Η ανησυχία που προκαλούν τα πρόσφατα περιστατικά με drones στον εναέριο χώρο των Βαλτικών χωρών δεν αφορά μόνο την ασφάλεια της περιοχής, αλλά και τη στρατηγική της Μόσχας απέναντι στην Ευρώπη. Όπως επισημαίνει στο Liberal ο στρατηγικός αναλυτής και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Strategy International, Στάθης Κυριακίδης, η Ρωσία επιχειρεί να μετατρέψει τη Βαλτική σε πεδίο πίεσης, καλλιεργώντας κλίμα ανασφάλειας και στέλνοντας προειδοποιητικά μηνύματα προς τη Δύση.
Στη συνέντευξή του ο κ. Κυριακίδης αναλύει τους στόχους της ρωσικής επιθετικότητας, τις δυνατότητες αντίδρασης του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και το κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να καλύψει ένα ενδεχόμενο αμερικανικό κενό ασφαλείας.
Συνέντευξη στον Αλέξανδρο Κοταχέα
Ρωσία και Λευκορωσία έστειλαν, με drone, τους πολίτες της Λιθουανίας στα καταφύγια. Ποιος είναι ο λόγος αυτής της κλιμάκωσης και της πολεμικής κίνησης της Μόσχας;
Κατ' αρχάς, θα πρέπει να ξεκινήσουμε εισαγωγικά και να πούμε ότι η Ρωσία είναι ο μεγάλος κερδισμένος των τελευταίων ημερών, γιατί έχει κατορθώσει, με τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, πέραν του κέρδους που έχει από τις αυξήσεις στις τιμές του πετρελαίου, να τραβήξει τα φώτα της δημοσιότητας μακριά από τον πολύ σοβαρό πόλεμο που διεξάγει εδώ και περίπου τεσσεράμισι χρόνια και ο οποίος αποτελεί πολύ σημαντικότερη απειλή για την παγκόσμια κοινότητα από εκείνη στη Μέση Ανατολή.
Εξηγούμαι: είναι ένα πεδίο η εισβολή και ο πόλεμος στην Ουκρανία, όπου η Δύση αντιπαρατίθεται ανοιχτά με τη Ρωσία. Σε αντίθεση με τη Μέση Ανατολή, που είναι ένας, προς το παρόν, περιορισμένος πόλεμος, ο οποίος αφορά περισσότερο την παγκόσμια οικονομία.
Ας έρθουμε, λοιπόν, τώρα στο περιστατικό που λέτε. Πράγματι, αυτή η κίνηση του drone στη Λιθουανία δεν είναι ακριβώς κλιμάκωση από το πουθενά. Έρχεται σε συνέχεια αντίστοιχων περιστατικών με drones, και θα εξηγήσουμε ακριβώς τι και γιατί συμβαίνει. Αλλά, αν μου επιτρέπετε, να ξεκινήσω από το πιο σημαντικό περιστατικό απ’ όλα.
Στις 7 Μαΐου, στη Λετονία, είχαμε πλήγμα από drone, όχι έναν συναγερμό όπως είχαμε σήμερα στο Βίλνιους. Εκεί, λοιπόν, έπεσε ένα drone σε εγκαταστάσεις πετρελαίου και οδήγησε και στην παραίτηση του υπουργού Άμυνας της Λετονίας. Άρα, εκεί είχαμε ένα σημαντικό περιστατικό.
Επίσης, στην Εσθονία, στις 19 του μήνα, ένα drone μπήκε στον εσθονικό εναέριο χώρο και αναγκάστηκε F-16 της Ρουμανίας να σηκωθεί και να το καταρρίψει, στο πλαίσιο του NATO Baltic Air Policing. Διότι, όπως ξέρετε, ο εναέριος χώρος των Βαλτικών επιτηρείται από νατοϊκές δυνάμεις. Ρουμανικό, λοιπόν, F-16 το κατέρριψε.
Πάμε, λοιπόν, στη Λιθουανία. Στη Λιθουανία η αντίδραση - και πήρε πολύ μεγάλη διάσταση στα μέσα ενημέρωσης - ήταν πιο δραματική, πιο δραματοποιημένη. Γιατί; Διότι το Βίλνιους είναι πολύ κοντά στα σύνορα με τη Λευκορωσία, σε αντίθεση με τη Ρίγα και το Ταλίν, που βρίσκονται στη Βαλτική.
Τι έγινε, λοιπόν; Πράγματι, η Πολιτική Προστασία εξέδωσε ένα μήνυμα, αντίστοιχο με το 112, και πήγαν όλοι στα καταφύγια, συμπεριλαμβανομένων του προέδρου και του πρωθυπουργού. Δεν υπήρξε κατάρριψη ή επιβεβαίωση ότι ήταν όντως εισβολή drone στον εναέριο χώρο της Λιθουανίας. Όμως, σε κάθε περίπτωση, ήταν μια πολύ καλή άσκηση για τη Λιθουανία.
Τώρα, η πρώτη παρατήρηση που μπορούμε να κάνουμε γενικά είναι ότι η Ρωσία πλέον έχει τη δυνατότητα, δεδομένου ότι ο πόλεμος από τον δεύτερο χρόνο και μετά έχει αλλάξει υφή και είναι περισσότερο πόλεμος μη επανδρωμένων συστημάτων και βαλλιστικών πυραύλων, να παρεμβάλλει ή να εκτρέπει drone μέσω ηλεκτρονικού πολέμου.
Τι εννοώ; Ένα drone, από τα εκατοντάδες, το οποίο φεύγει από την Ουκρανία με στόχους στη Ρωσία είναι δυνατόν, είτε με jamming, απλώς να μπερδευτεί το GPS του και να πάει ανεξέλεγκτα κάπου, πιθανόν και στις Βαλτικές, είτε να εκτραπεί επί τούτου. Προφανώς, δεν μπορεί να αποδειχθεί ούτε το ένα ούτε το άλλο, και αντίστοιχα η Ρωσία έχει μια διαφορετική θεώρηση.
Μπορείτε να μας πείτε τους εν δυνάμει στόχους της ρωσικής επιθετικότητας;
Κοιτάξτε, δεν μιλάμε τόσο για στόχους τακτικής όσο για στόχους πολιτικής στρατηγικής.
Το πρώτο που θέλει να κάνει η Ρωσία είναι να αντιστρέψει την ευθύνη. Κάνει μια αντιστροφή ευθύνης. Δηλαδή, προσπαθεί να πείσει ότι οι Βαλτικές εμπλέκονται σε ουκρανικές επιχειρήσεις. Έχει ήδη ο πρέσβης της Ρωσίας στα Ηνωμένα Έθνη τονίσει ότι η Μόσχα έχει πληροφορίες πως ουκρανικά drones - και εδώ, αν μου επιτρέπετε να κάνω μια παρένθεση, όταν λέω drones, για λόγους συντομίας, εννοώ γενικά μη επανδρωμένα συστήματα - επιχειρούν από το έδαφος της Βαλτικής.
Προφανώς, αυτό δεν έχει κανένα νόημα. Όμως είναι κάτι το οποίο η Ρωσία επιχειρεί να κάνει: την αντιστροφή της ευθύνης.
Το δεύτερο είναι ο τρομοκρατικός εκφοβισμός. Τι θέλει να κάνει η Μόσχα; Προσπαθεί να στείλει το μήνυμα ότι, εφόσον τα ουκρανικά drones πλήττουν ρωσικές ενεργειακές και στρατιωτικές υποδομές στη Βαλτική, για παράδειγμα στο Καλίνινγκραντ, μπορεί να θεωρηθεί η Λετονία, η Εσθονία και η Λιθουανία ότι ανήκουν σε αυτή την αλυσίδα της επίθεσης.
Και λέω το Καλίνινγκραντ, όπως ξέρετε, που είναι η ρωσική περιοχή στη Βαλτική, μεταξύ Πολωνίας και Λιθουανίας. Επίσης, έχουν γίνει επιθέσεις και στην Αγία Πετρούπολη. Αν δει κάποιος τον χάρτη, η κίνηση drone από την Ουκρανία προς την Αγία Πετρούπολη ή προς τη βαλτική περιοχή της Ρωσίας είναι πιθανόν να προσεγγίσει τον εναέριο χώρο των τριών Βαλτικών.
Και ο τρίτος και σημαντικότερος στόχος είναι η πολιτική διάσταση του ΝΑΤΟ αναφορικά με τη λογική υποστήριξης της Ουκρανίας. Δηλαδή, υπάρχει μια πίεση στις Βαλτικές ώστε να πιέσουν την Ουκρανία να περιορίσει τις επιθέσεις μεγάλης εμβέλειας. Έτσι, από την άλλη, να υπάρξει αντίδραση εντός του ΝΑΤΟ για τον τρόπο αντιμετώπισης αυτής της απειλής.
Τι εννοώ; Όντως, η Εσθονία έχει ζητήσει από το Κίεβο να σχεδιάζει τροχιές των drones μακριά από το νατοϊκό έδαφος. Βλέπετε, έρχεται σε αντίθεση με αυτό που είπα πριν. Επίθεση, στην Αγία Πετρούπολη, πιθανόν να περάσει από τον εναέριο χώρο των τριών Βαλτικών.
Αυτή είναι η στόχευση της Ρωσίας. Γι’ αυτό και το κλιμακώνει.
Πώς μπορούν να αντιδράσουν οι χώρες αυτές;
Κατ' αρχάς, το ΝΑΤΟ προβλέπει δύο άρθρα: το Άρθρο 4 των διαβουλεύσεων και το Άρθρο 5, που είναι η συλλογική άμυνα, όπως ξέρετε, όταν κάποιο κράτος-μέλος δεχτεί επίθεση στο έδαφός του.
Στην περίπτωση του Άρθρου 4, κάποιο κράτος θεωρεί ότι απειλείται και ζητά τη διαβούλευση των συμμάχων, προκειμένου να δουν τρόπους αντιμετώπισης.
Προφανώς, το Άρθρο 4 έχει ξεπεραστεί από την πραγματικότητα, από την κατάσταση στο πεδίο, διότι το ΝΑΤΟ είναι πραγματικά σε εγρήγορση και δεν χρειάζεται κάποια περαιτέρω διαβούλευση.
Το Άρθρο 5, όμως, θα μπορούσε, in extremis, να αιτηθεί από τη Λετονία, η οποία πράγματι δέχτηκε προσβολή στο έδαφός της. Όμως, προσέξτε: δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι έγινε ένοπλη επίθεση εναντίον της Λετονίας, γιατί το drone είναι ουκρανικό. Το αν κατόρθωσε η Ρωσία να το εκτρέψει είναι κάτι πολύ διαφορετικό.
Άρα, το ΝΑΤΟ ως οργανισμός δεν έχει κάτι περαιτέρω να κάνει, παρά να ενισχύσει το Baltic Air Policing και την αντι-drone άμυνα των Βαλτικών.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν μίλησε για «ενωμένη απάντηση της Ευρώπης» και πως «η παραβίαση κυριαρχίας ενός μέλους είναι απειλή για όλους». Πώς θεωρείτε ότι μπορεί η Ευρώπη να αντιδράσει;
Η Ευρώπη δεν πρόκειται να κάνει κάτι πέραν της προσπάθειας οικοδόμησης του αντι-drone τείχους, που έχει εξελιχθεί και βρίσκεται στη διαδικασία της υλοποίησης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, θυμίζω, έχει εμπλακεί ενεργότατα στον πόλεμο της Ουκρανίας, πολύ περισσότερο από το ΝΑΤΟ. Ανοιχτά στηρίζει την Ουκρανία. Ανοιχτά την ενισχύει οικονομικά και με οπλικά συστήματα.
Συνεπώς, η ρητορική και η λεκτική τοποθέτηση της φον ντερ Λάιεν είναι απολύτως αναμενόμενη. Δεν νομίζω, όμως, ότι θα υπάρξει κάτι περαιτέρω από την επιτάχυνση των διαδικασιών της «drone curtain» που η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει σε υλοποίηση. Οτιδήποτε άλλο θα το θεωρούσα μάλλον υπερβολικό ως αντίδραση.
Ο Πούτιν φαίνεται να εκμυστηρεύτηκε στον Σι ότι ίσως έκανε λάθος με την εισβολή στην Ουκρανία. Θεωρείτε ότι είμαστε κοντά στο τέλος του πολέμου;
Έχουμε τονίσει πολλές φορές ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία θα λήξει, δυστυχώς -και το υπογραμμίζω- μόνο όταν η Ρωσία το αποφασίσει.
Και γιατί το λέω αυτό; Θα πρέπει να κρίνει ο πρόεδρος Πούτιν ότι η συνέχιση του πολέμου δεν του αποφέρει τα οφέλη που ελπίζει περαιτέρω, προκειμένου να τον συνεχίσει. Το κόστος της εξακολούθησης του πολέμου είναι μεγάλο.
Δεν είμαι βέβαιος ότι εκμυστηρεύτηκε κάτι τέτοιο στον Σι. Όμως, η αλήθεια είναι ότι η πρόοδος στο έδαφος δεν είναι αυτή την οποία σχεδίαζε. Και δεν το λέω για τις τελευταίες επιχειρήσεις στο Ντονέτσκ. Το λέω για όλη την εξέλιξη των επιχειρήσεων στο πεδίο.
Του λείπει περίπου 20% για να καταλάβει πλήρως το Ντονέτσκ. Το Λουχάνσκ σχεδόν έχει καταληφθεί και, θυμίζω, το Ντονέτσκ και το Λουχάνσκ είναι όλο το Ντονμπάς, που επιθυμεί. Αλλά αυτό το 20%, με τον ρυθμό που εξελίσσονται οι επιχειρήσεις στην Ουκρανία, μπορεί να πάρει πάρα πολύ καιρό ακόμα, άνω των δύο ετών.
Ο ίδιος ο Πούτιν διατείνεται -μάλλον οι στρατηγοί του διατείνονται ότι μέχρι τον Σεπτέμβριο, το πολύ Οκτώβριο, θα έχουν καταλάβει πλήρως το Ντονέτσκ. Επιτρέψτε μου να αμφιβάλλω, διότι δεν έχει αποδειχθεί κάτι τέτοιο από την πρόοδο και τον ρυθμό καταλήψεων εδαφών στο Ντονέτσκ, καθώς το τελευταίο κομμάτι, αυτό το 20% που έχει μείνει, είναι πρακτικά το δυσκολότερο.
Συνεπώς, ναι, μπορεί να θεωρεί -μάλλον να διέρρευσε ότι ειπώθηκε κάτι τέτοιο- δεν πιστεύω ότι ο Πούτιν θα ομολογούσε κάτι τέτοιο, και λόγω της ιδιοσυγκρασίας του, αλλά και λόγω των πρακτικών αποτελεσμάτων στο πεδίο. Διότι, αν το δείτε μακροπρόθεσμα, οι στρατηγικοί στόχοι στην Ουκρανία, όσον αφορά το έδαφος, έχουν σχεδόν επιτευχθεί.
Η κυβέρνηση Τραμπ σκοπεύει να αναδιαμορφώσει το λεγόμενο NATO Force Model, περιορίζοντας την παρουσία της στην Ευρώπη. Πόσο αλλάζει στην πράξη η αποτρεπτική ισχύς της Συμμαχίας στην Ευρώπη και ειδικά στο ανατολικό της μέτωπο;
Όντως, θα ήταν λάθος να υποθέσει κανείς ότι η αποχώρηση αμερικανικών στρατευμάτων από την ανατολική πτέρυγα, θα ήταν χωρίς συνέπειες.
Βέβαια, οι αριθμοί που ακούμε και τα μέσα που θα αποχωρήσουν, προς το παρόν, δεν είναι τέτοιου μεγέθους που να αλλάζει η λογική της άμυνας εκεί.
Προφανώς, οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο πρόεδρος Τραμπ θέλουν να βάλουν μεγαλύτερη πίεση στα ευρωπαϊκά κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ, προκειμένου να αναλάβουν τις ευθύνες ασφαλείας που τους αναλογούν.
Μην ξεχνάτε, όμως, ότι οι αμερικανικές δυνάμεις στην Ευρώπη δεν έχουν μόνον νατοϊκό προσανατολισμό ή «καπέλο». Έχουν και εθνικό. Και, μάλιστα, ενιαία διοίκηση Ευρώπης και Αφρικής, που σημαίνει ότι δύσκολα θα δούμε πλήρη αποχώρηση του αποτυπώματος των Αμερικανών στην Ευρώπη, καθώς, όπως σας είπα και πριν, εξυπηρετούν και το εθνικό «καπέλο», ελέγχοντας και την Αφρική.
Άρα, λοιπόν, η κίνηση αυτή της αρχικής απόσυρσης 5.000 στρατιωτών, όσο κι αν ακούγεται ότι θα επιφέρει αποτελέσματα -επιχειρησιακά εννοώ- θεωρώ ότι δεν θα γίνει.
Εάν συνεχιστεί, βέβαια, και με δεδομένο ότι έχει αλλάξει ο προσανατολισμός των ΗΠΑ, μετακινούμενος προς Ανατολάς, προς τον Ειρηνικό, τότε θα πρέπει να δούμε ποια θα είναι η επόμενη ημέρα και για το ΝΑΤΟ αλλά και, αν μου επιτρέπετε, για τη στρατηγική αυτονόμηση της ΕΕ. Δηλαδή, αν μιλάμε για ένα ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ ή για την αυτονόμηση, τη στρατηγική αυτονόμηση και την αμυντική ολοκλήρωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Μπορεί η Ευρώπη να καλύψει ουσιαστικά και σε εύλογο χρόνο ένα πιθανό κενό αμερικανικής συνδρομής; Ή θεωρείτε ότι η συζήτηση περί στρατηγικής αυτονομίας παραμένει ακόμα περισσότερο πολιτική διακήρυξη παρά επιχειρησιακά ώριμη δυνατότητα;
Σαφώς το δεύτερο. Δηλαδή, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει φτάσει ακόμα στο επίπεδο που θα επιθυμούσε, ώστε να καλύψει πλήρως τη δική της ασφάλεια. Είναι κάτι το οποίο, συν τω χρόνω, θα επιχειρηθεί να επιτευχθεί.
Έχουμε τους μηχανισμούς εξοπλισμού, έχουμε το SAFE, το ReArm Europe, έχουμε τα εργαλεία, έχουμε την πολιτική βούληση και, το πιο σημαντικό, έχουμε την αναγκαιότητα.
Μην ξεχνάτε ότι η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ήταν το μεγάλο καμπανάκι, το οποίο ανάγκασε τα ευρωπαϊκά κράτη να τεθούν προ των ευθυνών τους και να αναλάβουν το κομμάτι που τους αναλογεί.
Συνεπώς, δεν νομίζω ότι μια απότομη αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων, όχι στους αριθμούς που ακούμε σήμερα, θα μπορούσε να καλυφθεί εύκολα και άμεσα από αντίστοιχη κίνηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα μπορούσε, βέβαια, να καλυφθεί από το ευρωπαϊκό κομμάτι του ΝΑΤΟ.
Συνεπώς, για να επανέλθω στην ερώτησή σας, η σκέψη μου είναι ότι έχει δρόμο ακόμα για την πλήρη υλοποίηση. Άλλωστε, πέραν του 2030-2031, δεν νομίζω να έχει ολοκληρωθεί και το ReArm Europe, ακόμα και με τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις.
Επίσης, μην ξεχνάμε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, ως αμιγώς πολιτικοοικονομικός οργανισμός, δεν είχε στρατιωτικό προσανατολισμό και τώρα βιαίως προσπαθεί να αποκτήσει. Δώστε της λίγο χρόνο.
*Ο Στάθης Κυριακίδης είναι Υποναύαρχος (ε.α.), Στρατηγικός Αναλυτής και Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Strategy International.
