Τη νέα συμφωνία πλαίσιο που παρουσίασε ο Ντόναλντ Τραμπ για το Ιράν με την πυρηνική συμφωνία του 2015, την οποία είχε συνάψει η κυβέρνηση Ομπάμα και από την οποία οι ΗΠΑ αποχώρησαν το 2018 συγκρίνει σε δημοσίευμά του το πρακτορείο Reuters. Η σύγκριση επικεντρώνεται στη μορφή των δύο συμφωνιών, στο πυρηνικό πρόγραμμα, στους μηχανισμούς ελέγχου, στις κυρώσεις, στα παγωμένα ιρανικά κεφάλαια και στα Στενά του Ορμούζ.
Η μορφή των δύο συμφωνιών
Η πρώτη βασική διαφορά αφορά το είδος των δύο κειμένων. Η συμφωνία του 2015, γνωστή ως Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης, JCPOA, ήταν ένα πλήρες και αναλυτικό κείμενο άνω των 160 σελίδων. Περιείχε συγκεκριμένους όρους, τεχνικές προβλέψεις, χρονοδιαγράμματα και μηχανισμούς παρακολούθησης. Το νέο κείμενο Τραμπ, σύμφωνα με το δημοσίευμα, είναι Μνημόνιο Κατανόησης μιάμισης σελίδας και 14 σημείων. Δεν αποτελεί τελική συμφωνία, αλλά πλαίσιο εκκίνησης για περαιτέρω διαπραγματεύσεις ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν.
Η διάρκεια και ο στόχος των διαπραγματεύσεων
Το Μνημόνιο Τραμπ ανοίγει περίοδο συνομιλιών 60 ημερών, με αντικείμενο την αναζήτηση συνολικής διευθέτησης μετά τον πόλεμο σχεδόν τεσσάρων μηνών. Τα ζητήματα που παραμένουν προς διαπραγμάτευση περιλαμβάνουν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, την ελάφρυνση των κυρώσεων και το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ. Η συμφωνία Ομπάμα είχε προκύψει ύστερα από περίπου δύο χρόνια διαπραγματεύσεων και είχε ως αντικείμενο τον περιορισμό των πυρηνικών δραστηριοτήτων της Τεχεράνης.
Το διαπραγματευτικό σχήμα
Η προσέγγιση Τραμπ είναι διμερής, καθώς αφορά απευθείας τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν. Αντίθετα, η συμφωνία του 2015 είχε πολυμερή χαρακτήρα, με συμμετοχή της Κίνας, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ρωσίας, της Βρετανίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η διαφορά αυτή επηρεάζει και τη θεσμική βαρύτητα των δύο πλαισίων, καθώς το JCPOA εντάχθηκε σε ευρύτερο διεθνές σχήμα, ενώ το Μνημόνιο Τραμπ κινείται σε απευθείας αμερικανοϊρανικό επίπεδο.
Η δέσμευση για μη απόκτηση πυρηνικού όπλου
Και τα δύο κείμενα περιλαμβάνουν γραπτή δέσμευση του Ιράν ότι δεν θα επιδιώξει την απόκτηση πυρηνικού όπλου. Το Ιράν εξακολουθεί να αρνείται ότι επιδιώκει πυρηνικά όπλα, ενώ το δημοσίευμα αναφέρει ότι έχει εμπλουτίσει ουράνιο σε επίπεδα χωρίς ειρηνική χρήση και έχει παρεμποδίσει διεθνείς επιθεωρητές από εγκαταστάσεις του.
Οι περιορισμοί στο πυρηνικό πρόγραμμα
Η συμφωνία Ομπάμα επέβαλλε αυστηρούς περιορισμούς στις πυρηνικές δραστηριότητες του Ιράν, ιδίως στον εμπλουτισμό ουρανίου. Στόχος ήταν να αυξηθεί ο χρόνος που θα χρειαζόταν η Τεχεράνη για την παραγωγή υλικού κατάλληλου για πυρηνικό όπλο.
Το Μνημόνιο Τραμπ περιγράφει γενική πορεία περιορισμού του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, χωρίς συγκεκριμένες δεσμεύσεις πέρα από τη συνέχιση των συνομιλιών μέσα στο διάστημα των 60 ημερών.
Το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου
Στο νέο Μνημόνιο υπάρχει αναφορά στην ανάγκη επίλυσης του ζητήματος του αποθηκευμένου εμπλουτισμένου υλικού. Το κείμενο προβλέπει ότι οι πλευρές συμφωνούν να εξετάσουν τη διάθεση του αποθέματος, με πιθανή λύση τον υποβιβασμό του εμπλουτισμού επί τόπου, υπό εποπτεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας. Οι λεπτομέρειες για το πώς θα γίνει αυτό παραπέμπονται σε τελική συμφωνία.
Οι διεθνείς επιθεωρήσεις
Το JCPOA περιλάμβανε εκτεταμένο σύστημα διεθνών επιθεωρήσεων, με ρόλο της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας. Η εφαρμογή της συμφωνίας συνδεόταν με ελέγχους και επαληθεύσεις. Το Μνημόνιο Τραμπ δεν προβλέπει, με βάση το δημοσίευμα, επαναφορά αντίστοιχου μηχανισμού επιθεωρήσεων. Αυτό αποτελεί ένα από τα βασικά σημεία διαφοροποίησης ανάμεσα στα δύο κείμενα.
Η ρήτρα λήξης της συμφωνίας του 2015
Η συμφωνία Ομπάμα είχε δεχθεί κριτική για τη λεγόμενη «ρήτρα λήξης», η οποία προέβλεπε σταδιακή άρση ορισμένων πυρηνικών περιορισμών μετά τη συμπλήρωση δέκα ετών. Yπενθυμίζει ότι ο Μπενιαμίν Νετανιάχου είχε επικρίνει έντονα αυτή την πρόβλεψη, υποστηρίζοντας σε ομιλία του στον ΟΗΕ το 2017 ότι το Ιράν θα αποκτούσε δυνατότητα εμπλουτισμού ουρανίου «σε βιομηχανική κλίμακα» μετά τη λήξη των περιορισμών.
Οι κυρώσεις
Στη συμφωνία του 2015, η ελάφρυνση των κυρώσεων συνδεόταν με επαληθευμένα βήματα από την πλευρά του Ιράν. Η άρση μέρους των κυρώσεων έγινε μετά την υπογραφή της συνολικής συμφωνίας και η περαιτέρω ελάφρυνση προχωρούσε σταδιακά. Στο Μνημόνιο Τραμπ, η αρχική ελάφρυνση δίνεται εκ των προτέρων. Περιλαμβάνονται άμεσες αμερικανικές εξαιρέσεις που επιτρέπουν στο Ιράν να εξάγει πετρέλαιο, ενώ το πλήρες πακέτο κυρώσεων παραμένει αντικείμενο επόμενης διαπραγμάτευσης.
Τα παγωμένα ιρανικά κεφάλαια
Και οι δύο συμφωνίες συνδέονται με αποδέσμευση ιρανικών κεφαλαίων. Στην περίπτωση της συμφωνίας Ομπάμα, το ζήτημα εντάχθηκε στο συνολικό πλαίσιο της πυρηνικής διευθέτησης. Στο Μνημόνιο Τραμπ, σύμφωνα με το δημοσίευμα, ανοίγει ο δρόμος για αποδέσμευση δισεκατομμυρίων δολαρίων σε παγωμένα κεφάλαια, χωρίς σαφές χρονοδιάγραμμα για το πότε θα συμβεί αυτό.
Το ταμείο οικονομικής ανάπτυξης
Το νέο Μνημόνιο περιλαμβάνει πρόβλεψη για δημιουργία ταμείου 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την οικονομική ανάπτυξη του Ιράν. Το ταμείο θα συγκροτηθεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες και συμμάχους τους στη Μέση Ανατολή.
Τα Στενά του Ορμούζ
Η συμφωνία του 2015 περιοριζόταν στα πυρηνικά ζητήματα. Η τότε αμερικανική κυβέρνηση είχε επιλέξει να μην εντάξει ευρύτερα περιφερειακά θέματα, ώστε να μη δυσκολέψει την ολοκλήρωση της συμφωνίας. Το Μνημόνιο Τραμπ περιλαμβάνει την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, μιας κρίσιμης θαλάσσιας οδού για τη μεταφορά πετρελαίου.
Οι βαλλιστικοί πύραυλοι
Η συμφωνία Ομπάμα είχε στενή πυρηνική εστίαση και δεν ενσωμάτωνε συνολική διευθέτηση για τα περιφερειακά ζητήματα ή το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν. Στο νέο πλαίσιο, ένας από τους αρχικούς στόχους του πολέμου ήταν η εξάλειψη του πυρηνικού και του βαλλιστικού πυραυλικού προγράμματος του Ιράν. Ωστόσο, το ζήτημα των βαλλιστικών πυραύλων δεν περιλαμβάνεται ρητά στο Μνημόνιο, ενώ ο Τραμπ φέρεται πλέον να δηλώνει ότι το Ιράν πρέπει να διατηρήσει ορισμένους πυραύλους.
