Η «Γέφυρα των Κατασκόπων» ζωντανεύει ξανά στη Βιέννη. Από τις σκιές του Ψυχρού Πολέμου έως τις κινηματογραφικές αφηγήσεις, η αυστριακή πρωτεύουσα υπήρξε διαχρονικά ένα αόρατο σταυροδρόμι πρακτόρων, διπλωματών και διπλών παιχνιδιών. Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ γεννήθηκε και το κινηματογραφικό σύμπαν του «Τρίτου Ανθρώπου» με τα εμβληματικά «τούνελ» να παραμένουν μέχρι σήμερα επισκέψιμα. Και από τα έγκατα του αποχετευτικού συστήματος της πόλης ανεβαίνουμε στις βιεννέζικες ταράτσες και στις ύποπτες κεραίες. Σύμφωνα με τους «Financial Times», τα δορυφορικά πιάτα που βρίσκονται στις στέγες ρωσικών διπλωματικών εγκαταστάσεων στη Βιέννη προσελκύουν αυξανόμενο έλεγχο από δυτικούς αξιωματούχους ασφαλείας, οι οποίοι υποψιάζονται ότι ο εξοπλισμός χρησιμοποιείται για συγκαλυμμένη συλλογή σημάτων πληροφοριών και όχι για τις συνήθεις επικοινωνίες των πρεσβειών.
Η συστάδα των πιάτων, κοντά στους χρυσούς τρούλους του ρωσικού ορθόδοξου καθεδρικού ναού της Βιέννης, ξεχωρίζει, όπως σημειώνει το δημοσίευμα, καθώς αρκετά από αυτά δεν είναι στραμμένα προς τη Ρωσία. Ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης με έδρα τη Βιέννη δήλωσε στους «Financial Times» ότι ρωσικοί φορείς έχουν στοχοποιήσει κυβερνητικές και στρατιωτικές επικοινωνίες του ΝΑΤΟ, αξιοποιώντας δυνατότητες που εδρεύουν στην αυστριακή πρωτεύουσα, την οποία χαρακτήρισε βασικό κόμβο των ρωσικών δραστηριοτήτων πληροφοριών στην Ευρώπη.
Δυτικοί αξιωματούχοι και ειδικοί που επικαλείται η εφημερίδα εκτιμούν ότι η «πλατφόρμα» της Βιέννης παρακολουθεί δορυφορικές και ηλεκτρονικές επικοινωνίες όχι μόνο σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά και σε τμήματα της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής. Το αυξημένο ενδιαφέρον συνδέεται και με τον περιορισμό της ρωσικής κατασκοπευτικής παρουσίας αλλού. Μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022, πολλές ευρωπαϊκές χώρες απέλασαν Ρώσους διπλωμάτες. Η ουδέτερη (στρατιωτικά) Αυστρία, η οποία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ, ωστόσο, ακολούθησε πιο ανεκτική στάση απέναντι στις ρωσικές εγκαταστάσεις.
Και η ίδια η αυστριακή υπηρεσία εσωτερικών πληροφοριών έχει εκφράσει ανησυχίες. Η DSN προειδοποίησε πρόσφατα ότι οι «τεχνικές δυνατότητες και η προσαρμοστική διάταξη» των ρωσικών σταθμών SIGINT στη Βιέννη συνιστούν σημαντικό κίνδυνο για την αντικατασκοπεία, σύμφωνα με το δημοσίευμα.
Τα τελευταία δύο χρόνια έχουν εμφανιστεί αρκετά νέα δορυφορικά πιάτα και άλλες ασυνήθιστες εγκαταστάσεις στις ταράτσες, σύμφωνα με τις ίδιες διπλωματικές πηγές, οι οποίες τονίζουν, μάλιστα, πόσο συχνά ορισμένες κεραίες αλλάζουν κατεύθυνση. Ένα μοτίβο που υποδηλώνει ενεργή στόχευση πολλαπλών δορυφόρων. Οι γραμμές επικοινωνίας μιας πρεσβείας με τη Μόσχα δεν θα απαιτούσαν τέτοια συνεχή επαναστόχευση.
Αναλυτές ανοιχτών πηγών έχουν προσπαθήσει να χαρτογραφήσουν αυτές τις προτεραιότητες μέσω εικόνων. Η εφημερίδα περιγράφει εκατοντάδες φωτογραφίες υψηλής ανάλυσης που έχουν ληφθεί τα τελευταία δύο χρόνια από την ερευνητική ομάδα NomenNescio, στην οποία συμμετέχει ο ερευνητής-δημοσιογράφος Έρικ Μέχελ, η οποία καταγράφει τον εξοπλισμό στην οροφή ενός μεγάλου ρωσικού συγκροτήματος που αποκαλούν χαριτολογώντας «Russencity».
Η Russencity, σύμφωνα με το δημοσίευμα, βρίσκεται στην ανατολική όχθη του Δούναβη, σε μια έκταση περίπου εννέα στρεμμάτων πίσω από υψηλής ασφάλειας περίφραξη, και περιλαμβάνει κτίρια κατοικιών και σχολείο για τα παιδιά των διπλωματών. Στο κέντρο της δεσπόζει ένα εξαώροφο οκταγωνικό κτίριο που στεγάζει τη ρωσική αποστολή στα Ηνωμένα Έθνη, με την οροφή του να είναι γεμάτη δορυφορικά πιάτα.
Ο Τόμας Ρίγκλερ, Αυστριακός ιστορικός με ειδίκευση στην κατασκοπεία, δήλωσε στην αμερικανική εφημερίδα ότι η Russencity, η κατασκευή της οποίας ξεκίνησε το 1983, πιθανότατα σχεδιάστηκε με γνώμονα τη συλλογή σημάτων πληροφοριών (signals intelligence). Σύμφωνα με τον ίδιο, το έργο παραγγέλθηκε από τον Γιούρι Αντρόποφ, επί μακρόν επικεφαλής της KGB που διετέλεσε για σύντομο διάστημα ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, και αποτέλεσε μια στρατηγική δήλωση για τη σημασία της Βιέννης.
Το άρθρο αναφέρει επίσης, ότι οι εκτιμήσεις των αυστριακών υπηρεσιών πληροφοριών εξακολουθούν να τοποθετούν περίπου 500 Ρώσους διπλωματικούς υπαλλήλους στη Βιέννη, εκ των οποίων έως και το ένα τρίτο θεωρείται ότι δρα συγκαλυμμένα ως κατάσκοποι. Η Russencity περιγράφεται ως ένας μόνο κόμβος σε ένα ευρύτερο δίκτυο. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, υπάρχει εξοπλισμός σε ταράτσες στη ρωσική πρεσβεία κοντά στον ρωσικό καθεδρικό ναό, καθώς και στο ρωσικό πολιτιστικό κέντρο στην πλατεία Brahmsplatz. Επισημαίνονται επίσης δορυφορικά πιάτα σε ένα πρώην σανατόριο στην οδό Sternwartestrasse, το οποίο αποκτήθηκε από τη Ρωσία το 1953, καθώς και σε ένα ακόμη ακίνητο στις όχθες του Δούναβη, όπου καταγράφονται ενδείξεις ανανεωμένης δραστηριότητας, όπως ενισχυμένα μέτρα ασφαλείας, καθημερινή μεταφορά με λεωφορείο και μια μικρή κατασκευή στην οροφή, ορατή σε δορυφορικές εικόνες.
Η Βιέννη συγκαταλέγεται εδώ και δεκαετίες στους σημαντικότερους κόμβους διεθνούς κατασκοπείας, συνδυάζοντας ιστορικούς, νομικούς και γεωπολιτικούς παράγοντες που την καθιστούν ιδανικό πεδίο δράσης για μυστικές υπηρεσίες. Μετά το 1945 και καθ’ όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Βιέννη λειτούργησε ως ουδέτερος και «ασφαλής» τόπος συνάντησης ανάμεσα στο Σιδηρούν Παραπέτασμα, το ΝΑΤΟ και το Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Η ιδιαίτερη αυτή θέση επέτρεψε στις υπηρεσίες πληροφοριών να δραστηριοποιούνται με σχετική άνεση και διακριτικότητα.Η αυστριακή νομοθεσία απαγορεύει την κατασκοπεία μόνο όταν στρέφεται κατά της ίδιας της Αυστρίας. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ξένες υπηρεσίες πληροφοριών, μπορούν να επιχειρούν στη χώρα, εφόσον δεν στοχεύουν την αυστριακή εθνική ασφάλεια. Η παρουσία μεγάλων διεθνών οργανισμών, όπως ο ΟΗΕ, η IAEA, ο OPEC και ο OSCE, καθιστά τη Βιέννη έναν από τους σημαντικότερους διπλωματικούς κόμβους παγκοσμίως.
Η Βιέννη σκηνικό κατασκοπείας στη λογοτεχνία
Η Βιέννη δεν είναι μόνο μια πόλη μουσικής και αυτοκρατορικής ιστορίας, είναι και ένα από τα πιο γοητευτικά σκηνικά κατασκοπείας στη λογοτεχνία. Από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έως τον Ψυχρό Πόλεμο, συγγραφείς έχουν αξιοποιήσει την μοναδική, γεωπολιτική της θέση για να αφηγηθούν ιστορίες ίντριγκας, διπλωματίας και προδοσίας.
«Vienna Spies», Alex Gerlis (2017)
Ένα καταιγιστικό θρίλερ που παρακολουθεί Βρετανούς και Σοβιετικούς πράκτορες στους τελευταίους μήνες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς διαμορφώνεται η μεταπολεμική ισορροπία δυνάμεων στην Αυστρία.
«A Spy in Vienna», William N. Walker (2018)
Η ιστορία του τρίγλωσσου διπλωμάτη Πολ Μίλερ, ο οποίος αναλαμβάνει τον επικίνδυνο ρόλο του κατασκόπου, επιδιώκοντας να αποτρέψει την προκλητική εκστρατεία του Χίτλερ να «καταπιεί» την Αυστρία και να την ενσωματώσει στο Γερμανικό Ράιχ. Παράλληλα, ο Μίλερ αναλαμβάνει και ένα εξαιρετικά ριψοκίνδυνο εγχείρημα. Να απομακρύνει τον χρυσό της Αυστρίας από την κεντρική τράπεζα, ώστε να τον κρατήσει μακριά από τα χέρια του Χίτλερ.
«The Vienna Assignment», Olen Steinhauer (2005)
Ένα κλασικό κατασκοπευτικό παιχνίδι «γάτας και ποντικιού» στον πυρήνα του Ψυχρού Πολέμου, σε μια διαιρεμένη και χαοτική Βιέννη.
«A Death in Vienna», Daniel Silva (2005)
Ο Γκάμπριελ Αγιόν, συντηρητής έργων τέχνης και κατάσκοπος, ερευνά μια βομβιστική επίθεση που συνδέεται με σκοτεινά μυστικά του παρελθόντος, συνδυάζοντας τέχνη, ιστορία και κατασκοπεία.
«Ένας τέλειος κατάσκοπος», Τζον Λε Καρέ (1986)
Ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του Τζον Λε Καρέ. Ο Μάγκνους Πιμ είναι ένα από τα επιφανή στελέχη των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, με κομβικό ρόλο και θέση σε υποθέσεις που σχετίζονται με το «σιδηρούν παραπέτασμα». Όταν εξαφανίζεται, σημαίνει συναγερμός στους συναδέλφους του. Η απόσυρση ολόκληρου του δικτύου τους από την Ανατολική Ευρώπη φαίνεται ως η μόνη λύση. Η έρευνα για τον εντοπισμό του Πιμ αρχίζει, μόνο που σταδιακά εξελίσσεται σε κυνήγι, γιατί τα στοιχεία δείχνουν ότι ο Μάγκνους Πιμ ίσως να έχει αποσκιρτήσει. Ο Πιμ, όμως, έχει αυτομολήσει με άλλον τρόπο…
«Our Man in Vienna», Παναγιώτης Δημητράκης (2020)
Η Βιέννη, στο σταυροδρόμι της Ευρώπης, υπήρξε η πόλη επιλογής για Αμερικανούς, Βρετανούς, Γερμανούς και Ρώσους αρχικατασκόπους, οι οποίοι δραστηριοποιούνταν ανελέητα, καταστρώνοντας σχέδια ο ένας εναντίον του άλλου και κλέβοντας μυστικά. Το βιβλίο αφιερώνεται στις άγνωστες ιστορίες αυτών των «αρχιτεκτόνων» της κατασκοπείας, στις μεθόδους τους και στα μυστικά τους δίκτυα από το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, την περίοδο του Μεσοπολέμου και την άνοδο του ναζισμού, έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ψυχρό Πόλεμο. Μια πιο σύγχρονη προσέγγιση που εξετάζει το τοπίο της κατασκοπείας στη Βιέννη, φωτίζοντας τη συνέχεια της πόλης ως διεθνούς κόμβου πληροφοριών.
Η Βιέννη στον κινηματογράφο: η πόλη των κατασκόπων στη μεγάλη οθόνη
Η Βιέννη, διαχρονικό επίκεντρο διεθνούς κατασκοπείας, έχει αποτελέσει ιδανικό σκηνικό για πλήθος ταινιών, από το κλασικό φιλμ νουάρ της μεταπολεμικής περιόδου έως σύγχρονα κατασκοπευτικά θρίλερ και ντοκιμαντέρ. Η ιδιαίτερη, γεωπολιτική της θέση και η αρχιτεκτονική της κομψότητα συνθέτουν ένα σκηνικό γεμάτο μυστήριο και υπόγεια ένταση.
«Ο τρίτος άνθρωπος» (1949).Το απόλυτο φιλμ νουάρ, σε σκηνοθεσία Σερ Κάρολ Ριντ, με φόντο τη μεταπολεμική Βιέννη. Μια πόλη διαιρεμένη, κατεστραμμένη αλλά ζωντανή, γεμάτη σκιές, μαύρη αγορά και κατασκοπεία. Οι εμβληματικές σκηνές στους υπονόμους, στα τούνελ, έχουν σφραγίσει την κινηματογραφική μνήμη. Τον «τρίτο άνθρωπο» υποδύεται ο Όρσον Γουέλς, ο οποίος εμφανίζεται για δεκαπέντε λεπτά παραδίδοντας τη καλύτερη ερμηνεία της καριέρας του. Ήδη από τη φάση της σύλληψης της ιδέας της ταινίας, πρώην και εν ενεργεία κατάσκοποι συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία της, σύμφωνα με πλήθος πηγών. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται ο παραγωγός Αλεξάντερ Κόρντα, ο συγγραφέας του μυθιστορήματος και του σεναρίου, ο εμβληματικός Γκράχαμ Γκριν, καθώς και η βοηθός παραγωγής Ελίζαμπεθ Μόντακιου, πρώην πράκτορας της Υπηρεσίας Στρατηγικών Υπηρεσιών (OSS). Είναι επίσης ευρέως τεκμηριωμένο ότι παραγωγές όπως ο «Τρίτος Άνθρωπος» χρησιμοποιήθηκαν ως κάλυψη για κατασκοπευτικές δραστηριότητες. Ιδίως ο Κόρντα, στενός φίλος του Τσόρτσιλ, είχε ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 προσφέρει στη Βρετανική Μυστική Υπηρεσία Πληροφοριών (SIS, γνωστή και ως MI6) τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί τα γραφεία της εταιρείας του, London Film Productions, ως βιτρίνα για τη δράση πρακτόρων.
Ο Αλεξάντερ Κόρντα διατηρούσε στενή φιλία με τον συνταγματάρχη Κλοντ Ντάνσι, ο οποίος διαχειριζόταν το ιδιωτικό δίκτυο Z-ένα δίκτυο που ενίσχυε την υποχρηματοδοτούμενη τότε SIS. Ενδεικτικά, στις αρχές του 1937, ο πράκτορας Z18, Άντριου Κινγκ, στάλθηκε στο γραφείο της London Films στη Βιέννη και αποχώρησε τον Φεβρουάριο του 1938, όταν διέγνωσε ότι επίκειται η προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία. Αντίστοιχα, ο πράκτορας Z3, Τζον Κόρντιγκτον, εντάχθηκε στη SIS με το ξέσπασμα του πολέμου, ωστόσο μετά το 1945 εργάστηκε στη London Films. Μάλιστα, ήταν εκείνος που διεκπεραίωσε τα έγγραφα για το πρώτο ερευνητικό ταξίδι του Γκράχαμ Γκριν στη Βιέννη, στο πλαίσιο της προετοιμασίας για τον «Τρίτο Άνθρωπο».
