Τι σηματοδοτεί -εάν και εφόσον γίνει πράξη- το μνημόνιο κατανόησης των 14 σημείων και της «μιας σελίδας» που προορίζεται να σημάνει τη λήξη του πολέμου στη Μέση Ανατολή και το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ: Ο επικεφαλής του Προγράμματος Θεωρίας και Πρακτικής των Διεθνών Σχέσεων στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ), Θόδωρος Τσίκας, μιλά στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη για την προοπτική μιας συμφωνίας επί της αρχής μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν που θα δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη μεγάλη και δύσκολη τεχνική διαπραγμάτευση επί του πυρηνικού προγράμματος.
Στη σκιά του νέου τελεσιγράφου Τραμπ προς την Τεχεράνη να αποδεχθεί τη συμφωνία εντός μιας εβδομάδας ειδάλλως θα βρεθεί αντιμέτωπη με ισχυρότερους βομβαρδισμούς, ο κ. Τσίκας, πολιτικός επιστήμονας και διεθνολόγος, ξετυλίγει το νήμα των ευρύτερων διπλωματικών διεργασιών για να εστιάσει στον παράγοντα Κίνα και τη χρονική συγκυρία τόσο της χθεσινής επίσκεψης Αραγτσί στο Πεκίνο, όσο και την επικείμενη συνάντηση των Ντόναλντ Τραμπ και Σι Τζινπίνγκ στην κινεζική πρωτεύουσα στις 15 Μαΐου. Δίνει, σε αυτό το πλαίσιο, έμφαση στην επικοινωνία που είχαν οι ΥΠΕΞ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν· υπενθυμίζει ότι η επαναπροσέγγιση Ριάντ-Τεχεράνης είχε έλθει με κινεζική διαμεσολάβηση και επισημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε τι ανταλλάγματα έχει ζητήσει ή μπορεί να ζητήσει το Πεκίνο για την παρέμβασή του.
Σε ένα περιβάλλον συγκεχυμένο και όπου κάθε πρόβλεψη παραμένει επισφαλής, μένει να αποδειχθεί σε πρώτη φάση εάν η διαδικασία θα «προχωρήσει» δεδομένων των αμφίσημων μηνυμάτων που πηγάζουν από την Τεχεράνη και των ανοιχτών ζητημάτων εξουσίας στο εσωτερικό του καθεστώτος, τα οποία σε ένα επόμενο στάδιο θα επηρεάσουν και την εφαρμογή, τον έλεγχο και τη συμμόρφωση στην όποια οριστική συμφωνία μπορεί να συναφθεί μελλοντικά αναφορικά με το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.
Εκ των πραγμάτων ένα πλαίσιο συμφωνίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν δεν μπορεί να περιλαμβάνει πλήρη ρύθμιση σε αυτή τη φάση· θα ακολουθήσουν λεπτομερείς και περίπλοκες διαπραγματεύσεις επί τεχνικών ζητημάτων, εάν πράγματι ακολουθηθεί τώρα αυτός ο δρόμος, αναφέρει ο κ. Τσίκας, σημειώνοντας επίσης πως πολλά και σημαντικά μένει επίσης να αποσαφηνιστούν ως προς τον τρόπο λειτουργίας των Στενών του Ορμούζ και το βαθμό ελέγχου που θα επιχειρήσει να διατηρήσει το Ιράν - εξ ου και είναι εξαιρετικά σημαντικές οι διατυπώσεις που θα περιλαμβάνει μία αρχική συμφωνία-πλαίσιο, όσο και η μετέπειτα ερμηνεία τους, καθώς «ως γνωστόν ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες».
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Κύριε Τσίκα, ποια είναι η πρώτη σας ανάγνωση όσον αφορά τις μέχρι στιγμής διαθέσιμες πληροφορίες για το μνημόνιο κατανόησης, το οποίο προορίζουν οι ΗΠΑ ως βάση για τον τερματισμό του πολέμου και τη διάνοιξη των Στενών του Ορμούζ;
Καταρχάς, διαφαίνεται κάτι που δεν είχε γίνει άμεσα κατανοητό σε σχέση με τις αμερικανικές κινήσεις: η αναστολή του «Σχεδίου Ελευθερία» στο Ορμούζ ήλθε με στόχο να διευκολυνθούν οι διαπραγματεύσεις, οι οποίες, όπως προκύπτει, ήταν πιο προχωρημένες σε σχέση με τις πληροφορίες που προϋπήρχαν. Άρα, εν πρώτοις, όσον αφορά τα Στενά του Ορμούζ διατηρείται ο ναυτικός αποκλεισμός αλλά δεν προχωρά το «Σχέδιο Ελευθερία» που θα έδινε αμερικανική προστασία στα πλοία που θα έβγαιναν από τον Περσικό Κόλπο. Αυτό φαίνεται ότι ζητήθηκε από διαμεσολαβητές -από το Πακιστάν, ίσως και από άλλες χώρες- ώστε να δοθεί η δυνατότητα στο Ιράν να μη χάσει «κύρος» και να κρατήσει τα προσχήματα.
Ως προς το πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί η όλη διαδικασία, κινούμαστε σε δύο φάσεις: πρώτα ένα πλαίσιο αρχών -αυτό είναι και το μνημόνιο για το οποίο γίνεται λόγος- και στη συνέχεια οι τεχνικές λεπτομέρειες. Πάμε, δηλαδή, σε κάτι που είχε συζητηθεί και παλαιότερα: να συμφωνηθεί ένα γενικό πλαίσιο επίλυσης και κατόπιν να μπουν οι πλευρές στις τεχνικές λεπτομέρειες. Μιλάμε, λοιπόν, για μια πιθανή συμφωνία επί της αρχής όσον αφορά ένα γενικό πλαίσιο - και, εφόσον φθάσουμε όντως σε αυτό το σημείο, θα είναι πολλά και σημαντικά όσα θα πρέπει να αποφασιστούν στη συνέχεια.
Στο σκέλος του πυρηνικού προγράμματος, οι λεπτομέρειες είναι πολλές, περίπλοκες και εξαιρετικά τεχνικές, και θα απαιτήσουν τη συμμετοχή περισσότερων και πιο εξειδικευμένων διαπραγματευτών και από τις δύο πλευρές. Μέχρι τώρα, τουλάχιστον από αμερικανικής πλευράς, δεν έχουν εμπλακεί αντίστοιχοι διαπραγματευτές· για την ιρανική πλευρά δεν έχουμε σαφή εικόνα.
Μιλώντας πάντα στη βάση των μέχρι στιγμής πληροφοριών, μια αρχική συμφωνία-πλαίσιο φαίνεται ότι θα περιλαμβάνει μία φόρμουλα αμοιβαίας άρσης του αποκλεισμού των Στενών του Ορμούζ, χωρίς όμως να γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες και το τι θα ακολουθήσει επακριβώς.
Τώρα, για το πυρηνικό πρόγραμμα φαίνεται ότι ίσως θα υπάρξει μία φάση αναστολής του και το κρίσιμο σημείο είναι η διάρκεια αυτής της χρονικής περιόδου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες γνωρίζαμε ήδη ότι συζητούσαν ένα διάστημα 20 ετών, ενώ το Ιράν ζητούσε περίπου πέντε χρόνια. Αυτά φαίνεται ότι παραμένουν ως βάση συζήτησης και ενδεχομένως να οδηγούμαστε σε κάποια σύγκλιση. Πέραν αυτού, πολλά ζητήματα φαίνεται ότι θα συζητηθούν σε επόμενη φάση. Δεν γνωρίζουμε ποιο θα είναι το ακριβές καθεστώς του προγράμματος, ποιος θα το ελέγχει, ποιος θα το περιορίζει και ποιος θα πιστοποιεί ότι τηρείται η συμφωνία - κάτι που είναι απολύτως κρίσιμο.
Επίσης, δεν γνωρίζουμε αν θα περιλαμβάνεται στην αρχική διακήρυξη το μείζον ζήτημα των περίπου 450 κιλών υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου που διαθέτει το Ιράν. Ήταν ένα θέμα που βρισκόταν πολύ ψηλά στην ατζέντα, αλλά δεν υπάρχει σαφής εικόνα για το τι θα συμβεί: αν θα παραμείνει στο Ιράν, αν θα μεταφερθεί ή αν θα τεθεί υπό την επιτήρηση τρίτων χωρών.
Αντιθέτως, έχει τεθεί εντελώς εκτός συζήτησης το ζήτημα των βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν. Βεβαίως προσμετράται ότι ένα σημαντικό μέρος του σχετικού οπλοστασίου έχει ήδη καταστραφεί από τους βομβαρδισμούς ΗΠΑ και Ισραήλ. Αυτό είναι δεδομένο. Παρ’ όλα αυτά, η πλήρης απουσία του ζητήματος είναι αξιοσημείωτη.
Ακόμη και μόνο από το γεγονός ότι το χθεσινό σχετικό δημοσίευμα του Axios ανέφερε ότι αυτή η συμφωνία θα αποτυπώνεται σε μία σελίδα, είναι εμφανές ότι θα έχει τη μορφή μιας διακήρυξης αρχών και στη βάση αυτής θα συζητηθούν στη συνέχεια τα ζητήματα. Δεν μπορεί να περιλαμβάνει πολλά περισσότερα εφόσον επιβεβαιωθούν οι πληροφορίες που είδαμε ότι θα καταλαμβάνει μόνο μία σελίδα. Στη σελίδα αυτή πάντως θα βρίσκεται η άρση των αμερικανικών κυρώσεων και η αποδέσμευση εκατομμυρίων δολαρίων σε «παγωμένα» περιουσιακά στοιχεία.
Με βάση την αβεβαιότητα που υπάρχει ως προς το ποιος έχει τον έλεγχο και πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις στο Ιράν, η χθεσινή ανακοίνωση των Φρουρών της Επανάστασης για τα Στενά θα μπορούσε να υποδεικνύει ότι όσα συμφωνηθούν -εάν συμφωνηθούν- θα τηρηθούν; Από την άλλη, πώς μεταφράζονται οι αναφορές τους περί της «εφαρμογής νέων πρωτοκόλλων» για τη διέλευση;
Ως προς το πρώτο πρέπει να διατηρήσουμε επιφύλαξη. Διότι ακριβώς αυτή τη στιγμή δεν γνωρίζει κανείς ποιος λαμβάνει τις αποφάσεις στο Ιράν και με ποιον τρόπο. Ακόμη και αν γίνει αποδεκτή μια συμφωνία από τον υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, δεν είναι βέβαιο ότι θα γίνει αποδεκτή από τους Φρουρούς της Επανάστασης, οι οποίοι έχουν πλέον πολύ ενισχυμένο ρόλο στο ιρανικό σύστημα λήψης αποφάσεων.
Η συγκεκριμένη ανακοίνωση στην οποία αναφέρεστε θα μπορούσε να «διαβαστεί» ως διευκόλυνση της διαπραγμάτευσης. Ωστόσο, υπάρχουν και αντίστροφες δηλώσεις, σύμφωνα με τις οποίες το Ιράν δεν πρόκειται να αποστεί των δικαιωμάτων που το ίδιο θεωρεί ότι έχει επί των Στενών του Ορμούζ - «δικαιώματα» που φυσικά δεν αναγνωρίζει η υπόλοιπη διεθνής κοινότητα. Άρα, ειδικά ως προς τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ θα υπάρξουν ζητήματα και μετά την οποιαδήποτε διευθέτηση και πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί καθώς ως γνωστόν ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες.
Για παράδειγμα, πρόσφατα το Ιράν ανακοίνωσε ότι συστήνει έναν ειδικό Οργανισμό για τη διαχείριση των Στενών του Ορμούζ, με τον οποίο θα πρέπει να έρχονται σε επαφή τα πλοία και να υποβάλλουν αίτημα μέσω e-mail, το οποίο θα εξετάζεται από τις ιρανικές αρχές πριν δοθεί άδεια διέλευσης. Επομένως, έχουν πολύ μεγάλη σημασία οι διατυπώσεις που θα δούμε σε οποιαδήποτε συμφωνία και φυσικά η μετέπειτα ερμηνεία τους. Εκεί «κουμπώνουν» ευρύτερα και τα περί «πρωτοκόλλων» για τη διέλευση.
Έχει ρόλο, και ποιον, η Κίνα στις τελευταίες εξελίξεις;
Φαίνεται ότι η Κίνα έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτές οι εξελίξεις συνέπεσαν με την επίσκεψη του Ιρανού υπουργού Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, στο Πεκίνο.
Η Κίνα είναι η χώρα που έχει την ανάγκη να διατηρηθεί σταθερό το καθεστώς στα Στενά του Ορμούζ, ώστε να εξασφαλίζεται απρόσκοπτα η ενεργειακή τροφοδοσία της, κυρίως σε πετρέλαιο. Έχει, δηλαδή, ισχυρό κίνητρο, αλλά και την επιρροή στην ιρανική ηγεσία. Έχουμε παρατηρήσει, μάλιστα, ότι το τελευταίο διάστημα, ενώ είχε καταδικάσει τον ναυτικό αποκλεισμό από τις ΗΠΑ, ταυτόχρονα αύξησε και τον τόνο των επικριτικών δηλώσεων προς το Ιράν για τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ.
Είναι επίσης προφανές ότι παίζει τον ρόλο της και η επικείμενη επίσκεψη του Ντόναλντ Τραμπ στην Κίνα. Η συνάντηση αυτή δεν θα αφορά μόνο οικονομικά και εμπορικά ζητήματα, όπως οι δασμοί, που σχετίζονται με τον μεταξύ τους ανταγωνισμό, αλλά και μια ευρύτερη γεωπολιτική ατζέντα. Φυσικά δεν μπορεί να μην περιλαμβάνεται η Μέση Ανατολή, ενώ είναι πολύ πιθανό να περιλαμβάνει και την Ουκρανία, δηλαδή την επιρροή της Κίνας προς τη Ρωσία.
Ένα ακόμη στοιχείο είναι ότι, ενώ βρισκόταν στο Πεκίνο, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών επικοινώνησε τηλεφωνικά με τον Σαουδάραβα ομόλογό του. Υπενθυμίζουμε ότι η Κίνα είχε παίξει ρόλο στην αποκατάσταση διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας. Συνεπώς φαίνεται ότι υπάρχουν περισσότερες δυνάμεις που προσπαθούν να διαμεσολαβήσουν και η Σαουδική Αραβία είναι προφανές ότι έχει πολύ ισχυρά κίνητρα -τόσο οικονομικά όσο και σε επίπεδο ασφαλείας- να λήξει η κρίση στα Στενά του Ορμούζ και γενικότερα αυτή η σύγκρουση. Η Σαουδική Αραβία, άλλωστε, έχει συμπήξει έναν άξονα με χώρες που έχουν μεσολαβήσει στη σύγκρουση, δηλαδή το Πακιστάν, την Αίγυπτο και την Τουρκία. Άρα, έχει πολλαπλό ρόλο να διαδραματίσει.
Να επισημάνουμε ακόμη ότι το ταξίδι του Ιρανού υπουργού Εξωτερικών στο Πεκίνο είχε και έναν ακόμη στόχο: εν όψει της επίσκεψης Τραμπ στο Πεκίνο, το Ιράν θέλει να γνωρίζει αν η Κίνα είναι διατεθειμένη να κάνει παραχωρήσεις προς τον Αμερικανό πρόεδρο που θα έπρεπε να ανησυχούν το ίδιο. Ταυτόχρονα, η ίδια η Κίνα επιδιώκει διασφαλίσεις από την ιρανική ηγεσία ότι δεν θα τινάξει στον αέρα μια διευθέτηση, κάτι που με τη σειρά του θα τινάξει στον αέρα την επίσκεψη Τραμπ στο Πεκίνο.
Διότι η επίσκεψη Τραμπ και η συνάντηση με τον Σι Τζινπίνγκ δεν μπορεί να μην αποδώσει - πρέπει να αποδώσει. Αν δεν υπήρχε προσδοκία αποτελέσματος, δεν θα πραγματοποιούνταν. Συνεπώς, θέλει και η Κίνα διασφαλίσεις ότι δεν θα υπάρξουν κινήσεις εκ μέρους του Ιράν που θα υπονομεύσουν τη συνάντηση.
Εάν γίνει αποδεκτή από το Ιράν η συμφωνία, ακολουθεί ένας μήνας όπου θα βρισκόμαστε σε μία κατάσταση αναμονής, ένα είδος ενδιάμεσης φάσης, για το πώς τελικά θα εξελιχθούν τα πράγματα;
Ένας μήνας τουλάχιστον… Καταρχάς, αυτό το αρχικό πλαίσιο στο οποίο αναφερόμαστε θα δώσει τη δυνατότητα και στις δύο χώρες να εμφανιστούν ως νικήτριες, αναδεικνύοντας η κάθε μία τα στοιχεία που την ευνοούν. Αυτό έχει προφανώς σημασία για το ιρανικό καθεστώς, το οποίο ήδη έδωσε τη δική του ερμηνεία ότι πρόκειται για νίκη η αναστολή της επιχείρησης «Ελευθερία». Από την άλλη πλευρά, και ο Ντόναλντ Τραμπ θα πει προφανώς ότι μέσω της δικής του δυναμικής παρέμβασης που κανένας άλλος Αμερικανός πρόεδρος δεν είχε επιχειρήσει, υποχρέωσε το Ιράν να προσέλθει σε συμφωνία.
Από ό,τι φαίνεται, αυτό το μνημόνιο θα οδηγεί προς μόνιμη ειρήνη. Δεν θα πρόκειται, δηλαδή, για εκεχειρία. Ωστόσο, υπάρχουν πάρα πολλά ζητήματα που θα πρέπει να επιλυθούν στη συνέχεια, ιδίως σε σχέση με το πυρηνικό πρόγραμμα: η εξέλιξή του, ο τρόπος ελέγχου, οι τεχνικές λεπτομέρειες. Σε αυτά τα ζητήματα, προφανώς, δεν θα υπάρχει σαφής εικόνα μέχρι να ολοκληρωθούν οι διαπραγματεύσεις.
Φαίνεται, λοιπόν, ότι θα μπορούσε να υπάρχει μια βασική συμφωνία επί του πυρηνικού προγράμματος, ενώ οι λεπτομέρειες παραπέμπονται για αργότερα - και αυτές οι λεπτομέρειες δεν είναι καθόλου απλές.
Αν υπάρξουν εμπλοκές σε αυτό το στάδιο, δεν είναι σαφές πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση. Ωστόσο, είναι πιθανό τόσο η αμερικανική πλευρά όσο και η ιρανική ηγεσία να εκτιμούν ότι, μετά από μια αρχική συμφωνία, το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας και των μέσων ενημέρωσης θα έχει μειωθεί, με αποτέλεσμα οι μελλοντικές τριβές να είναι πιο διαχειρίσιμες.
Δηλαδή, σε πολιτικό επίπεδο θα έχει ήδη δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η σύγκρουση έχει λήξει και ότι υπάρχει ειρήνη. Αυτό έχει σημασία και για την παγκόσμια οικονομία, η οποία θα μπορέσει να ανασάνει και να κινηθεί προς πιο ομαλές συνθήκες ανάπτυξης, παρότι φυσικά δεν πρόκειται να επιστρέψουμε εύκολα και γρήγορα στην προ της σύγκρουσης κατάσταση. Αυτό θα απαιτήσει σημαντικό χρονικό διάστημα, ακόμη και αν όλα εξελιχθούν ομαλά.
Σε αυτή τη μεταβατική περίοδο, τι αναμένεται να συμβεί με την παρουσία των αμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή;
Δεν υπάρχουν ακόμη σαφείς πληροφορίες. Δεν έχει υπάρξει συγκεκριμένη ενημέρωση για το ζήτημα αυτό.
Ωστόσο, είναι μάλλον δύσκολο -τόσο πολιτικά όσο και οικονομικά- να διατηρηθεί ο πλήρης όγκος των αμερικανικών δυνάμεων που έχουν αναπτυχθεί στην περιοχή. Ήδη υπάρχει ένα ενδεικτικό παράδειγμα: ένα από τα τρία αεροπλανοφόρα αποσύρθηκε λόγω βλαβών, ζημιών, αλλά και λόγω της ανάγκης επιστροφής του προσωπικού, καθώς είχε ολοκληρωθεί η περίοδος ανάπτυξής του.
Δηλαδή, υπάρχουν σημαντικά θέματα που προκύπτουν από τη μακροχρόνια παρουσία τόσο μεγάλου όγκου δυνάμεων. Επομένως, είναι πολύ πιθανό να μην διατηρηθεί το ίδιο επίπεδο στρατιωτικής παρουσίας. Ωστόσο, θα πρέπει να αναμένουμε τόσο τις επίσημες ανακοινώσεις όσο και -κυρίως- τις πραγματικές κινήσεις στο πεδίο, γιατί πολλές φορές και οι δηλώσεις μπορεί να αποκλίνουν από την πραγματικότητα.
