Η στρατηγική της Τεχεράνης να μπλοκάρει το ζωτικής σημασίας θαλάσσιο πέρασμα του Στενού του Ορμούζ φάνηκε να αποδίδει στις πρώτες ημέρες του πολέμου. Ο τεράστιος όγκος πετρελαίου και LNG που εξάγεται μέσω το Στενό του Ορμούζ και οι περιορισμένες επιλογές παράκαμψής του, σηματοδότησαν τεράστιες συνέπειες για τις παγκόσμιες αγορές πετρελαίου LNG, αλλά και λιπασμάτων, θείου και ηλίου.
Ελέγχοντας την πρόσβαση προς και από το Στενό, το Ιράν ήταν ουσιαστικά η μόνη χώρα που μπορούσε να εξάγει υδρογονάνθρακες για αρκετές εβδομάδες, με τις τιμές μάλιστα του πετρελαίου να εκτοξεύονται τις πρώτες ημέρες έως και τα 120 δολάρια το βαρέλι.
Ο ναυτικός αποκλεισμός όμως των ιρανικών λιμένων από τις ΗΠΑ από τα μέσα Απριλίου, και μετά έχει «εξουδετερώσει» αυτό το στρατηγικό πλεονέκτημα.
Ωστόσο, οι παραγωγοί του Κόλπου εξακολουθούν να βρίσκονται στην ίδια δύσκολη θέση, αδυνατώντας να εξάγουν πετρέλαιο και LNG μέσω του Στενού.
Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν ορισμένες οδούς εξαγωγής πετρελαίου που δεν διέρχονται από την πλωτή οδό όπως θα δούμε λίγο παρακάτω, με αποτέλεσμα να αποκαθίστανται οι εξαγωγές τους, αλλά ως ένα μόνο σημείο.
Άλλες χώρες όμως όπως το Ιράν, το Ιράκ, το Κουβέιτ, το Κατάρ και το Μπαχρέιν, βασίζονται αποκλειστικά στο Στενό για να πραγματοποιήσουν τη συντριπτική πλειοψηφία των εξαγωγών πετρελαίου τους, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, ΙΕΑ.
Επιπλέον η συντριπτική πλειοψηφία των εξαγωγών LNG των ΗΑΕ και του Κατάρ εξαρτάται επίσης από το Στενό του Ορμούζ.
Το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών του Κόλπου προορίζεται για την Ασία, με την Κίνα, την Ινδία και την Ιαπωνία να είναι οι κύριοι εισαγωγείς και πλέον οι βασικοί ανταγωνιστές της Ευρώπης στις προμήθειες LNG και πετρελαίου.
Το έμφραγμα στο Ορμούζ λοιπόν αναγκάζει τόσο τις χώρες του Κόλπου όσο και την Ευρώπη να βρουν άλλες παρακαμπτήριες διαδρομές προκειμένου να εξασφαλίσουν έναν πρώτο αριθμό απαραίτητων ροών.
Όμως το πιο πιθανό είναι οι παρακαμπτήριες αυτές διαδρομές στο μέλλον να αποτελέσουν τη βάση για ένα νέο δίκτυο εφοδιαστικών αλυσίδων.
Βλέπετε το Ιράν έχει αποξενώσει τους γείτονές του στον Κόλπο και τους υπόλοιπους παραγωγούς του ΟΠΕΚ, επιτιθέμενο στις ενεργειακές τους υποδομές με πυραύλους και drones.
Ως εκ τούτου, η συμπεριφορά του Ιράν έχει δημιουργήσει ένα «τεράστιο χάσμα εμπιστοσύνης» που μπορεί να μην διορθωθεί ποτέ, με τους εξαγωγείς πετρελαίου της Μέσης Ανατολής να σπεύδουν να διερευνήσουν εναλλακτικές οδούς για τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου από την περιοχή.
Μήπως όμως η αναδρομολόγηση των προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου προκειμένου να παρακαμφθεί το Στενό του Ορμούζ σηματοδοτεί μια μόνιμη διαφοροποίηση των ενεργειακών διαδρομών;
Μέσα από αυτή την οπτική γωνία το τέχνασμα του Ιράν με το Στενό του Ορμούζ πιθανότατα θα γυρίσει μπούμερανγκ μακροπρόθεσμα, καθώς οι εξαγωγείς αναζητούν μόνιμες εναλλακτικές οδούς εφοδιασμού για τα προϊόντα τους.
Εναλλακτικές οδοί και αναδρομολογήσεις
Ο διπλός αποκλεισμός του Στενού έχει εκτινάξει τις παγκόσμιες τιμές ενέργειας και έχει αναδείξει την ευπάθεια της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας όταν βασικές πλωτές οδοί όπως το Στενό του Ορμούζ, η Διώρυγα του Παναμά ή η Διώρυγα του Σουέζ, είναι αποκλεισμένες, είτε τυχαία είτε σκόπιμα.
Ο Εκτελεστικός Διευθυντής του IEA, Φατίχ Μπιρόλ, περιέγραψε αφοπλιστικά εύστοχα την όλη κατάσταση στον Steve Sedgwick του CNBC: «Η παγκόσμια οικονομία των 110 τρισεκατομμυρίων δολαρίων μπορεί να γίνει όμηρος από μερικές εκατοντάδες άνδρες με όπλα σε μια έκταση 50 χιλιομέτρων του Στενού. Δεν βγάζει καθόλου νόημα. Θα πρέπει να δημιουργήσουμε εναλλακτικές διαδρομές, εναλλακτικές επιλογές».
Προκειμένου να διορθωθεί αυτή η ευπάθεια λοιπόν οι παραγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου της Μέσης Ανατολής προσπαθούν να δημιουργήσουν και να επεκτείνουν εναλλακτικές οδούς για τις εξαγωγές τους, παρά το διαφαινόμενο μεγάλο κόστος σε χρήμα και χρόνο.
Μέχρι το κλείσιμο του Στενού τον Φεβρουάριο του 2026, η ανάγκη διαφοροποίησης στις διαδρομές των εφοδιαστικών αλυσίδων, αν και σημαντική, δεν έφτανε το όριο που θα δικαιολογούσε την κλίμακα των επενδύσεων που απαιτούνται για την εναλλακτική υποδομή.
Επιπλέον η διεθνής κοινότητα πίστευε ότι οι οικονομικές αλληλεξαρτήσεις που περιβάλλουν το Στενό καθιστούσαν το πλήρες κλείσιμο πολύ δαπανηρό για οποιονδήποτε παράγοντα, ώστε να μην το σκεφτεί σοβαρά.
Ο πόλεμος στο Ιράν όμως «μετατόπισε» αυτή την ανάλυση κόστους-οφέλους, ενώ οι παραγωγοί πετρελαίου του Κόλπου είναι πλέον πολύ επιφυλακτικοί απέναντι στην απειλή που θέτει η Ισλαμική Δημοκρατία και φοβούνται ότι ακόμα και αν επιτευχθεί ειρήνη άμεσα, υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο να είναι υπόχρεοι σε δυνάμεις πέρα από τον έλεγχό τους στο μέλλον.
Τουτέστιν, έχει έρθει η ώρα να αναζητήσουν διαδρομές ενεργειακές πέρα από το Στενό του Ορμούζ.
Όπως αναφέραμε λίγο πιο πάνω, τόσο η Σαουδική Αραβία όσο και τα ΗΑΕ διαθέτουν αγωγούς πετρελαίου που παρακάμπτουν την πλωτή οδό, όπως τον αγωγό Ανατολής-Δύσης και τον αγωγό Χαμπσάν-Φουτζέιρα των ΗΑΕ. Όμως καμία από τις δύο δεν μπορεί να χειριστεί τόσο πετρέλαιο όσο μεταφέρεται μέσω του Στενού του Ορμούζ.
Ο αγωγός Ανατολής-Δύσης, που συνδέει τις εγκαταστάσεις επεξεργασίας κοντά στον Περσικό Κόλπο με έναν κόμβο εξαγωγών στην Ερυθρά Θάλασσα, και ο αγωγός των ΗΑΕ προς το λιμάνι της Φουτζέιρα, έχουν συνολικά εκτιμώμενη διαθέσιμη χωρητικότητα 3,5 - 5,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως σύμφωνα με τον IEA. (σ.σ: Αν και η Σαουδική Αραβία τον Μάρτιο είχε δηλώσει για τον αγωγό της 7 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως).
Όμως και πάλι οι αγωγοί αυτοί δεν καλύπτουν τα 20 -21 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και προϊόντων πετρελαίου που διέρχονταν από το Στενό του Ορμούζ κάθε μέρα πριν από τον πόλεμο.
Επιπλέον ο αγωγός Ανατολής-Δύσης της Σαουδικής Αραβίας δέχθηκε επίθεση από το Ιράν τον Απρίλιο, μειώνοντας την απόδοση κατά περίπου 700.000 βαρέλια την ημέρα. Το λιμάνι της Φουτζέιρα - το τελικό σημείο του αγωγού των ΗΑΕ - δέχθηκε επίσης επίθεση από ιρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, διακόπτοντας τις εργασίες φόρτωσης πετρελαίου στον τερματικό σταθμό εξαγωγής αργού πετρελαίου.
Ο IEA σημειώνει ότι υπάρχει επίσης ένας αγωγός LNG που εκτείνεται παράλληλα με τον αγωγό Ανατολής - Δύσης της Σαουδικής Αραβίας, τον αγωγό Abqaiq-Yanbu NGL, με χωρητικότητα 300 kb/d, αλλά αυτός έχει ήδη «αξιοποιηθεί πλήρως» χωρίς πλεονάζουσα χωρητικότητα.
Υπάρχουν κάποιες ακόμα «εναλλακτικές λύσεις» στους μεγάλους αγωγούς, αλλά η χωρητικότητα παραμένει χαμηλή. Παρ′ όλα αυτά, αρκετά κράτη της Μέσης Ανατολής διερευνούν προτεινόμενες νέες διαδρομές ή αναβιώνουν παλιά έργα, καθώς είναι αποφασισμένα να διαφοροποιήσουν τις οδούς εφοδιασμού.
Για παράδειγμα, το Ιράκ διαθέτει έναν αγωγό μήκους σχεδόν 600 μιλίων προς την Τουρκία, ο οποίος έχει συνολική χωρητικότητα περίπου 1,6 εκατομμύρια βαρέλια/ημέρα. Ο αγωγός είχε κλείσει, αλλά θα ανοίξει ξανά σύντομα λόγω της διακοπής της λειτουργίας του Ορμούζ, σύμφωνα με πληροφορίες, με αρχική χωρητικότητα 250.000 βαρελιών την ημέρα, η οποία όμως θα βαίνει αυξανόμενη.
Το Ιράκ εξετάζει επίσης εδώ και καιρό την κατασκευή αγωγών προς το Ομάν, την Ιορδανία και την Αίγυπτο, αν και αυτά τα έργα είχαν προηγουμένως αναβληθεί λόγω κόστους, συγκρούσεων και απειλών για την ασφάλεια. Τώρα προφανώς θα τα προσεγγίσουν όλοι με άλλο μάτι.
Ο νέος αγωγός πετρελαίου Βασόρα – Τζεϊχάν για μείωση της εξάρτησης από το Στενό του Ορμούζ χαρακτηρίζεται πλέον αναγκαιότητα για το Ιράκ και φυσικά μια πολύ μεγάλη ευκαιρία για την Τουρκία.
Όπως υπερθεμάτισε ο επικεφαλής της ΙΕΑ, Φατίχ Μπιρόλ, «ένας τέτοιος αγωγός θα ενίσχυε την ενεργειακή ασφάλεια Ιράκ, Τουρκίας και Ευρώπης». Σημειωτέον ότι ο Μπιρόλ έχει εισηγηθεί τη δημιουργία αυτού του αγωγού που θα συνδέει τα κοιτάσματα της Βασόρας στο Ιράκ με τον μεσογειακό τερματικό σταθμό της Τουρκίας στο Τζεϊχάν. Μάλιστα εξέφρασε την εκτίμηση ότι τα ζητήματα χρηματοδότησης μπορούν να επιλυθούν και τόνισε ότι η συγκυρία είναι κατάλληλη για την προώθηση ενός τέτοιου σχεδίου.
Για την υλοποίηση του σχεδίου φυσικά απαιτείται πολιτική συμφωνία μεταξύ Τουρκίας και Ιράκ, κάτι που, όπως σημείωσε ο Μπιρόλ, θεωρεί εφικτό. Έχει ξεχωριστή δε σημασία ότι εκτίμησε ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να στηρίξει και τη χρηματοδότηση του έργου.
Πάντως ήδη η Τουρκία έχει προτείνει την επέκταση του υφιστάμενου αγωγού που συνδέει το Τζεϊχάν με τα κοιτάσματα του Κιρκούκ προς τον νότο, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου σχεδίου δημιουργίας εμπορικού διαδρόμου δισεκατομμυρίων, που θα εκτείνεται από το λιμάνι Φάου στη νότια Βασόρα έως τα τουρκικά σύνορα.
Παράλληλα, Τουρκία, Συρία και Ιορδανία έχουν συμφωνήσει πρόσφατα στον εκσυγχρονισμό σιδηροδρομικών και οδικών υποδομών, με στόχο τη δημιουργία ενός ενιαίου διαδρόμου που θα συνδέει τη νότια Ευρώπη με τον Περσικό Κόλπο.
Εν ολίγοις η Τουρκία προτείνει επεκτάσεις υφιστάμενων αγωγών και δηλώνει έτοιμη για στενή συνεργασία όσον αφορά τη δημιουργία νέων ενεργειακών εμπορικών διαδρόμων προκειμένου να αυξήσει την επιρροή της στην περιοχή αλλά και στην Ευρώπη και να αναβαθμίσει τη γεωπολιτική της θέση και ισχύ.
Και κάπως έτσι η Άγκυρα αναδεικνύεται σε μια ρεαλιστική εναλλακτική, έναντι του σχεδίου India – Middle East – Europe Economic Corridor - IMEC- ενός έργου με αμερικανική στήριξη για τη διασύνδεση της Αραβικής Χερσονήσου μέσω σιδηροδρομικών δικτύων που ο πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς έχει παγώσει, όπως άλλωστε και οι επιθέσεις των Χούθι που διαταράσσουν τη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα.
Η «έξοδος» προς τη Συρία
Το «Asahi Princess» από την Tsakos Energy Navigation, φόρτωσε περίπου 85.000 τόνους ιρακινού fuel oil στο διυλιστήριο της Μπανιάς στη Συρία. Το πετρέλαιο μεταφέρθηκε οδικώς από το Ιράκ προς τη Συρία και στη συνέχεια φορτώθηκε στο δεξαμενόπλοιο, παρακάμπτοντας το Στενό του Ορμούζ.
Πρόκειται για την πρώτη εξαγωγή ιρακινού fuel oil μέσω συριακού λιμένα από τον Δεκέμβριο του 2024, σηματοδοτώντας επανεκκίνηση της συγκεκριμένης διαδρομής.
Σύμφωνα με δημοσιεύματα του διεθνούς Τύπου, οι μεταφορές προς τη Συρία θα μπορούσαν να φτάσουν έως και τους 650.000 τόνους μηνιαίως, με μέρος των ποσοτήτων να κατευθύνεται στην κάλυψη ενεργειακών αναγκών της Συρίας, κυρίως για ηλεκτροπαραγωγή.
Καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή έπαιξε η επαναλειτουργία της συνοριακής διάβασης Al-Tanf–Al-Waleed, η οποία παρέμενε κλειστή για περισσότερο από μια δεκαετία λόγω της αστάθειας στην περιοχή. Από τις αρχές Απριλίου όμως, εκατοντάδες βυτιοφόρα έχουν ήδη περάσει τα σύνορα, μεταφέροντας καύσιμα προς τη συριακή επικράτεια.
Συμπέρασμα
Η ανάπτυξη εναλλακτικών εξαγωγικών οδών δεν συνεπάγεται μόνο τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές, αλλά και χρόνο, καθώς και διακρατικές συμφωνίες, Οι χώρες του Κόλπου όμως φαίνονται αποφασισμένες να διαθέσουν και τα τρία, ενώ και η Ευρώπη θα βάλει την απαραίτητη «πλάτη» χρηματοδότησης.
Η επιδίωξη πλέον είναι η οικοδόμηση μιας αρχιτεκτονικής πολλαπλών διαδρόμων που θα προσφέρει πραγματική ανθεκτικότητα μέσα από την ύπαρξη αρκετών εξόδων που θα καταλήγουν σε διαφορετικές θαλάσσιες λεκάνες, διασφαλίζοντας ότι κανένα μεμονωμένο εμπόδιο δεν θα μπορεί να αφαιρέσει δυσανάλογα μεγάλο μέρος της εξαγωγικής ικανότητας μιας χώρας.
Αποποίηση Ευθύνης: Το υλικό αυτό παρέχεται για πληροφοριακούς και μόνο σκοπούς. Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να εκληφθεί ως προσφορά, συμβουλή ή προτροπή για την αγορά ή πώληση των αναφερόμενων προϊόντων. Παρόλο που οι πληροφορίες που περιέχονται βασίζονται σε πηγές που θεωρούνται αξιόπιστες, ουδεμία διασφάλιση δίνεται ότι είναι πλήρεις ή ακριβείς και δε θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως τέτοιες.
Αποποίηση Ευθύνης: Το υλικό αυτό παρέχεται για πληροφοριακούς και μόνο σκοπούς. Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να εκληφθεί ως προσφορά, συμβουλή ή προτροπή για την αγορά ή πώληση των αναφερόμενων προϊόντων. Παρόλο που οι πληροφορίες που περιέχονται βασίζονται σε πηγές που θεωρούνται αξιόπιστες, ουδεμία διασφάλιση δίνεται ότι είναι πλήρεις ή ακριβείς και δε θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως τέτοιες.
