Σε άρθρο του στους Financial Times, ο Χαβιέρ Μιλέι παρουσίασε μια ιδέα που μοιάζει εκκεντρική, αλλά αγγίζει την καρδιά του σύγχρονου καπιταλισμού. Η κυβέρνησή του κατέθεσε νομοσχέδιο στην Αργεντινή για τη δημιουργία μιας νέας εταιρικής μορφής: της «μη ανθρώπινης εταιρείας». Πρόκειται για επιχειρήσεις που θα μπορούν να λειτουργούν από πράκτορες Τεχνητής Νοημοσύνης ή ρομπότ, με περιορισμένη ευθύνη, χαμηλή φορολογία και δυνατότητα επιλογής του εταιρικού δικαίου που θα τις διέπει. Οι τελικοί δικαιούχοι θα δηλώνονται, ώστε η χώρα να μη μετατραπεί σε καταφύγιο παράνομου χρήματος, αλλά το πολιτικό μήνυμα είναι σαφές. Η Αργεντινή θέλει να γίνει φιλόξενος τόπος για τις εταιρείες της εποχής της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Το ενδιαφέρον στο άρθρο του Μιλέι δεν είναι μόνο η τεχνολογία. Είναι η ιστορική αναλογία που επιλέγει. Ο πρόεδρος της Αργεντινής συνδέει τη νέα αυτή μορφή με τη γέννηση της εταιρείας περιορισμένης ευθύνης και ειδικά με την Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών στις αρχές του 17ου αιώνα. Η ιδέα του είναι απλή και τολμηρή: όπως η ανώνυμη εταιρεία επέτρεψε στον καπιταλισμό να αποκτήσει κλίμακα, έτσι και η μη ανθρώπινη εταιρεία μπορεί να επιτρέψει στην Τεχνητή Νοημοσύνη να μετατραπεί σε πραγματική παραγωγική δύναμη.
Η Α.Ε. δεν υπήρξε απλώς ένα νομικό τέχνασμα. Υπήρξε ένας θεσμός που άλλαξε τη σχέση της κοινωνίας με το ρίσκο. Ο επενδυτής μπορούσε να συμμετέχει σε μια μεγάλη επιχειρηματική περιπέτεια χωρίς να διακινδυνεύει ολόκληρη την προσωπική του περιουσία. Η ζημία του είχε όριο. Το ρίσκο γινόταν υπολογίσιμο. Και όταν το ρίσκο γίνεται υπολογίσιμο, το κεφάλαιο κινείται.
Χωρίς την περιορισμένη ευθύνη, πολλές από τις μεγάλες εμπορικές, βιομηχανικές και τεχνολογικές περιπέτειες των τελευταίων αιώνων δεν θα είχαν ξεκινήσει ποτέ. Δεν επενδύει κανείς εύκολα σε ένα πλοίο, ένα εργοστάσιο, ένα σιδηροδρομικό δίκτυο ή μια νέα τεχνολογία αν μια αποτυχία μπορεί να τον καταστρέψει για πάντα. Η Α.Ε. έδωσε στον καπιταλισμό κλίμακα. Μετέτρεψε την αποταμίευση πολλών σε παραγωγική δύναμη. Έκανε την ανάληψη κινδύνου κοινωνικά διαχειρίσιμη.
Ο Μιλέι λέει ουσιαστικά ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη χρειάζεται το δικό της αντίστοιχο θεσμικό όχημα. Αν οι νέες τεχνολογίες μπορούν να λειτουργούν με αυξανόμενη αυτονομία, να λαμβάνουν αποφάσεις, να εκτελούν συναλλαγές, να διαχειρίζονται πόρους και να αλληλεπιδρούν με ανθρώπους και αγορές, τότε το δίκαιο δεν μπορεί να προσποιείται ότι βρισκόμαστε ακόμη στον κόσμο του 20ού αιώνα. Χρειάζεται μια νέα νομική μορφή που να επιτρέπει το πείραμα, χωρίς να πνίγει την καινοτομία στην αβεβαιότητα.
Η πρόταση δεν έρχεται στο κενό. Έρχεται από μια χώρα που για δεκαετίες υπήρξε σχεδόν εργαστήριο αποτυχίας του κρατισμού. Η Αργεντινή, από μία από τις πλουσιότερες χώρες του κόσμου, βυθίστηκε σε πληθωρισμό, ελέγχους, περονισμό, πελατειακό κράτος και διαρκή καχυποψία απέναντι στην αγορά. Ο Μιλέι επιχειρεί να αντιστρέψει ακριβώς αυτό το μοντέλο. Με δημοσιονομική πειθαρχία, απορρύθμιση, χαμηλότερη φορολογία και πολιτικό λόγο ανοιχτά υπέρ της ελευθερίας των συναλλαγών, θέλει να παρουσιάσει την Αργεντινή όχι ως θύμα της παγκοσμιοποίησης, αλλά ως τολμηρό παίκτη της νέας εποχής.
Εδώ βρίσκεται η φιλελεύθερη δύναμη της πρότασης. Οι θεσμοί δεν υπάρχουν για να παγώνουν την πρόοδο. Υπάρχουν για να επιτρέπουν στους ανθρώπους να συνεργάζονται, να επενδύουν, να αποτυγχάνουν και να ξαναδοκιμάζουν χωρίς κάθε αποτυχία να μετατρέπεται σε υπαρξιακή καταστροφή. Η αγορά δεν χρειάζεται κράτος παιδονόμο. Χρειάζεται κράτος που ορίζει καθαρά δικαιώματα ιδιοκτησίας, ευθύνη, συμβάσεις και φορολογία.
Η κριτική όμως είναι σοβαρή. Μια «μη ανθρώπινη εταιρεία» μπορεί εύκολα να γίνει καταφύγιο ανευθυνότητας. Αν πίσω από έναν αλγόριθμο κρύβονται άνθρωποι που απολαμβάνουν τα κέρδη αλλά εξαφανίζονται όταν προκύπτει ζημία, τότε δεν μιλάμε για πρόοδο. Μιλάμε για νέο εταιρικό πέπλο, πιο σκοτεινό από τα προηγούμενα. Η ιστορία της Α.Ε. δεν διδάσκει μόνο την απελευθέρωση του κεφαλαίου. Διδάσκει και την κατάχρηση της περιορισμένης ευθύνης.
Γι’ αυτό η σωστή απάντηση δεν είναι ούτε ευρωπαϊκή υστερία ρύθμισης ούτε τεχνολογική αφέλεια. Η μη ανθρώπινη εταιρεία πρέπει να έχει περιορισμένη ευθύνη, αλλά όχι αόρατους υπευθύνους. Πρέπει να έχει φορολογική ελκυστικότητα, αλλά όχι αδιαφάνεια. Πρέπει να επιτρέπει στην Τεχνητή Νοημοσύνη να λειτουργεί ως παραγωγική δύναμη, αλλά να κρατά πάντα ορατό τον άνθρωπο που ωφελείται, επενδύει και τελικά λογοδοτεί.
Το άρθρο του Μιλέι στους FT έχει αξία επειδή ξαναθυμίζει κάτι που η Δύση ξεχνά: ο καπιταλισμός δεν προχωρά μόνο με εφευρέσεις, αλλά και με θεσμούς που επιτρέπουν στις εφευρέσεις να γίνουν πλούτος. Η ατμομηχανή χρειαζόταν κεφάλαιο. Το κεφάλαιο χρειαζόταν την Α.Ε. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ίσως χρειάζεται τη δική της εταιρική μορφή.
Το ερώτημα είναι αν θα τη σχεδιάσουν άνθρωποι που εμπιστεύονται την ελευθερία ή γραφειοκράτες που τρέμουν την αγορά. Ο Μιλέι, με όλα τα ρίσκα και τις υπερβολές του, τουλάχιστον διάλεξε στρατόπεδο. Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, η Αργεντινή θέλει να γίνει χώρα που ανοίγει πόρτες. Η Ευρώπη κινδυνεύει, για ακόμη μια φορά, να γίνει ήπειρος που γράφει οδηγίες χρήσης για πόρτες που άλλοι θα έχουν ήδη περάσει.
