Η πιθανή επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 προϋποθέτει μια διαδοχή πολιτικών, νομικών, στρατιωτικών και τεχνικών ενεργειών, οι οποίες πρέπει να ολοκληρωθούν με συγκεκριμένη σειρά. Η απομάκρυνση των S-400 αποτελεί την αφετηρία αυτής της διαδικασίας, όμως από μόνη της δεν αρκεί για να οδηγήσει στην έγκριση και στην παράδοση των αμερικανικών μαχητικών.
Πρώτο βήμα, η απόφαση της Άγκυρας
Η διαδικασία αρχίζει με πολιτική απόφαση της τουρκικής κυβέρνησης για οριστική απομάκρυνση των S-400 από το τουρκικό έδαφος και από τον έλεγχο των τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων. Η Άγκυρα πρέπει να καθορίσει αν επιδιώκει πώληση, επιστροφή, ανταλλαγή ή μεταβίβαση του συστήματος σε τρίτη χώρα. Η επιλογή αυτή επηρεάζει το νομικό καθεστώς της μεταφοράς, το οικονομικό τίμημα και τις εγκρίσεις που θα απαιτηθούν στη συνέχεια. Παράλληλα, η Τουρκία πρέπει να αποφασίσει αν αποδέχεται την πλήρη απώλεια κυριότητας και επιχειρησιακού ελέγχου. Μια προσωρινή μεταφορά ή αποθήκευση εκτός Τουρκίας δεν θα έχει το ίδιο νομικό αποτέλεσμα με την οριστική πώληση σε νέο τελικό χρήστη.
Δεύτερο βήμα, η συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες
Πριν προχωρήσει στην απομάκρυνση των S-400, η Τουρκία θα επιδιώξει να συμφωνήσει με τις Ηνωμένες Πολιτείες έναν συγκεκριμένο οδικό χάρτη. Ο οδικός χάρτης πρέπει να περιγράφει τις ενέργειες κάθε πλευράς, τη σειρά εφαρμογής και το χρονοδιάγραμμα. Η πρώτη πράξη του ντόμινο αφορά τη σύνδεση δύο ενεργειών που δεν έχουν άμεση συνάφεια. Η Τουρκία απομακρύνει τους S-400 και οι Ηνωμένες Πολιτείες ενεργοποιούν τις διαδικασίες άρσης των περιορισμών.
Τρίτο βήμα, η συναίνεση της Ρωσίας
Η Τουρκία δεν μπορεί να μεταβιβάσει ελεύθερα ένα ρωσικό οπλικό σύστημα σε τρίτη χώρα. Η αρχική συμφωνία προμήθειας συνοδεύεται από όρους τελικού χρήστη και περιορισμούς επανεξαγωγής. Για να πραγματοποιηθεί νόμιμα η μεταφορά, η Ρωσία πρέπει να εγκρίνει τον νέο παραλήπτη και τους όρους της συμφωνίας. Η ρωσική πλευρά πρέπει επίσης να αποδεχθεί ποιος θα αναλάβει τη συντήρηση, την εκπαίδευση, τα ανταλλακτικά και τη μελλοντική τεχνική υποστήριξη. Χωρίς ρωσική συναίνεση, η μεταβίβαση θα μπορούσε να θεωρηθεί παραβίαση της αρχικής σύμβασης με αποτέλεσμα ο νέος κάτοχος να αντιμετωπίζει σοβαρά λειτουργικά προβλήματα, καθώς το σύστημα εξαρτάται από ρωσική τεχνική υποστήριξη.
Τέταρτο βήμα, η επιλογή της τρίτης χώρας
Μετά τη συμφωνία Τουρκίας και Ρωσίας πρέπει να βρεθεί κράτος που θα παραλάβει τους S-400. Η χώρα αυτή πρέπει να γίνει αποδεκτή από τη Μόσχα, την Άγκυρα και, έμμεσα, την Ουάσιγκτον. Η Ρωσία θα εξετάσει τον κίνδυνο πρόσβασης δυτικών υπηρεσιών στην τεχνολογία του συστήματος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εξετάσουν αν η νέα τοποθεσία δημιουργεί κινδύνους για αμερικανικά ή συμμαχικά αεροσκάφη.
Η χώρα υποδοχής πρέπει ακόμη να διαθέτει κατάλληλες στρατιωτικές εγκαταστάσεις, εκπαιδευμένο προσωπικό και δυνατότητα μακροχρόνιας συνεργασίας με τη ρωσική αμυντική βιομηχανία. Η εξεύρεση αγοραστή αποτελεί ξεχωριστή διακρατική συμφωνία με στρατιωτικές και διπλωματικές προϋποθέσεις.
Πέμπτο βήμα, η οικονομική συμφωνία
Η μεταφορά απαιτεί συμφωνία για το οικονομικό τίμημα και τις εκκρεμείς συμβατικές υποχρεώσεις.
Η Τουρκία είχε καταβάλει περίπου 2,5 δισ. δολάρια για το σύστημα. Πρέπει να καθοριστεί η σημερινή αξία των S-400, το ποσό που θα πληρώσει ο νέος αγοραστής και ο τρόπος διανομής των εσόδων. Πρέπει επίσης να αποσαφηνιστεί ποιος θα καλύψει το κόστος αποσυναρμολόγησης, μεταφοράς, εγκατάστασης, εκπαίδευσης και τεχνικής υποστήριξης.
Έκτο βήμα, η οριστική αλλαγή ιδιοκτησίας
Για να θεωρηθεί ότι η Τουρκία δεν κατέχει πλέον τους S-400, πρέπει να πραγματοποιηθεί πλήρης και οριστική μεταβίβαση της κυριότητας. Η συμφωνία πρέπει να αποκλείει το δικαίωμα επιστροφής του συστήματος στην Τουρκία και να αποκλείει κάθε μελλοντικό τουρκικό επιχειρησιακό έλεγχο ή δικαίωμα χρήσης.
Η απλή μετακίνηση του συστήματος σε άλλη χώρα, ενώ η κυριότητα παραμένει στην Άγκυρα, δεν θα έχει το ίδιο αποτέλεσμα από τη στιγμή που η αμερικανική νομοθεσία εξετάζει την κατοχή του συστήματος και όχι μόνο τον τόπο αποθήκευσής του.
Έβδομο βήμα, η φυσική απομάκρυνση του συστήματος
Η μεταφορά πρέπει να περιλαμβάνει το σύνολο του εξοπλισμού. Αυτό αφορά τους εκτοξευτές, τους πυραύλους, τα ραντάρ, τα οχήματα διοίκησης, τα συστήματα επικοινωνίας, τα ανταλλακτικά, τον εξοπλισμό υποστήριξης και κάθε στοιχείο που επιτρέπει τη λειτουργία των S-400. Δεν αρκεί η απομάκρυνση των πυραύλων ή η απενεργοποίηση των ραντάρ αφού πρέπει να διακοπεί πλήρως η δυνατότητα επανασυναρμολόγησης και χρήσης του συστήματος από την Τουρκία.
Όγδοο βήμα, η τεχνική επαλήθευση
Η αμερικανική πλευρά πρέπει να επιβεβαιώσει ότι η μεταφορά ολοκληρώθηκε πλήρως. Η επαλήθευση μπορεί να στηριχθεί σε τελωνειακά έγγραφα, καταλόγους εξοπλισμού, σειριακούς αριθμούς, στοιχεία μεταφοράς, δορυφορικές εικόνες και πιστοποιήσεις από τη χώρα που θα παραλάβει το σύστημα. Μπορεί επίσης να απαιτηθούν έλεγχοι στις εγκαταστάσεις όπου βρίσκονταν οι S-400, ώστε να επιβεβαιωθεί ότι δεν έχουν παραμείνει εξαρτήματα.
Ένατο βήμα, η αμερικανική πιστοποίηση
Μετά την επαλήθευση, η αμερικανική κυβέρνηση πρέπει να πιστοποιήσει επισήμως ότι η Τουρκία δεν κατέχει ούτε λειτουργεί τους S-400. Στη διαδικασία θα συμμετάσχουν το State Departmant, το Πεντάγωνο, οι υπηρεσίες πληροφοριών και οι νομικές υπηρεσίες της αμερικανικής διοίκησης. Το Πεντάγωνο θα εξετάσει αν έχει εξαλειφθεί ο κίνδυνος συλλογής δεδομένων για το F-35 από ρωσικά συστήματα. Οι νομικές υπηρεσίες θα εξετάσουν αν πληρούνται οι προϋποθέσεις της αμερικανικής νομοθεσίας. Χωρίς αυτή την πιστοποίηση, η διαδικασία για τα F-35 δεν μπορεί να προχωρήσει.
Δέκατο βήμα, η άρση των κυρώσεων CAATSA
Η απομάκρυνση των S-400 δημιουργεί τη βάση για την άρση των κυρώσεων που επιβλήθηκαν στην τουρκική αμυντική βιομηχανία. Οι κυρώσεις δεν καταργούνται αυτόματα. Η αμερικανική κυβέρνηση πρέπει να ακολουθήσει την προβλεπόμενη νομική διαδικασία και να αιτιολογήσει ότι η Τουρκία έχει αντιμετωπίσει την αιτία για την οποία επιβλήθηκαν. Η Ουάσιγκτον μπορεί επίσης να ζητήσει τουρκικές δεσμεύσεις ότι δεν θα προμηθευτεί νέο ρωσικό σύστημα αντίστοιχων δυνατοτήτων. Η άρση των κυρώσεων αποτελεί διαφορετική απόφαση από την έγκριση της πώλησης F-35. Μπορεί να προηγηθεί, να ακολουθήσει ή να πραγματοποιηθεί παράλληλα με την επόμενη φάση.
Ενδέκατο βήμα, η επιλογή του μοντέλου επιστροφής
Μετά την επίλυση του ζητήματος των S-400 πρέπει να αποφασιστεί με ποιο καθεστώς θα επιστρέψει η Τουρκία στα F-35. Το πρώτο ενδεχόμενο είναι να αγοράσει αεροσκάφη ως πελάτης μέσω νέας διακρατικής συμφωνίας. Σε αυτή την περίπτωση, η Τουρκία θα αποκτήσει F-35 χωρίς να επανέλθει πλήρως στον βιομηχανικό μηχανισμό του προγράμματος.
Το δεύτερο ενδεχόμενο είναι η πλήρης επανένταξη ως εταίρος, με συμμετοχή τουρκικών εταιρειών στην παραγωγή εξαρτημάτων.
Η δεύτερη διαδικασία απαιτεί περισσότερες εγκρίσεις, νέες βιομηχανικές συμβάσεις, ελέγχους ασφαλείας και αναδιάρθρωση της εφοδιαστικής αλυσίδας. Η παραγωγή των εξαρτημάτων που κατασκεύαζαν παλαιότερα οι τουρκικές εταιρείες έχει ήδη μεταφερθεί σε άλλους προμηθευτές. Για τον λόγο αυτό, η αγορά αεροσκαφών μπορεί να προηγηθεί της πλήρους βιομηχανικής επανένταξης.
Δωδέκατο βήμα, το επίσημο τουρκικό αίτημα
Η Τουρκία πρέπει να υποβάλει ή να επικαιροποιήσει επίσημο αίτημα αγοράς F-35. Το αίτημα πρέπει να περιλαμβάνει τον αριθμό των αεροσκαφών, τη διαμόρφωση, τον οπλισμό, την εκπαίδευση, τη συντήρηση και τις απαιτούμενες υποδομές. Στη συνέχεια, η αμερικανική κυβέρνηση θα συντάξει το προτεινόμενο πακέτο πώλησης και θα υπολογίσει το συνολικό κόστος. Το πακέτο μπορεί να περιλαμβάνει περιορισμένο αριθμό αεροσκαφών στην πρώτη φάση, με δυνατότητα νέων παραγγελιών αργότερα.
Δέκατο τρίτο βήμα, η έγκριση από το State Department
Το State Department πρέπει να εγκρίνει την πώληση ως συμβατή με την αμερικανική εξωτερική πολιτική και την εθνική ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών. Η αξιολόγηση θα εξετάσει τις στρατιωτικές ανάγκες της Τουρκίας, τη θέση της στο ΝΑΤΟ, την ασφάλεια της τεχνολογίας και τις περιφερειακές επιπτώσεις. Μπορεί επίσης να επιβληθούν όροι για τον εξοπλισμό, τα όπλα, τη χρήση και την προστασία των δεδομένων του αεροσκάφους. Μετά την έγκριση, η πρόταση διαβιβάζεται στο Κογκρέσο.
Δέκατο τέταρτο βήμα, η διαδικασία στο Κογκρέσο
Η πώληση πρέπει να γνωστοποιηθεί επισήμως στο αμερικανικό Κογκρέσο. Οι αρμόδιες επιτροπές μπορούν να ζητήσουν πρόσθετες πληροφορίες, να καθυστερήσουν τη διαδικασία ή να επιχειρήσουν να την εμποδίσουν μέσω νομοθετικής πράξης. Οι συζητήσεις δεν θα περιοριστούν στους S-400. Θα εξεταστούν οι σχέσεις της Τουρκίας με τη Ρωσία, η πολιτική της στη Συρία, οι σχέσεις με το Ισραήλ, η κατάσταση στο Αιγαίο και η συνολική συμπεριφορά της ως συμμάχου. Το Κογκρέσο μπορεί επίσης να προσθέσει όρους στις παραδόσεις ή στη χρήση των αεροσκαφών.
Αν δεν υπάρξει αποτελεσματικό νομοθετικό μπλοκάρισμα μέσα στην προβλεπόμενη περίοδο, η πώληση μπορεί να προχωρήσει.
Δέκατο πέμπτο βήμα, οι περιφερειακές εγγυήσεις
Παράλληλα με τη διαδικασία στο Κογκρέσο, η αμερικανική κυβέρνηση πρέπει να διαχειριστεί τις αντιδράσεις κρατών που επηρεάζονται από την πώληση. Το Ισραήλ θα ζητήσει διατήρηση του ποιοτικού στρατιωτικού του πλεονεκτήματος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να προσφέρουν πρόσθετες δυνατότητες, εξοπλισμό ή αναβαθμίσεις στην ισραηλινή αεροπορία.
Η Ελλάδα θα επιδιώξει όρους που θα συνδέουν την πώληση με τη συμμαχική συμπεριφορά της Τουρκίας και με την αποφυγή χρήσης των αεροσκαφών σε ενέργειες κατά ελληνικών δυνάμεων. Οι εγγυήσεις αυτές δεν αποτελούν τυπικό μέρος της μεταφοράς των S-400, επηρεάζουν όμως την πολιτική αποδοχή της πώλησης στην Ουάσιγκτον.
Δέκατο έκτο βήμα, η υπογραφή της σύμβασης
Μετά την ολοκλήρωση των εγκρίσεων, Ηνωμένες Πολιτείες και Τουρκία πρέπει να υπογράψουν τη σύμβαση προμήθειας. Η συμφωνία θα καθορίζει τον αριθμό των αεροσκαφών, την τιμή, τις ημερομηνίες παράδοσης, τον οπλισμό, τις υπηρεσίες εκπαίδευσης και το καθεστώς τεχνικής υποστήριξης. Θα καθορίζει επίσης τις υποχρεώσεις της Τουρκίας για την προστασία της τεχνολογίας και των δεδομένων του F-35. Η υπογραφή της σύμβασης ολοκληρώνει την πολιτική και νομική φάση, όχι την επιχειρησιακή ένταξη.
Δέκατο έβδομο βήμα, η παραγωγή και η εκπαίδευση
Η τουρκική παραγγελία πρέπει να ενταχθεί στη γραμμή παραγωγής του F-35. Παράλληλα, πρέπει να ξεκινήσει η εκπαίδευση πιλότων, τεχνικών και προσωπικού υποστήριξης. Η Τουρκία πρέπει να κατασκευάσει ή να πιστοποιήσει κατάλληλες εγκαταστάσεις για τη στάθμευση, τη συντήρηση και την προστασία των αεροσκαφών. Πρέπει επίσης να ενταχθεί εκ νέου στα ψηφιακά δίκτυα συντήρησης και επιχειρησιακής υποστήριξης του F-35. Αυτή η φάση απαιτεί αρκετό χρόνο, ακόμη και αν όλες οι πολιτικές αποφάσεις ληφθούν γρήγορα.
Δέκατο όγδοο βήμα, η παράδοση των πρώτων F-35
Το ντόμινο ολοκληρώνεται με την παράδοση των πρώτων αεροσκαφών στην Τουρκία. Μέχρι να φτάσει σε αυτό το στάδιο, πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί η μεταφορά των S-400, η επαλήθευση, η άρση των κυρώσεων, η αμερικανική πιστοποίηση, η κοινοβουλευτική διαδικασία, η υπογραφή της σύμβασης, η παραγωγή και η εκπαίδευση.
Η απομάκρυνση των S-400 ενεργοποιεί τη διαδικασία. Δεν ισοδυναμεί με άμεση επιστροφή στα F-35. Αν οποιοδήποτε από τα ενδιάμεσα στάδια δεν ολοκληρωθεί, η αλυσίδα σταματά πριν από την παράδοση των αεροσκαφών.
