Οι συνέπειες του πολέμου στο Ιράν και οι περιορισμοί της ναυσιπλοΐας σε ένα από τα κρισιμότερα θαλάσσια περάσματα του πλανήτη, δεν απειλούν μόνο τις ενεργειακές ισορροπίες. Τα φορτία βασικότατων υλών για την παραγωγή λιπασμάτων παραμένουν στα λιμάνια των χωρών του Κόλπου που είναι οι κύριοι προμηθευτές τους και η παγκόσμια αγορά τροφίμων απειλείται με ελλείψεις διατροφικών ειδών.
Ο Έλληνας Αντιπρόεδρος της Οργάνωσης Τροφίμων του ΟΗΕ για την Ευρώπη και της Κεντρική Ασία, προειδοποιεί: Η επάρκεια τροφίμων δεν είναι δεδομένη, η παραγωγή τους θα ακριβύνει και οι χώρες που ήδη αντιμετωπίζουν πρόβλημα φτώχειας θα δουν τους πληθυσμούς τους να μετακινούνται προς τις χώρες της Δύσης αναζητώντας διατροφικούς πόρους.
Συνέντευξη στον Γιώργο Κακούση
Σε ποιες χώρες θα υπάρχουν άμεσες επιπτώσεις στα τρόφιμα από τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμουζ και σε τι βαθμό κινδύνου βρίσκεται η Ελλάδα;
Αρχικά θα ήθελα να σας δώσω ορισμένα δεδομένα για τη σημασία των Στενών του Ορμούζ στη διακίνηση αγαθών και εμπορευμάτων. Την εβδομάδα ακριβώς πριν από τη σύγκρουση (21/2 έως και 27/2) από τα Στενά περάσαν 3.968 πλοία, ενώ ο αριθμός τους μειώθηκε την αμέσως επόμενη βδομάδα (28/2 έως 6/3) σε 628 και στη συνέχεια (6/4 έως 12/4) ελαχιστοποιήθηκε σε 163, ενώ με τον αποκλεισμό σταμάτησε ουσιαστικά κάθε διακίνηση. Από τα Στενά του Ορμούζ εξάγονται το 35% του παγκόσμιου παραγόμενου πετρελαίου, το 20% του αερίου LNG, το 20-30% των λιπασμάτων, ενώ αντίστοιχα εισάγεται το 55 έως 80% (ανάλογα με τη χώρα) των τροφίμων που καταναλώνουν οι χώρες του κόλπου.
Όλες οι χώρες θα επηρεαστούν από την έλλειψη-ακρίβεια των ορυκτών καυσίμων, την αύξηση των τιμών στην ενέργεια και σίγουρα την εκτίναξη των τιμών στα λιπάσματα. Παράλληλα, σημαντικές επιπτώσεις θα έχουν και χώρες που εξάγουν μεγάλες ποσότητες τροφίμων στις χώρες αυτές (π.χ. Τουρκία, Γεωργία, Αρμενία, Τατζικιστάν κλπ). Προς το παρόν η Ελλάδα θα πληγεί μόνο δευτερογενώς, κυρίως λόγω της αύξησης των τιμών σε καύσιμα, ενέργεια και λιπάσματα.
Ποια προϊόντα θα δούμε να επηρεάζονται πρώτα και σε ποιο βαθμό; (Θειάφι, ουρία). Επιπτώσεις σε τιμή ή σε επάρκεια και αναφορά στα τρόφιμα.
Πέρα από τα καύσιμα, σημαντική επίπτωση θα υπάρξει και σε άλλα προϊόντα που παράγονται σε μεγάλες ποσότητες στην περιοχή αυτή. Συγκεκριμένα, επειδή το πετρέλαιο του κόλπου περιέχει κατά 3-3,5% θειάφι κατά την επεξεργασία του παράγεται το 25% του θείου παγκοσμίως, ποσό που αντιστοιχεί στο 50% των παγκόσμιων εξαγωγών θείου. Με δεδομένο ότι το θείο είναι βασικό συστατικό για τη μετατροπή του ακατέργαστου φωσφορικού πετρώματος σε λίπασμα, η έλλειψή του θα συμβάλλει στην αύξηση των τιμών στα λιπάσματα της κατηγορίας αυτής. Παράλληλα, η έλλειψη θείου και αύξηση της τιμής του θα επηρεάσει την αλυσίδα αξίας λιπασμάτων που παράγονται σε άλλες περιοχές (π.χ. Μαρόκο, Ινδία κλπ) που είναι σημαντικοί παγκόσμιοι προμηθευτές λιπασμάτων.
Αντίστοιχα, στην περιοχή διακινείται ένα μεγάλο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής ουρίας, η τιμή της οποίας έχει ήδη αυξηθεί πάνω από 70%. Η ουρία ως συμπυκνωμένη πηγή αζώτου αποτελεί βάση παραγωγής πολλών λιπασμάτων, οι τιμές των οποίων έχουν αντίστοιχα αυξηθεί κατά πολύ.
Θα μπορούσε αυτή η κατάσταση να επιδεινώσει την παγκόσμια επισιτιστική κρίση;
Σίγουρα η παγκόσμια επάρκεια τροφίμων θα επηρεαστεί αρνητικά από τη σύρραξη αυτή. Όμως, επιτρέψτε μου να σας παραθέσω και κάποια γενικότερα στοιχεία σχετικά με την επισιτιστική κρίση που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα και η οποία είναι πολυπαραγοντική. Συγκεκριμένα, σε αυτή συμβάλλουν:
1. Ο υπερπληθυσμός της γης: Από τα 2 δισ. το 1940 διπλασιάστηκε σε 4 το 1974 και έφτασε το 8 δισ. το 2022. Έως κάποια χρονική στιγμή η αύξηση του πληθυσμού αντιμετωπιζόταν με την αύξηση της παραγωγικότητας του αγροτικού τομέα, η οποία επιτυγχάνονταν με αντίστοιχη αύξηση των εισροών. Η τελευταία οδήγησε σε σημαντική υποβάθμιση του περιβάλλοντος και στην κλιματική κρίση που όλοι αντιλαμβανόμαστε. Η πολύ σωστή απόφαση που έλαβε ο ΟΗΕ για την προστασία του περιβάλλοντος, και υιοθέτησαν αρκετές χώρες, επιβάλλει τον εξορθολογισμό και τη μείωση των εισροών στον πρωτογενή τομέα, γεγονός που αν δεν αλλάξει, καθιστά πιο δύσκολο το έργο της διατροφής του ολοένα αυξανόμενου πληθυσμού της γης.
2. Αλλαγή διατροφικών συνηθειών: Η μετακίνηση του πλούτου από την Ευρώπη σε άπω Ανατολή έχει επηρεάσει και τις διατροφικές συνήθειες των χωρών αυτών (π.χ. Κίνα, Ινδία, Βιετνάμ κλπ). Ως επακόλουθο η ζωική πρωτεΐνη έχει ενταχθεί σε σημαντικές ποσότητες στην καθημερινή τους διατροφή, με επακόλουθο την αντίστοιχη έλλειψη προϊόντων κρέατος που οδηγεί στην αύξηση των τιμών τους.
Σε όλα αυτά τα προβλήματα προστίθεται η αύξηση των τιμών των αγροτικών προϊόντων και τροφίμων που επιφέρει η σύρραξη ως συνέπεια της αύξησης των τιμών της ενέργειας, των ορυκτών καυσίμων και λιπασμάτων. Η αύξηση αυτή μοιραία θα επιτείνει το πρόβλημα της επισιτιστικής επάρκειας στα φτωχότερα κράτη (π.χ. χώρες της υποσακχάριας Αφρικής), αφού νομοτελειακά η κρίση από την αύξηση τιμών στα τρόφιμα πλήττει πάντα τους οικονομικά ασθενέστερους.
Μια επιπλέον παράμετρος της επισιτιστικής επάρκειας ή ασφάλειας όπως είναι γνωστότερη, σχετίζεται με τη μετανάστευση - λόγω πείνας και ανέχειας - από τις χώρες αυτές. Το 2015 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε δέσμη 17 στόχων για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη που είναι γνωστοί ως SDGs (Sustainable Development Goals). Αφορούν τη συλλογική προσπάθεια για ένα κόσμο δικαιότερο, πιο ειρηνικό και ευημερούντα σε ένα υγιή πλανήτη και θεωρούνται ως μια πρόσκληση για αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών. Ο FAO υλοποιεί συνεχώς προγράμματα που εμπεριέχονται στους στόχους αυτούς με ειδική στόχευση τις χώρες της υποσακχάριας Αφρικής και την καταπολέμηση της φτώχειας και πείνας στην περιοχή.
Όπως είναι φανερό, η συγκεκριμένη σύρραξη και οι επιπτώσεις της είναι σημαντική τροχοπέδη στις προσπάθειες αυτές, αφού είναι σίγουρο ότι μια ενδεχόμενη επιμήκυνση της κρίσης θα επιτείνει το επισιτιστικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι των χωρών της υποσακχάριας Αφρικής και η μετανάστευση θα λειτουργήσει ως μοναδική διέξοδος από την πείνα. Άλλωστε είναι πρόσφατο το παράδειγμα της αραβικής άνοιξης, η οποία προκάλεσε μια σημαντική αύξηση στις τιμές των σιτηρών, με αποτέλεσμα τις έντονες μεταναστευτικές ροές που παρατηρήθηκαν πριν από 10 χρόνια.
Πολλοί αναλυτές λένε ότι αυτή η κρίση θα αυξήσει και τις επενδύσεις για την παραγωγή βιοντίζελ. Πώς θα επηρεαστεί η επάρκεια τροφίμων από αυτή την αλλαγή;
Με τη σύρραξη, η τιμή του βιοντίζελ αυξήθηκε ακολουθώντας τις τιμές των ορυκτών καυσίμων. Συγκεκριμένα από 2.420 δολάρια ο τόνος έφτασε τα 3.000 δολάρια. Αντίστοιχα, η τιμή της αιθανόλης (αλκοόλη) αυξήθηκε από 1,67 δολάρια το γαλόνι σε 1,9-2. Εάν διατηρηθεί μακροπρόθεσμα η τάση αυτή υπάρχει σοβαρός κίνδυνος αρκετοί καλλιεργητές να στραφούν στην παραγωγή του βιοντίζελ, αφού με τις τιμές αυτές είναι περισσότερο κερδοφόρο σε σύγκριση με τα αγροτικά προϊόντα. Η μεταστροφή αυτή θα επιδεινώσει την επισιτιστική κρίση, αφού η ανθρωπότητα δεν έχει το περιθώριο να απολέσει και άλλες καλλιεργήσιμες εκτάσεις.
Αν σταματούσε τώρα ο πόλεμος, πότε οι αγορές θα έβρισκαν σημείο ισορροπίας;
Θα απαντήσω στην ερώτησή σας αναφέροντας αρχικά ότι 40 ημέρες μετά την έναρξη της σύρραξης όλοι οι κάτοικοι της γης γίναμε κατά μέσον όρο φτωχότεροι κατά 1,6%. Επιπλέον, σύμφωνα με στοιχεία του FAO από την έναρξη της σύρραξης παρατηρείται παγκοσμίως μια μέση αύξηση των αγροτικών προϊόντων και τροφίμων κατά περίπου 20% (από το χαμηλό που είχαμε πετύχει το 2024 μετά την απότομη αύξηση του 2022 λόγω του πολέμου της Ουκρανίας). Εννοείται ότι η συνέχιση των εχθροπραξιών και του αποκλεισμού των στενών θα μεγαλώνει τα νούμερα αυτά.
Η συνέχιση της σημερινής κατάστασης για επιπλέον 1-1,5 μήνα εκτός από την αναμενόμενη επιπλέον αύξηση των τιμών των καυσίμων και της ενέργειας θα επιφέρει σημαντική έλλειψη λιπασμάτων (και περαιτέρω αύξηση της τιμής τους).
Παράλληλα, θα πρέπει να επισημανθεί ότι εάν επιτυγχανόταν ένας άμεσος τερματισμός της κρίσης θα χρειαστεί ένα διάστημα 4-5 μηνών για να επανέλθει μια ισορροπία στην παραγωγή και τις τιμές. Εννοείται ότι όσο θα παρατείνεται η κρίση τόσο θα αυξάνεται και το διάστημα αυτό, ενώ κάποιοι αναλυτές υπογραμμίζουν ότι η συνέχιση της κρίσης για ένα μεγάλο διάστημα πιθανώς να έχει μόνιμη επίδραση και σημαντικό αρνητικό αποτύπωμα στο παγκόσμιο παραγωγικό και εμπορικό γίγνεσθαι.
