Από την υπόθεση των S-400 έως τη στρατηγική που ακολούθησε επί σειρά ετών στη Μέση Ανατολή, η Τουρκία έπαιξε ένα παιχνίδι πολλαπλών μετώπων, το οποίο «δεν της βγήκε», και οδηγείται προς αναδίπλωση, δηλώνει ο διεθνολόγος Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη, στη σκιά της νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης στον Περσικό Κόλπο και της μάχης για τον έλεγχο της επόμενης ημέρας των Στενών του Ορμούζ.
Η Άγκυρα επιχειρεί να «διορθώσει τα λάθη της» έναντι της Δύσης κλείνοντας το ζήτημα με τους ρωσικούς S-400, το οποίο και της κόστισε τη συμμετοχή ως συμπαραγωγός χώρα στο πρόγραμμα των αμερικανικών F-35, με την ίδια την προσπάθεια απεμπλοκής να την καθιστά όμως τώρα κατά κάποιον τρόπο «υποχείριο» της Μόσχας. Στη Μέση Ανατολή δεν κινείται ακόμη. Περιμένει να «καθίσει η σκόνη» του πολέμου για να επιχειρήσει να επαναπροσδιορίσει τη θέση της σε ένα περιβάλλον όπου, σύμφωνα με τον κ. Δεσποτόπουλο, η Τουρκία αντιλαμβάνεται πλέον πως το νεοοθωμανικό όραμα Ερντογάν δεν μπορεί να αναβιώσει.
Ως προς την παρούσα κλιμάκωση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, ο ίδιος αναφέρει ότι «το ρολόι γύρισε πίσω», ωστόσο εκτιμά ότι ο νέος κύκλος στρατιωτικών επιχειρήσεων δεν θα έχει μεγάλη διάρκεια, αλλά θα λειτουργήσει ως μοχλός πίεσης προς την Τεχεράνη για την επιστροφή στο «τραπέζι» των διαπραγματεύσεων. Παράλληλα, εκτιμά ότι πραγματική ασφάλεια για τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ θα υπάρξει όταν διευθετηθούν τα μεγάλα ζητήματα - το πυρηνικό πρόγραμμα και τα ανταλλάγματα που ζητά το Ιράν υπό μορφή άρσης των κυρώσεων.
Το τοπίο παραμένει ρευστό, όμως η αποδυνάμωση του Ιράν ευνοεί πρωτίστως το Ισραήλ, το οποίο, κατά τον Αλέξανδρο Δεσποτόπουλο, δεν θα αφήσει ζωτικό χώρο στην Τουρκία. Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή αναδεικνύουν τα όρια της πολιτικής που ακολούθησε η Άγκυρα τα τελευταία χρόνια, σημειώνει, εξηγώντας ακόμη γιατί η Τουρκία δύσκολα μπορεί να διεκδικήσει κεντρικό διαμεσολαβητικό ρόλο ώστε να επέλθει αποκλιμάκωση με το Ιράν, και ο ρόλος πιθανότατα θα παραμείνει στο Πακιστάν.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Κύριε Δεσποτόπουλε, πού οδηγούν η νέα στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή και το αδιέξοδο γύρω από τα Στενά του Ορμούζ;
Είναι προφανές, καταρχάς, ότι τα πράγματα δεν έχουν διευθετηθεί και η συμφωνία-πλαίσιο δεν προχωρά. Και δεν προχωρά γιατί, όπως φαίνεται, ούτε οι ίδιοι οι Ιρανοί την έχουν αποδεχθεί πραγματικά ούτε τη θέλουν, ενώ τελικά ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν βέβαιες ότι είχαν συμφωνήσει σε κάτι που ανταποκρινόταν στις επιδιώξεις τους. Επομένως, το ρολόι γύρισε πίσω και βρισκόμαστε ξανά σε μια πολεμική περιπέτεια.
Υπάρχει, ωστόσο, ελπίδα ότι, λόγω της πίεσης που ασκείται από όλες τις πλευρές, αυτό το νέο πολεμικό επεισόδιο δεν θα διαρκέσει πολύ. Αυτή είναι η κυρίαρχη εκτίμηση. Η κλιμάκωση, δηλαδή, θα λειτουργήσει ως ένας μοχλός πίεσης από την πλευρά των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, ώστε το Ιράν να προσέλθει με πιο παραγωγικό, κατά την αντίληψή τους, τρόπο στις διαπραγματεύσεις.
Η Τεχεράνη διαθέτει δυνατότητες αντίδρασης, όχι όμως φυσικά τέτοιες που να της επιτρέπουν να επικρατήσει απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Γι' αυτό και δεν θεωρείται ότι η κατάσταση αυτή θα διαρκέσει μεγάλο χρονικό διάστημα - ιδίως εφόσον ισχύουν οι αναφορές από πολλές πλευρές ότι η ιρανική αεράμυνα έχει πληγεί σημαντικά.
Δεν αναμένουμε, δηλαδή, ότι θα υπάρξει κάποια μείζονα αναβάθμιση των επιχειρήσεων με εμπλοκή στρατού ξηράς και κάποια θεαματική κίνηση με κατάληψη νησίδων στα Στενά. Πιθανότατα θα δούμε έναν ακόμη κύκλο αεροπορικών επιδρομών και στη συνέχεια εκτιμούμε, και ελπίζουμε, ότι θα ανοίξει εκ νέου μία διαδικασία διαλόγου.
Για να φθάσουν οι δύο πλευρές να (ξανα)συμφωνήσουν υπό ποιο καθεστώς θα ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ;
Γενικώς για το πώς θα διευθετηθεί το όλο ζήτημα. Κατανοώ ότι είναι λογικό να επικεντρωνόμαστε στα Στενά, διότι ταλαιπωρείται η παγκόσμια οικονομία. Όμως πραγματική ασφάλεια ως προς τη ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ θα υπάρξει όταν διευθετηθούν τα μεγάλα ζητήματα - και τα μεγάλα ζητήματα προς διευθέτηση είναι το πυρηνικό πρόγραμμα και τα αντίδωρα που ζητά το Ιράν, όπως το «ξεπάγωμα» οικονομικών πόρων που παραμένουν δεσμευμένοι λόγω των κυρώσεων. Εάν φτάσουμε στο σημείο αυτό και υπάρξει συμφωνία επί του βασικού σημείου τριβής, τότε το ζήτημα των Στενών ίσως αποδειχθεί πιο εύκολο προς διευθέτηση.
Διότι την ελεύθερη ναυσιπλοΐα την θέλουν όλοι. Οι Ιρανοί εξάγουν πετρέλαιο, η Ευρώπη αγοράζει πετρέλαιο και οι Ηνωμένες Πολιτείες γνωρίζουν πολύ καλά ότι ούτε μπορούν να επιβάλουν ο ίδιες τέλη ούτε να ελέγξουν ένα Στενό που δεν τους ανήκει. Εκτιμώ, λοιπόν, ότι εφόσον υπάρξει διευθέτηση για τα μεγάλα ζητήματα, οι εξελίξεις στα Στενά θα ακολουθήσουν σχετικά γρήγορα.
Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν αποτελεί, όμως, ένα τεράστιο και εξαιρετικά σύνθετο κεφάλαιο. Χρειάστηκε πολύς χρόνος και μία δύσκολη διπλωματική διεργασία ακόμη για μία πρώτη συνεννόηση επί ενός προκαταρκτικού μνημονίου, που ουσιαστικά παρέπεμπε τα πυρηνικά προς μελλοντική διαπραγμάτευση. Μέχρι τότε, τι θα συμβαίνει στα Στενά και ποιος θα είναι ο αντίκτυπος στην παγκόσμια οικονομία, τη στιγμή που είδαμε και χθες το Ιράν να πλήττει τάνκερ στη νότια διαδρομή, πλησίον Ομάν;
Το Ιράν αντιλαμβάνεται αυτή τη στιγμή ότι διαθέτει ένα πολύ ισχυρό όπλο, που είναι το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ. Από την άλλη πλευρά, οι Ηνωμένες Πολιτείες επαναφέρουν τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και προχωρούν σε εμπάργκο για να εμποδίσουν τις ιρανικές εξαγωγές, ασκώντας οικονομική πίεση στην Τεχεράνη.
Όσο συνεχίζεται αυτή η κατάσταση, είναι προφανές ότι θα υπάρχει αναταραχή στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου. Παρατηρούμε, όμως, ότι κάθε νέα αύξηση είναι μικρότερη από την προηγούμενη. Αυτό οφείλεται σε δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι προφανώς υπάρχει μια αντίληψη πως κάποια στιγμή αυτή η περιπέτεια θα τελειώσει και ότι και οι βομβαρδισμοί θα είναι ζήτημα κάποιων ημερών. Ο δεύτερος είναι ότι οι οικονομίες βρίσκουν τρόπους να προσαρμόζονται. Δημιουργούνται εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς και αναζητούνται άλλες πηγές προμήθειας ενέργειας. Η Ευρώπη, για παράδειγμα, προχώρησε πρόσφατα σε μεγάλη αγορά φυσικού αερίου από τη Ρωσία.
Έχοντας το προηγούμενο της Ουκρανίας, είδαμε πως όταν ξεκίνησε ο πόλεμος η κατάσταση ήταν πραγματικά πολύ δύσκολη από ενεργειακής πλευράς για την Ευρώπη. Με το πέρασμα των μηνών, όμως, βρέθηκαν τρόποι αντιμετώπισης. Βεβαίως, με δύο πληγές ανοιχτές, το εγχείρημα γίνεται ακόμη δυσκολότερο. Οι οικονομίες, παρ' όλα αυτά, βρίσκουν τις εναλλακτικές τους.
Άρα, όσο υπάρχει αυτή η κατάσταση στα Στενά προφανώς και οι πληθωριστικές πιέσεις θα εντείνονται, το κόστος αγαθών και υπηρεσιών θα αυξάνεται διεθνώς, και φυσικά η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση, όμως ευελπιστούμε ότι όσο περνά ο χρόνος, ακόμη και αν αυτή η κατάσταση διαρκέσει, οι οικονομίες θα βρουν και πάλι τον τρόπο να απορροφήσουν σταδιακά μέρος των επιπτώσεων. Για την ώρα, όμως, υποφέρουμε. Αυτό είναι γεγονός.
Μέσα σε αυτό το ευρύτερο περιβάλλον αναδιαμόρφωσης ισορροπιών και συσχετισμών δυνάμεων, πώς τοποθετείται η Τουρκία;
Η Τουρκία αντιλαμβάνεται, καταρχάς, ότι με την αγορά των S-400 έκανε ένα μεγάλο λάθος. Κατάλαβε ότι δεν μπορεί να συμμετέχει στη συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την ίδια στιγμή να διαθέτει ρωσικούς S-400.
Οι φιλοδοξίες της Τουρκίας έχουν «χαμηλώσει» σημαντικά. Θυμίζουμε ότι η Τουρκία δεν ήταν απλώς μια χώρα που θα αγόραζε F-35. Συμμετείχε στο πρόγραμμα ως συμπαραγωγός. Δηλαδή, θα κατασκεύαζε τμήματα των συγκεκριμένων αεροσκαφών. Σήμερα υπάρχουν και άλλες χώρες συμπαραγωγοί. Το Ισραήλ, για παράδειγμα, κατασκευάζει τμήματα των φτερών. Δεν αγοράζει απλώς F-35· είναι συμπαραγωγός των F-35.
Η Τουρκία έχει βρεθεί εκτός αυτού του πλαισίου. Δεν πέτυχε τον στόχο της και αντιλαμβάνεται ότι είναι πάρα πολύ δύσκολο, ουσιαστικά αδύνατο, να επιστρέψει εκεί όπου βρισκόταν. Καταλαβαίνει, επίσης, ότι δεν μπορεί πλέον να συζητήσει για μία, δύο ή τρεις μοίρες F-35, όπως κάνει σήμερα η Ελλάδα. Προσπαθεί, με διάφορους τρόπους, να αποκτήσει τα έξι αεροσκάφη για τα οποία έχει ήδη πληρώσει και τα οποία εδώ και έξι χρόνια δεν μπορεί να παραλάβει. Ακόμη όμως και αν τα αποκτήσει, δεν πρόκειται να μεταβληθούν οι ισορροπίες στο Αιγαίο. Αυτό είναι το μόνο σίγουρο.
Πέραν του ζητήματος των S-400, πώς αποτιμάτε συνολικά τις κινήσεις και τους στρατηγικούς υπολογισμούς της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή, κυρίως με επίκεντρο το Ιράν και έναντι του Ισραήλ;
Η Τουρκία έπαιξε ένα παιχνίδι πολλαπλών μετώπων, το οποίο δεν της βγήκε.
Ήθελε, την ίδια στιγμή που ανήκε στη Δύση και το ΝΑΤΟ, να παρακάμπτει τις κυρώσεις κατά του Ιράν. Ήθελε επίσης να περιορίζει το Ισραήλ μέσω της Χαμάς και της Χεζμπολάχ, κυρίως μέσω της Χαμάς. Το Ισραήλ έχει καταφέρει πλέον σε μεγάλο βαθμό να εξουδετερώσει τις δύο αυτές οργανώσεις.
Στη Συρία, επίσης, η Τουρκία επιδίωκε να δημιουργήσει ένα προτεκτοράτο και, πιθανώς, να προχωρήσει και σε οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης κατά τα πρότυπα του τουρκολιβυκού μνημονίου. Φαίνεται, όμως, ότι η Συρία δεν ακολουθεί την Τουρκία στη λογική της Λιβύης. Κρατά τις απαραίτητες ισορροπίες.
Εκτιμώ ότι η η Τουρκία αντιλαμβάνεται πλέον πως το νεοοθωμανικό όραμα δεν μπορεί να αναβιώσει όπως το είχε ο κ. Ερντογάν στο μυαλό του. Γι' αυτό και θα χρειαστεί να προχωρήσει σε μία αναδίπλωση.
Θα πρέπει, αρχικά, να βρει έναν τρόπο να απομακρύνει τους S-400, «κοιτώντας» προς τη Μέση Ανατολή καθώς προφανώς δεν μπορούν να αγοραστούν από τη Δύση. Ταυτόχρονα, όμως, βρίσκεται υποχείριο, κατά κάποιο τρόπο, της Ρωσίας, διότι χωρίς τη σύμφωνη γνώμη της Μόσχας οι S-400 δεν μπορούν να απομακρυνθούν από την Τουρκία. Άρα είναι και στο χέρι του κ. Πούτιν το κατά πόσον η Τουρκία θα αποκτήσει μαχητικά F-35.
Την ίδια στιγμή, σταθεροί σύμμαχοι στη Μέση Ανατολή δεν υπάρχουν. Ακόμη και το Ιράν είναι πολύ επιφυλακτικό απέναντι στην Τουρκία. Με δεδομένη την παρουσία αμερικανικών βάσεων στο τουρκικό έδαφος, η Τεχεράνη δεν θεωρεί την Άγκυρα σύμμαχο. Και δεν υπάρχει κάποια άλλη χώρα που να της έχει εμπιστοσύνη.
Η αποδυνάμωση του Ιράν την ενισχύει;
Η αποδυνάμωση του Ιράν ενισχύει κυρίως το Ισραήλ. Διότι το Ισραήλ είναι εκείνο που θα αφαιρέσει από τα βαρίδια του την πυρηνική απειλή του Ιράν, τη Χεζμπολάχ και τη Χαμάς. Και δεν πρόκειται να αφήσει ζωτικό χώρο στην Τουρκία. Αυτό φαίνεται ήδη από τη δραστηριοποίηση του Ισραήλ και στη Συρία. Έχει δημιουργήσει μία ζώνη ασφαλείας ακριβώς για να μην επιτρέψει στην Άγκυρα να επεκτείνει την επιρροή της.
Το Πακιστάν βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της διαμεσολάβησης που οδήγησε και στο λεγόμενο Μνημόνιο του Ισλαμαμπάντ - συμφωνία με πλήθος ασαφών διατυπώσεων για το Ορμούζ που κατέληξε και στην παρούσα κατάσταση. Η Τουρκία θα επιχειρήσει τώρα να διεκδικήσει έναν πιο ενεργό διαμεσολαβητικό ρόλο με την «ώθηση» που της έδωσε και ο Ντόναλντ Τραμπ στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ;
Θα το προσπαθήσει. Το θεωρώ, όμως, δύσκολο. Τουλάχιστον σε οποιαδήποτε διαπραγμάτευση αφορά, άμεσα ή έμμεσα, το Ισραήλ, δεν πρόκειται να δεχθεί έναν τέτοιο ρόλο για την Άγκυρα. Μπορεί να μην συμμετέχει επισήμως στις διαπραγματεύσεις, όμως αντιλαμβανόμαστε όλοι ότι οι θέσεις του εισακούονται, γιατί πρόκειται για μία διαδικασία που το αφορά άμεσα.
Στη λογική ότι όλοι θέλουν να αποκλιμακωθεί αυτή η κατάσταση, και να μην υπάρξουν χειρότερες περιπλοκές, δεν θεωρώ ότι η Τουρκία θα είναι η πρώτη επιλογή. Εκτιμώ ότι η διαμεσολάβηση θα εξακολουθήσει να στηρίζεται κυρίως στο Πακιστάν.
Διακρίνετε κάποια δυναμική -και ποια- για το αναδυόμενο τετραμερές σχήμα σουνιτικών περιφερειακών δυνάμεων Τουρκία, Σαουδική Αραβία, Αίγυπτος και Πακιστάν;
Αυτή τη στιγμή δεν βλέπουμε να υπάρχει μία σύσφιγξη σε βαθμό που να δημιουργεί κάτι περισσότερο από συγκεκριμένες σχέσεις μεταξύ των χωρών αυτών. Ας μην κρυβόμαστε, η θρησκείες είναι «οχήματα» και όχι πραγματικά ελατήρια άσκησης πολιτικής. Είναι «οχήματα» συνεννόησης και ανάπτυξης σχέσεων.
Η Τουρκία, για παράδειγμα, επιδιώκει να αναβαθμίσει σημαντικά τις σχέσεις της με την Αίγυπτο. Ενδεικτικό της σημασίας που αποδίδει η Άγκυρα στη βελτίωση των σχέσεων με το Κάιρο είναι το γεγονός ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υποδέχθηκε προσωπικά τον Αιγύπτιο ομόλογό του, Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, στο αεροδρόμιο. Πρόκειται για μία κίνηση με ιδιαίτερο συμβολισμό, την οποία δεν συνηθίζει παρά μόνο όταν θέλει να προσδώσει ιδιαίτερη πολιτική σημασία σε μία επίσκεψη, όπως στην περίπτωση της επίσκεψης του Ντόναλντ Τραμπ.
Δεν υφίστανται, ωστόσο, οι προϋποθέσεις για να μιλήσουμε για σφυρηλάτηση σχέσεων που να υπερβεί την παρούσα εικόνα.
Μιλήσατε περί ανάγκης τουρκικής αναδίπλωσης. Πώς θα συνοψίζατε, κλείνοντας;
Εκτιμώ ότι η Τουρκία προσπαθεί να διορθώσει τα λάθη της. Ως προς τη Δύση να απεμπλακεί από την υπόθεση ων S-400. Και ως προς τη Μέση Ανατολή, περιμένει να «καθίσει η σκόνη» για να δει πώς θα ανασυσταθούν οι σχέσεις της με αρκετές χώρες της περιοχής.
Όσο παραμένει αυτή η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ και η κρίση με το Ιράν, είναι πολύ δύσκολο να μπορούμε να συζητήσουμε ουσιαστικές αλλαγές στη «σκακιέρα». Η Τουρκία θα συνεχίσει, προφανώς, να διατηρεί στενές σχέσεις με το Κατάρ. Όμως, για την ώρα, όλα μοιάζουν να είναι «παγωμένα» εξαιτίας του πολέμου.
