και στα πέντε χρόνια που φέρονται να ζητούν ΗΠΑ και Ιράν αντίστοιχα και από πλευράς ΗΠΑ να επαναλάβει ο Τραμπ τα περί δορυφορικής επιτήρησης των υφιστάμενων αποθεμάτων;
Ενδεχομένως. Αυτό που πρέπει επίσης να επισημάνουμε είναι και το ζήτημα δυσπιστίας που υπάρχει ειδικά εκ μέρους των Αμερικανών. Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε αποχωρήσει από τη συμφωνία του 2015· θεωρεί, δηλαδή, ότι οι Ιρανοί δεν είναι ειλικρινείς όσον αφορά την επιτήρηση. Και το κρίσιμο ζήτημα είναι πώς θα εφαρμοστεί οποιαδήποτε συμφωνία στην πράξη. Δηλαδή, τι μηχανισμούς ελέγχου θα αναπτύξει η Δύση που να διασφαλίζουν ότι πράγματι το Ιράν δεν συνεχίζει τον εμπλουτισμό ουρανίου. Διότι και στο παρελθόν η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) είχε αμφισβητήσει αρκετές φορές τη συμμόρφωση του Ιράν.
Για το λόγο αυτό φοβάμαι ότι αν η διευθέτηση δεν είναι ολική, ιδίως ως προς τη μεταφορά του ουρανίου εκτός Ιράν, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος η ένταση να επανέλθει σύντομα.
Πώς θα κλείσει ο «Ασκός του Αιόλου» που άνοιξε με τα Στενά του Ορμούζ;
Εκτιμώ ότι το πιο πιθανό σενάριο είναι η επιστροφή στο προηγούμενο καθεστώς: ελεύθερη ναυσιπλοΐα χωρίς τέλη διέλευσης, αλλά με τα συνήθη τέλη ελλιμενισμού όπως συμβαίνει παγκοσμίως. Αυτό είναι και εύκολα εξηγήσιμο για αμφότερες τις πλευρές. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πουν ότι διασφάλισαν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα. Οι Ιρανοί θα πουν ότι διασφάλισαν τη διέλευση χωρίς περιορισμούς από τις ΗΠΑ.
Οποιαδήποτε διαφορετική εξέλιξη θα συνιστούσε μεγάλη ήττα όχι μόνο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά συνολικά για τον δυτικό κόσμο και, ευρύτερα, για τη διεθνή κοινότητα.
Αν τροποποιηθεί το καθεστώς ενός μέχρι πρότινος ανοιχτού περάσματος, τότε ουσιαστικά θα έχουμε οδηγηθεί σε έναν πόλεμο όπου, αντί να αφαιρεθεί από το Ιράν το «όπλο» που λέγεται Ορμούζ, του επιτρέπεται να το εκμεταλλεύεται και με χειρότερο τρόπο.
Αν εξαιρέσουμε τα Στενά του Βοσπόρου, όπου ισχύει η διεθνής Συνθήκη του Μοντρέ -η οποία έχει ακριβώς ως βασικό στόχο τη διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας- η γενική τάση διεθνώς εδώ και δεκαετίες είναι η κατοχύρωση της ελεύθερης διέλευσης. Επομένως, οποιαδήποτε αλλαγή προς την αντίθετη κατεύθυνση θα αποτελεί μεγάλη ήττα τόσο για τις ΗΠΑ όσο και για τον υπόλοιπο κόσμο.
Δεν θα ξεχαστεί ωστόσο ότι το Ιράν διαθέτει αυτό το λεγόμενο πραγματικό «πυρηνικό» όπλο, το οποίο πριν τον πόλεμο δεν είχε δοκιμάσει
Το Ιράν μέσα από τον πόλεμο απέδειξε ότι διαθέτει πρώτα απ’ όλα υψηλή δυνατότητα επιχειρησιακής αντίδρασης, δηλαδή ισχυρή πολεμική μηχανή, το εύρος της οποίας είχε υποτιμηθεί από τις ΗΠΑ. Το δεύτερο στοιχείο είναι ακριβώς ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ και το ότι οποιαδήποτε περιπέτεια για το Ιράν μπορεί εκείνο να την μετατρέψει σε ενεργειακή περιπέτεια για όλο τον πλανήτη. Τις συνέπειες της περιπέτειας αυτής τις βιώνουμε όλοι και στην Ελλάδα και παγκοσμίως. Από την Ανατολή έως τη Δύση. Από την Ευρώπη έως την Ασία και την Κίνα. Ο μόνος που αυτή τη στιγμή χαίρεται από την αναστάτωση αυτή είναι η Ρωσία λόγω της ανόδου της τιμής των ενεργειακών πόρων που εξάγει και γεμίζει τα ταμεία της.
Ο Πούτιν προφανώς ικανοποιείται και με την κατάσταση που βλέπει να διαμορφώνεται με το ΝΑΤΟ. Σε προηγούμενη συνομιλία μας είχατε αναφερθεί εκτενώς στην υπαρξιακή κρίση που διανύει το ΝΑΤΟ ελλείψει κοινού εχθρού. Με βάση τις τελευταίες εξελίξεις, πιθανές κινήσεις Τραμπ όσον αφορά τα αμερικανικά στρατεύματα στην Ευρώπη και εν όψει και της Συνόδου Κορυφής της Συμμαχίας, ποια εικόνα διαμορφώνεται;
Βεβαίως ικανοποιείται ο Πούτιν, καθώς βλέπει ότι πλέον το ΝΑΤΟ διαιρείται ακριβώς διότι δεν έχει έναν κοινό εχθρό.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ανεξαρτήτως του ποιος είναι πρόεδρος, είναι δεδομένο ότι έχουν πια στραμμένο το βλέμμα τους στην Ασία. Άρα το ΝΑΤΟ αυτή τη στιγμή δεν έχει να τους προσφέρει πολλά. Και κάποια στιγμή θα πρέπει να αναρωτηθούμε σοβαρά αν το ΝΑΤΟ έχει λόγο ύπαρξης. Επιχειρησιακά οι ΗΠΑ έχουν οικοδομήσει τη συμμαχία AUKUS, μία νέα αμυντική συνεργασία ή ένα «νέο ΝΑΤΟ» με τη συμμετοχή Ηνωμένου Βασιλείου και Αυστραλίας, και με επίκεντρο αμιγώς την Ασία.
Το μεγάλο ζήτημα είναι τι θα κάνει η Ευρώπη. Σε βάθος χρόνου, το ΝΑΤΟ δεν θα σταθεί· είτε θα παρακμάσει και θα παραμείνει ένας θεσμός άνευ αξίας, είτε και κάποια στιγμή θα φθάσει και να διαλυθεί. Στο παρόν, ο Ντόναλντ Τραμπ δεν μπορεί να αποσύρει επίσημα τις Ηνωμένες Πολιτείες από το ΝΑΤΟ, καθώς απαιτείται έγκριση από τα δύο τρίτα του Κογκρέσου και δεν εξασφαλίζει αυτή την πλειοψηφία. Αυτό που μπορεί να κάνει είναι μια ανακατανομή επιχειρησιακού τύπου στρατευμάτων στην Ευρώπη. Να παραμείνει δηλαδή μέλος, αλλά να αποσύρει στρατεύματα και οι Ηνωμένες Πολιτείες να λειτουργούν πλέον επιχειρησιακά κυρίως εκτός και όχι εντός ΝΑΤΟ.
Μία τέτοια εξέλιξη δημιουργεί και έναν πρόσθετο κίνδυνο: εντός του ΝΑΤΟ, χώρα με πολύ ισχυρό στρατό είναι η Τουρκία και θα μπορούσε να επιδιώξει να εκμεταλλευτεί ένα κενό εξουσίας ή μια άτονη συμμετοχή των ΗΠΑ για να αναπτύξει η ίδια πιο ισχυρό ρόλο στη Συμμαχία. Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να υπάρξει αυξημένη προσοχή και εγρήγορση.
Όπως και ως προς τις επιδιώξεις της Τουρκίας στο επίπεδο της ευρωπαϊκής Άμυνας;
Σίγουρα, αλλά στο επίπεδο της ευρωπαϊκής άμυνας είναι μεγαλύτερη η δυνατότητα παρέμβασης της Ελλάδας και της Κύπρου, καθώς πρόκειται για πλαίσιο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα, η Γαλλία, παραγωγός οπλικών συστημάτων, δεν «καλοβλέπει» ούτε τη συμμετοχή της Βρετανίας, ούτε και της Τουρκίας, ειδικά στον τομέα των εξοπλισμών. Τις βλέπει ανταγωνιστικά, άρα έχουμε και έναν ισχυρό σύμμαχο για το θέμα της ευρωπαϊκής άμυνα εντός Ένωσης.
Ως έναν ενδιάμεσο απολογισμό, τι αφήνει πίσω του αυτός ο πόλεμος;
Ανεξαρτήτως του πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση, έχουμε κάποια δεδομένα: Το Ιράν έχει αποδυναμωθεί σημαντικά από τη σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Δεν είναι πλέον ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ επικεφαλής της χώρας. Βλέπουμε τον πρόεδρο Μεσούντ Πεζεσκιάν σε πιο ενεργό ρόλο. Υπάρχει, λοιπόν, μία ελπίδα ότι η αλλαγή της σκυτάλης θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για μια πιο ήπια εκδοχή του καθεστώτος, αν και αυτό παραμένει αβέβαιο. Πάντως, δημιουργείται ένα πλαίσιο στο οποίο θα μπορούσαν να υπάρξουν δυνάμεις πιο φιλελεύθερες. Ίσως όταν ο πόλεμος τελειώσει και υποχωρήσει η λεγόμενη συσπείρωση του λαού γύρω από τη σημαία, τα οικονομικά προβλήματα οδηγήσουν σε νέες κινητοποιήσεις των Ιρανών. Θα ήταν και αυτό ένα πιθανό απότοκο του πολέμου.
Ένα ακόμη σημαντικό συμπέρασμα αφορά τα κράτη του Κόλπου. Η κρίση λειτούργησε ως αφύπνιση: συνειδητοποίησαν ότι το οικονομικό τους μοντέλο, που βασιζόταν αποκλειστικά στην ενέργεια και το οποίο περνάει μέσα από τα «χέρια» του Ιράν, είναι ευάλωτο, πιθανώς θα πρέπει να αναθεωρηθεί και να αναλάβουν τα δικά τους μέτρα διότι είναι εκείνοι που πλήττονται και στο μεγαλύτερο βαθμό. Το Ντουμπάι από παράδεισος της οικονομίας και της διασκέδασης αυτή τη στιγμή μοιάζει με έρημο τόπο, με πληρότητες στα ξενοδοχεία που κυμαίνονται στο 15% και μία οικονομία τσακισμένη. Συνειδητοποίησαν ξαφνικά οι χώρες του Κόλπου πώς οι οικονομίες τους «περνούν» από τα Στενά του Ορμούζ, δηλαδή από το Ιράν. Αυτό πιθανότατα θα οδηγήσει σε αναθεώρηση στρατηγικής ειδικά για χώρες όπως τη Σαουδική Αραβία και το Κατάρ που δεν είχαν τη λογική της ανάπτυξης αντιπυραυλικών συστημάτων.
Από πλευράς Ευρώπης τι μαθήματα αντλήθηκαν;
Το διαρκές μάθημα θα έλεγα είναι ότι σε θέματα άμυνας, ασφάλειας και γεωπολιτικής δεν υπάρχει Ευρώπη - υπάρχουν μεμονωμένα κράτη και επιμέρους μπλοκ κρατών. Αλλιώς αντιλαμβάνεται τα πράγματα η Γαλλία, αλλιώς η Γερμανία και αλλιώς οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες εστιάζουν κυρίως στον κίνδυνο από τη Ρωσία. Αντίστοιχα, εμείς και η Κύπρος έχουμε τον κίνδυνο της Τουρκίας.
Την ίδια στιγμή, για χώρες όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία ή η Ολλανδία, όλα αυτά μοιάζουν πολύ μακρινά και ακατανόητα. Όπως έχουμε ήδη επισημάνει, οι ευρωπαϊκές χώρες δεν έχουν έναν κοινό εχθρό. Αυτός είναι και ο λόγος που δεν μπορούμε ως Ευρώπη να λειτουργήσουμε με ένα κοινό πρόσημο.
Ο Ισπανός πρωθυπουργός, ενδεικτικά, δεν αισθάνεται την ανάγκη να δαπανήσει περισσότερα στην Άμυνα και να κάνει περικοπές από την Παιδεία και Υγεία των Ισπανών διότι πραγματικά δεν νιώθει καμία απειλή ούτε από τη Ρωσία, ούτε από τη Ρωσία, ούτε από κάποια χώρα της Μέσης Ανατολής. Τα βλέπει όλα αυτά πάρα πολύ μακρινά - και είναι και σε κάποιο βαθμό. Δεν μπορούν να δουν την Ευρώπη στην ολότητά της. Σήμερα ένας κοινός υπαρξιακός κίνδυνος για την Ευρώπη δεν υπάρχει παρά ο ίδιος ο κακός εαυτός της.
* Ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος είναι διεθνολόγος και ερευνητής στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Σπουδών του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ).
