Για τύποις διαπραγμάτευση, ένα ελάχιστο κλάσμα της αμερικανικής δύναμης πυρός που έχει ριχτεί μέχρι στιγμής στο πεδίο έναντι του Ιράν, τη «Συμμαχία των Προθύμων» που μπαίνει στις ράγες ενώπιον του κινδύνου για την παγκόσμια ασφάλεια και οικονομία από την ομηρία των Στενών του Ορμούζ, και πώς η σύγκρουση θα μπορούσε να μετεξελιχθεί στον τρίτο πόλεμο του Κόλπου, μιλά ο καθηγητής Διεθνούς Στρατηγικής και Ασφάλειας Μάριος Ευθυμιόπουλος σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη.
Ο κ. Ευθυμιόπουλος, επικεφαλής του Strategy International, καταγράφει τη στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών και διαβλέπει περαιτέρω στρατιωτική κλιμάκωση, με έμφαση σε ειδικές επιχειρήσεις. Μιλά για τη διάσταση του επικοινωνιακού πολέμου, τονίζοντας ότι η εικόνα που διαμορφώνεται δημόσια δεν αντανακλά πλήρως την πραγματικότητα, καθώς οι επιχειρησιακές αποφάσεις εξελίσσονται σταδιακά, με στόχο την αποδυνάμωση και τελικά την αλλαγή του ιρανικού καθεστώτος. Παράλληλα, και υπογραμμίζοντας την κομβική σημασία των Στενών του Ορμούζ, θεωρεί δεδομένη τη διαμόρφωση «Συμμαχίας των Προθύμων», με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ να κινούνται συντονισμένα και άλλες χώρες να ακολουθούν σταδιακά.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης:
Κύριε Ευθυμιόπουλε, θα λέγαμε ότι είμαστε «χαμένοι στη μετάφραση» απειλών, δηλώσεων και διαρροών, εκτιμήσεων και σεναρίων μεταξύ μίας ενδεχόμενης διπλωματικής εκτόνωσης και στρατιωτικής κλιμάκωσης - και σαφώς εν μέσω ενός παράλληλου επικοινωνιακού πολέμου. Ποια η δική σας οπτική για την τροπή που έχει λάβει ο πόλεμος στο Ιράν - την επιχειρησιακή στρατηγική που έχουν ακολουθήσει οι ΗΠΑ, και τι έπεται;
Καταρχήν, ο πόλεμος είναι όντως επικοινωνιακός. Εμπεριέχει ένα σκέλος επικοινωνιακής πραγματικότητας, η οποία και είναι αυτή που διαμορφώνει τη δημόσια άποψη, αλλά δεν αντιστοιχεί απαραίτητα στην πραγματική εικόνα των γεγονότων. Και ο λόγος είναι πολύ συγκεκριμένος: βρισκόμαστε σε μία εμπόλεμη κατάσταση. Κατά συνέπεια, ό,τι «φθάνει» στο ευρύ κοινό δεν αποτυπώνει την πλήρη πραγματικότητα διότι πολύ απλά δεν έχει ακόμη πιθανώς γίνει κατανοητή από την κοινή γνώμη η επιχειρησιακή επιλογή που εφαρμόζεται αυτή τη στιγμή σε σχέση με τις στρατιωτικές κινήσεις στην περιοχή.
Υπάρχουν διάφορες φωνές και εκτιμήσεις, που κατά κάποιο τρόπο τις γνωρίζαμε. Αν, για παράδειγμα, είχαν πραγματοποιηθεί πολύ μεγάλα πλήγματα από την αρχή -ιδίως το Σαββατοκύριακο έναρξης του πολέμου-, τότε, δεδομένου ότι οι Φρουροί της Επανάστασης και η πολιτική ηγεσία βρίσκονται αναμεμειγμένοι με τον άμαχο πληθυσμό -όπως συμβαίνει και στον Λίβανο-, θα υπήρχε κίνδυνος για χιλιάδες νεκρούς. Κατά συνέπεια, επελέγη ένα διαφορετικό σενάριο, το οποίο έχει εξελικτική πορεία. Πρόκειται για μια στρατηγική κλιμακούμενων χτυπημάτων, που εξελίσσεται ανάλογα με τις επιδιώξεις κάθε πλευράς, λαμβάνοντας υπόψη ότι και η αντίπαλη πλευρά θα απαντήσει. Όπως και συνέβη.
Από την πλευρά του Ιράν, υπάρχει μία δομική στρατηγική ανάπτυξης που βασίζεται στην αυτονομία δράσης διαφόρων μερών και σε πλήγματα σε πολλαπλά επίπεδα. Στόχος είναι να προκληθεί πολιτικό και οικονομικό χάος, με χτυπήματα σε πολλές χώρες, ακριβώς για να πιέσουν οι Ιρανοί την κατάσταση ώστε να σταματήσει ο πόλεμος. Την ίδια στιγμή, υπάρχει διαφοροποίηση ΗΠΑ-Ισραήλ στη στόχευση που αφορά το ιρανικό καθεστώς: οι Αμερικανοί έχουν στόχο να ρίξουν το καθεστώτος. Οι Ισραηλινοί έχουν στόχο να εξοντώσουν το καθεστώς. Αυτές οι δύο προσεγγίσεις δεν αλλάζουν.
Αποτέλεσμα: βρισκόμαστε τώρα σε μία τύποις διαπραγμάτευση, η οποία εξυπηρετεί όλες τις πλευρές προκειμένου να τοποθετηθούν τα αντίστοιχα πιόνια στη γεωγραφική και γεωπολιτική σκακιέρα καθώς η πολεμική σύρραξη μετεξελίσσεται και αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία το «πώς» και «πού» χτυπά η κάθε πλευρά.
Το Ιράν είναι μία πολύ μεγάλη χώρα, τόσο γεωγραφικά όσο και δημογραφικά, επομένως είναι δεδομένο ότι ένα καθεστώς δεν καταρρέει άμεσα μέσω των κλιμακωτών επιθέσεων αυτού του τύπου που επελέγησαν στην πρώτη φάση για τους λόγους που προαναφέραμε. Δεν ξεκίνησε, δηλαδή, με στόχευση υποδομών σε πλήρη κλίμακα. Υπάρχει μια συγκεκριμένη αλληλουχία στόχων: στρατιωτικές υποδομές, στη συνέχεια κρατικές δομές, ενεργειακές εγκαταστάσεις, μετά πετρελαϊκές εταιρείες και αποθήκες. Πρόκειται για μια αλληλουχία στόχων με τελικό σκοπό την κατάρρευση του καθεστώτος, κάτι όμως που απαιτεί πάρα πολλά και χτυπήματα και πάρα πολύ χρόνο.
Γνώριζαν οι Αμερικανοί ότι αυτή η στρατηγική θα υπήρχε περίπτωση να γυρίσει εναντίον τους σε επίπεδο πολιτικής επικοινωνίας. Διότι τώρα ορισμένοι θεωρούν ότι προσπαθούν να διαπραγματευτούν -και εκεί επιχειρεί και να εκμεταλλευτεί το μομέντουμ το Ιράν- ενώ υπάρχουν και κάποιοι ευκολόπιστοι που νομίζουν μέχρι και ότι έχουν εξαντληθεί τα οπλικά συστήματα των Αμερικανών, κάτι που δείχνει πλήρη άγνοια της πραγματικότητας.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν χρησιμοποιήσει τα βασικά τους οπλικά συστήματα. Αντιθέτως, έχουν συγκεντρώσει μία πολύ μεγάλη δύναμη πυρός στην περιοχή, η οποία επιχειρεί με χειρουργικά και κλιμακωτά χτυπήματα, σύμφωνα με τη λογική που σας περιέγραψα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν «βγάλει» καν τα μεγάλα τους όπλα. Δεν έχουν χρησιμοποιήσει ακόμη τη μέγιστη στρατιωτική τους ισχύ. Αυτό που έκαναν ήταν να συγκεντρώσουν πολύ σημαντική δύναμη πυρός, αλλά επιχειρούν με πιο «χειρουργικό» και κλιμακωτό τρόπο. Δεν έχουν χρησιμοποιήσει ούτε τα πιο προηγμένα οπλικά συστήματα ούτε την πλήρη αεροπορική ισχύ όπως στην περίπτωση της επιχείρησης κατά Μαδούρο στη Βενεζουέλα ή στον «πόλεμο των 12 ημερών» στο Ιράν τον Ιούνιο του 2025.
Η διαθέσιμη δύναμη πυρός των ΗΠΑ μπορεί να κάνει και το λεγόμενο πρώτο πλήγμα όσο και επιχειρήσεις υποστήριξης. Δηλαδή, σε ένα σχήμα όπου χτυπά το Ισραήλ και υποστηρίζουν οι ΗΠΑ - και τώρα πλέον ενδέχεται να υποστηρίζουν και άλλοι, όπως οι Βρετανοί, οι Ολλανδοί, οι Γάλλοι, πιθανώς αργότερα οι Γερμανοί και οι Ιταλοί.
Όπως είχα επισημάνει από τις πρώτες ημέρες του πολέμου, εφόσον παρέλθει η δεύτερη ή η τρίτη εβδομάδα του πολέμου, στο προσκήνιο έρχονται οι συμμαχίες των προθύμων. Αυτή τη στιγμή διαμορφώνονται τρία «τόξα» εμπλοκής: Το πρώτο αφορά το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, που έχουν ήδη συμφωνήσει επιχειρησιακά ποιος θα κάνει τι, και δεν πρόκειται να συνεννοηθούν με άλλες πλευρές. Το δεύτερο τόξο είναι οι αραβικές χώρες για τις οποίες έχει ήδη παρέλθει ο χρόνος αναμονής. Και το τρίτο είναι οι ευρωατλαντικές χώρες, με συμφέροντα στην περιοχή επιτόπια, χερσαία και θαλάσσια, εμπορικά και ενεργειακά.
Θεωρείτε ότι παραμένει στόχος των ΗΠΑ η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος, καθώς υπάρχουν και άλλες «αναγνώσεις»;
Οι Αμερικανοί έχουν στόχο να ρίξουν το καθεστώς. Πώς πέφτει το καθεστώς; Χρειάζεται κάποιος που θα αναλάβει τη μεταβίβαση της εξουσίας σε μια προσωρινή διοίκηση. Αυτή η μεταβατική διοίκηση θα πρέπει να συνομιλήσει με τον λαό του Ιράν για μια νέα συνταγματική αναθεώρηση και στη συνέχεια να ακολουθήσουν δημόσιες δίκες. Αυτή είναι η βασική πορεία.
Έχω εκτιμήσει ότι ένα πρόσωπο που θα μπορούσε να το υποστηρίξει αυτό, τόσο οικονομικά όσο και πολιτικά, είναι ο Ρεζά Παχλαβί. Όμως, για να συμβεί κάτι τέτοιο θα πρέπει να μπει στο Ιράν και να παρουσιαστεί ως επόμενος ηγέτης. Απαιτούνται δύο προϋποθέσεις: πρώτον, κάποιος από το υπάρχον σύστημα να μεταβιβάσει την εξουσία· και δεύτερον, να υπάρξει αποδοχή από τον λαό. Αν δεν υπάρξει αυτή η αποδοχή, δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική μετάβαση.
Η εναλλακτική είναι να προκύψει μια νέα μορφή εξουσίας από το εσωτερικό του καθεστώτος - από πρόσωπα που δεν θα έχουν εξολοθρευτεί από το Ισραήλ και θα είναι διατεθειμένα να συνομιλήσουν. Σε αυτή την περίπτωση, θα μπορούσε να υπάρξει μια μεταβατική συνεννόηση μέχρι τη διαμόρφωση ενός νέου καθεστώτος, πιθανότατα εκ των έσω.
Συνεπώς, τα πράγματα είναι ρευστά. Τίποτα δεν είναι δεδομένο για το πώς ακριβώς θα εξελιχθεί η κατάσταση, όμως έχουν ληφθεί ορισμένες βασικές αποφάσεις: Το καθεστώς αυτό δεν θα παραμείνει -με τον έναν, ισραηλινό, ή τον άλλον, αμερικανικό, τρόπο. Οι ΗΠΑ δεν θα εισέλθουν σε μία μακροχρόνια σύρραξη για πολλούς πολιτικούς και στρατιωτικούς λόγους. Ωστόσο, εάν «τραβήξει το σχοινί» το Ιράν, οι Αμερικανοί θα ολοκληρώσουν την επιχείρηση. Όταν μιλάμε για ολοκλήρωση, αυτό σημαίνει ότι θα κινηθούν αποφασιστικά προς την πτώση του καθεστώτος, είτε εξοντώνοντάς τους φυσικά, είτε όχι.
Με ποια μορφή στρατιωτικής δράσης μπορεί να συμβεί αυτό;
Η αεροπορική ισχύς χρησιμοποιείται για την αποδυνάμωση στρατιωτικών και πολιτικών στόχων. Από τη στιγμή που δεν γνωρίζουμε αν υπάρξει μαζική κινητοποίηση του πληθυσμού, τότε το βάρος μεταφέρεται σε ειδικές επιχειρήσεις. Αυτές έχουν τρεις βασικούς στόχους: Πρώτον, την προφύλαξη του εμπλουτισμένου ουρανίου στις περιοχές όπου βρίσκεται, καθώς προφανώς δεν μπορούν να το καταστρέψου. Δεύτερον, εξουδετέρωση συγκεκριμένων επιχειρησιακών κέντρων για τη διασφάλιση αυτών των περιοχών. Και τρίτον, τη διευκόλυνση της εισόδου μιας νέας εξουσίας από το εξωτερικό προς το εσωτερικό της χώρας, σε συνεργασία και με άλλους παράγοντες. Δηλαδή, προστασία κρίσιμων πυρηνικών εγκαταστάσεων, εξουδετέρωση στρατηγικών στόχων, υποστήριξη της μετάβασης εξουσίας.
Τώρα, ως προς τις αναφορές για την ανάπτυξη 6.000 πεζοναυτών, να αποσαφηνίσουμε ότι μιλάμε σαφώς για ειδικές επιχειρήσεις. Λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος του Ιράν και πλήθος άλλων παραγόντων, δεν προβάλλεται ως «λύση» να «ανοιχτούν» οι Ηνωμένες Πολιτείες όπως στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Το Ιράν είναι γεωγραφικά και επιχειρησιακά πολύ πιο σύνθετο. Πρόκειται για δύσβατη περιοχή με πολύ δύσκολες συνθήκες. Μάλιστα, υπάρχει και η διάσταση ότι οι Ιρανοί προκαλούν μια τέτοια κίνηση.
Πάντως, υπάρχουν σημαντικές διαφορές στον τρόπο σκέψης μεταξύ των ΗΠΑ και ευρωπαϊκών δυνάμεων. Η οποιαδήποτε στρατιωτική ηγεσία λειτουργεί βάσει απόφασης της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας. Αυτό δεν αφορά μόνο τη σημερινή ηγεσία, αλλά ισχύει διαχρονικά. Οι ΗΠΑ έχουν πραγματοποιήσει πολλές επιχειρήσεις στο παρελθόν που δεν είναι ευρέως γνωστές και δεν συζητούνται. Ο πρόεδρος Τραμπ έχει αξιοποιήσει επικοινωνιακά αυτή τη διάσταση, τόσο όταν δέχεται κριτική όσο και όταν επιδιώκει να παρουσιάσει ξεκάθαρα τις επιλογές των ΗΠΑ. Ο μέσος Αμερικανός μπορεί να μην στηρίζει μια μακροχρόνια σύγκρουση, αλλά σε μεγάλο βαθμό συμφωνεί με την ανάγκη απομάκρυνσης της υφιστάμενης ιρανικής ηγεσίας - όπως φυσικά και οι Ισραηλινοί αλλά και Ευρωπαίοι.
Η διαφωνία εντοπίζεται στο πόσο σαφής πρέπει να είναι η πολιτική κατεύθυνση προς τη στρατιωτική δράση. Η αμερικανική ηγεσία έχει δώσει το «πράσινο φως» για συγκεκριμένες επιχειρήσεις, γνωρίζοντας ότι θα υπάρξει και κριτική - κάτι αναμενόμενο σε ένα δημοκρατικό σύστημα.
Κάνουμε ωστόσο έναν διαχωρισμό ανάμεσα σε γενικευμένες χερσαίες επιχειρήσεις τύπου «επέμβαση» και σε ειδικές επιχειρήσεις τύπου Χαργκ, νήσων στο Ορμούζ ή Ισφαχάν, όπου θεωρείται ότι βρίσκονται αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου, καθώς συχνά δημιουργείται σύγχυση μεταξύ των δύο
Σαφέστατα. Η χερσαία επιχείρηση προϋποθέτει το λεγόμενο «deployment», δηλαδή μαζική ανάπτυξη δυνάμεων. Αυτό από μόνο του είναι μια εξαιρετικά σύνθετη διαδικασία. Δεν γίνεται με ένα αεροπλανοφόρο - απαιτεί δεκάδες αεροσκάφη, τεράστια υλικοτεχνική υποστήριξη και συνολικό σχεδιασμό μεγάλης κλίμακας. Μπορεί θεωρητικά να υπάρχει ως σενάριο, αλλά αν υπάρχει, είναι η τελευταία των τελευταίων επιλογών.
Η λογική των ειδικών επιχειρήσεων είναι διαφορετική. Δηλαδή, προστατεύεις κρίσιμες περιοχές μέχρι να υπάρξει δυνατότητα να πληγούν συγκεκριμένα συστήματα που δεν μπορούν να καταστραφούν με συμβατικό βομβαρδισμό. Εκεί μιλάμε για στοχευμένη δολιοφθορά, γιατί δεν υπάρχει άλλος τρόπος να καταστραφούν αυτές οι υποδομές.
Αν θα μπορούσα να επανέλθω στις «τύποις διαπραγματεύσεις» στις οποίες αναφερθήκατε
Τα θεωρώ όλα αυτά θεατρικού περιεχομένου. Αν υπάρξει λύση, καλώς να έλθει. Τους έδωσαν κάποιες δυνατότητες ουσιαστικά να παραδοθούν, αλλά δεν υπήρχε πραγματική πιθανότητα να γίνουν αποδεκτές. Ξέρετε γιατί; Διότι η ιρανική πλευρά δεν επιδιώκει να παραδοθεί. Αντιθέτως, επιδιώκει να δημιουργήσει ένα αφήγημα, ότι αντιστάθηκε σε πολλές χώρες. Αυτό είναι το πολιτικό «κεφάλαιο» που θέλει να διατηρήσει.
Σε πρακτικό επίπεδο, το Ιράν κερδίζει χρόνο για μετακινήσεις και ανασύνταξη δυνάμεων. Από την άλλη πλευρά, οι δυτικές δυνάμεις κερδίζουν χρόνο για διπλωματικές και στρατιωτικές προετοιμασίες. Ο πόλεμος δεν τελείωσε. Αντίθετα αναβαθμίζεται. Στην πράξη, ο πόλεμος επιχειρησιακά αναβαθμίζεται. Μπαίνουμε σε ένα πιο σύνθετο επίπεδο, με πιθανή διεύρυνση της συμμετοχής και άλλων κρατών. Ήδη υπάρχουν ενδείξεις: Η Βρετανία εμφανίζεται να εξετάζει τη διοργάνωση συνάντησης 30 κρατών σχετικά με τα Στενά του Ορμούζ, πιθανώς θα έχουμε απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας για ελέγχους σε πλοία, και γενικότερα αυξημένη κινητικότητα.
Και εδώ θα ήθελα να τονίσω το εξής: Τα Στενά του Ορμούζ είναι κομβικής σημασίας και η προστασία τους αφορά το σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας. Η Ελλάδα, ως δεύτερη ναυτιλιακή δύναμη παγκοσμίως, πρέπει να διαδραματίσει ρόλο. Οφείλει να διασφαλίσει τα συμφέροντά της - ναυτιλιακά, εμπορικά και ενεργειακά. Τα ελληνικά συμφέροντα πρέπει να προστατεύονται με συγκεκριμένες πρωτοβουλίες.
Βλέπετε να διαμορφώνεται τελικά μια «Συμμαχία των Προθύμων»;
Αυτό ήδη συμβαίνει. Οι βασικές χώρες -ΗΠΑ, Γαλλία, Βρετανία- έχουν παρουσία και συμφέροντα στην περιοχή. Υπάρχουν και άλλοι που θα ακολουθήσουν. Και αυτό είναι κάτι που είχα επισημάνει από την αρχή. Παρότι υπήρχαν εκτιμήσεις ότι δεν θα δημιουργηθούν τέτοιες συμμαχίες, η πραγματικότητα δείχνει το αντίθετο. Οι συμμαχίες διαμορφώνονται βάσει συμφερόντων - και εδώ τα συμφέροντα είναι πολύ συγκεκριμένα.
Τα Στενά του Ορμούζ, όπως και τα Στενά του Μάλακα και της Ερυθράς Θάλασσας, είναι απολύτως κομβικά. Όποιος ελέγχει αυτά τα σημεία επηρεάζει την παγκόσμια οικονομία. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και χώρες όπως η Κίνα και η Ρωσία κρατούν αποστάσεις, ενδεικτικά στην πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας, όταν διακυβεύονται ευρύτερα συμφέροντα. Όταν συμφέροντα διακυβεύονται, οι ισορροπίες προσαρμόζονται.
Το Ιράν επιδιώκει να εμφανιστεί ως δύναμη με παγκόσμιο ρόλο και να αποδείξει στους συμμάχους του ότι μπορεί να αντιπαρατεθεί με πολλές χώρες ταυτόχρονα. Η δυτική απάντηση είναι ότι πρόκειται για περιφερειακή δύναμη - δεν την υποτιμούν, αλλά δεν μπορούν και να την υπερτιμήσουν πολύ απλά διότι τις τελευταίες δεκαετίες χρηματοδοτούσε δίκτυα τρομοκρατίας, που προσπαθούσε μάλιστα να «πλασάρει» και ως πολιτικές ομάδες - Χεζμπολάχ, Χαμάς, Χούθι. Πρόκειται για εγκληματικές ομάδες που επί 35 χρόνια επιφέρουν πλήγματα με ασύμμετρο και ασύμβατο τρόπο.
Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πως βρισκόμαστε σε μία εμπόλεμη κατάσταση απέναντι σε αυτούς που εξήγαγαν την τρομοκρατία και πλήττουν την παγκόσμια οικονομία. Βρισκόμαστε σε εμπόλεμη περίοδο στην περιοχή, και εάν συνεχιστεί η τάση αναβάθμισης των στρατιωτικών επιχειρήσεων, τότε μπορούμε να μιλάμε για τον τρίτο πόλεμο του Κόλπου.
* Ο Μάριος Παναγιώτης Ευθυμιόπουλος είναι επικεφαλής του Strategy International, Καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στο Τμήμα Πολιτικής και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Vytautas Magnus, στο Κάουνας της Λιθουανίας
