Ο όρος «Παγίδα του Θουκυδίδη» διατυπώθηκε από τον πολιτικό επιστήμονα Γκρέιαμ Τ. Άλισον στο βιβλίο «Προορισμένοι για Πόλεμο: Μπορούν οι ΗΠΑ και η Κίνα να Αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη;», προκειμένου να ερμηνεύσει τα βαθύτερα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου, όπως τα κατέγραψε ο αρχαίος ιστορικός.
Η βασική θέση της θεωρίας είναι πως όταν μία κυρίαρχη δύναμη βλέπει μία ανερχόμενη δύναμη να απειλεί την πρωτοκαθεδρία της, η σύγκρουση καθίσταται σχεδόν αναπόφευκτη. Στον 5ο αιώνα π.Χ. η Σπάρτη κατείχε την ηγεμονία, ενώ η Αθήνα αναδυόταν δυναμικά. Οι αφορμές για τον πόλεμο ήταν πολλές, όμως η ουσιαστική αιτία εντοπιζόταν ακριβώς σε αυτή τη μεταβολή ισχύος.
Ουσιαστικά ο συγγραφέας μεταφέρει αυτό το ιστορικό σχήμα στη σύγχρονη εποχή, παραλληλίζοντας την Κίνα με την ανερχόμενη Αθήνα και τις ΗΠΑ με την κυρίαρχη Σπάρτη. Μέσα από εκτενή ανάλυση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι δύο υπερδυνάμεις κινδυνεύουν να παγιδευτούν σε μια δυναμική ανταγωνισμού που θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε πολεμική σύγκρουση.
Οι σχέσεις Κίνας - ΗΠΑ έχουν επιδεινωθεί δραματικά από την περίοδο της πανδημίας του COVID-19 επαναφέροντας με ένταση στο διεθνές προσκήνιο τις αναλογίες με τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι εξελίξεις αυτές κατέστησαν ακόμη πιο επίκαιρη τη συζήτηση γύρω από τη θεωρία της Θουκυδίδειας παγίδας, καθώς η παγκόσμια κρίση προκάλεσε αβεβαιότητα και βαθιά ανησυχία σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Οι ρίζες της αντιπαράθεσης ανάγονται ήδη στην εποχή του Μάο Τσετούνγκ, όταν η επαναστατική Κίνα άρχισε να αντιμετωπίζει τις ΗΠΑ ως βασικό στρατηγικό αντίπαλο. Η περίφημη αναφορά του Μάο στην Αμερική ως «χάρτινη τίγρη» αποτύπωνε αυτή τη στοχοποίηση, σε μια περίοδο κατά την οποία η Κίνα επιχειρούσε να εξέλθει από δεκαετίες εσωτερικής αποσύνθεσης και να εξασφαλίσει ζωτικό χώρο για τον τεράστιο πληθυσμό της. Ήδη από τότε είχε αρχίσει να διαμορφώνεται η συζήτηση περί μιας μελλοντικής σύγκρουσης Κίνας και ΗΠΑ.
Καθοριστικό σημείο καμπής αποτέλεσε η επίσκεψη του Ρίτσαρντ Νίξον στο Πεκίνο το 1972, μια κίνηση που ανέτρεψε τις κυρίαρχες αντιλήψεις της εποχής. Αρχικά θεωρήθηκε ότι επρόκειτο για κοινό στρατηγικό μέτωπο Ουάσιγκτον και Πεκίνου απέναντι στη Σοβιετική Ένωση.
Όμως, η πραγματική βάση της σινοαμερικανικής προσέγγισης ήταν οικονομική. Η στρατηγική αυτή, που αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στον Χένρι Κίσινγκερ αποτέλεσε την απαρχή της παγκοσμιοποίησης, η οποία επιταχύνθηκε κατά τη δεκαετία του 1980, επί Ρίτσαρντ Νίξον και Μάργκαρετ Θάτσερ.
