Πάντα οι άνθρωποι εντυπωσιάζονταν από πράγματα που έβλεπαν πρώτη φορά. Από πράγματα που ήταν ξένα, αξιοπερίεργα, πράγματα που έμοιαζαν ακατόρθωτα. Από θεάματα.
Πριν 4.500 χρόνια περίπου, στην Αίγυπτο, ακροβάτες και ζογκλέρ εμφανίζονταν μπροστά στους υπηκόους του βασιλείου, αλλά και τον Φαραώ. Στην αρχαία Ρώμη, και αργότερα στην υπόλοιπη αυτοκρατορία, κόσμος συγκεντρωνόταν στα αμφιθέατρα, για να παρακολουθήσει συγκρούσεις μονομάχων, αρματοδρομίες και μάχες άγριων ζώων.
Αυτοί που έφερναν στις αρχαίες τελετές με τις κινήσεις και τις πρακτικές τους την αύρα του «χάους» και στην συνέχεια οι γελωτοποιοί, οι αρλεκίνοι και οι πιερότοι, προκαλούσαν την αναταραχή και το γέλιο του κοινού τους. Σατίριζαν τα πάντα και ήταν ειδικοί στο να «γελοιοποιούν» τον εαυτό τους και όλες τις καθημερινές καταστάσεις, προς όφελος της ψυχαγωγίας του κοινού τους.
Κάποτε, κάπως, ίσως από τον συνδυασμό όλων αυτών των παραδόσεων, γεννήθηκε ένας ιδιαίτερος θεσμός. Ίσως από την λατινική λέξη «circus», που σημαίνει «κύκλος», πήρε το όνομά του στα αγγλικά και ξεκίνησε την πορεία του στον κόσμο του θεάματος. Αυτός ο θεσμός, είναι το τσίρκο.
Το σύγχρονο τσίρκο, λέγεται ότι γεννήθηκε από την δράση ενός Βρετανού, πρώην στρατιωτικού του ιππικού. Ο Philip Astley (Φίλιπ Άστλεϊ) και η σύζυγός του, ήταν ικανότατοι ιππείς. Το 1768, λοιπόν, άνοιξαν μια σχολή. Την Σχολή Ιππασίας Άστλεϊ, στο Λονδίνο.
Ο Φίλιπ δίδασκε τα πρωινά και τα απογεύματα, αυτός, η γυναίκα του και – όταν ήταν έτοιμοι – οι μαθητές του, έκαναν παραστάσεις ακροβατικών ιππασίας. Αυτή, ήταν η αρχή μιας επιχείρησης, αλλά και ενός νέου μέσου ψυχαγωγίας, που θα εξελισσόταν σε κάτι που δεν θα έμοιαζε με τίποτα άλλο.
Τα κόλπα και η ακροβασία πάνω σε άλογα, φαίνεται προσείλκυε πολύ κόσμο. Η επικινδυνότητα και η αδρεναλίνη, πάντα αποτελούσαν καίρια στοιχεία του θεάματος. Η ιδέα του Φίλιπ είχε αποφέρει καρπούς. Αφού πήγαινε καλά λοιπόν, αποφάσισε να εμπλουτίσει κι άλλο το πρόγραμμα των παραστάσεων.
Μαζί με τους μαθητές του, τους ακροβάτες καβαλάρηδες, άρχισαν να συμμετέχουν και επιπλέον ακροβάτες, ζογκλέρ, σχοινοβάτες, κλόουν και μασίστες, άνδρες με δύναμη που έμοιαζε υπερφυσική. Οι κινήσεις του αυτές και οι παραστάσεις του που συνδύαζαν τόσα ριψοκίνδυνα νούμερα, είναι ο λόγος που ο Φίλιπ Άστλεϊ χαρακτηρίζεται από πολλούς ως «Πατέρας του τσίρκου».
Ο Φίλιπ και οι παραστάσεις του έγιναν φίρμα σε όλη την Βρετανία. Κάποια στιγμή, επισκέφθηκε και την Γαλλία.Στο Λονδίνο και στο Παρίσι άνοιξε αμφιθέατρα, καθένα από τα οποία λειτουργούσε ως τσίρκο. Από αυτόν, εμπνεύστηκαν και επηρεάστηκαν κι άλλοι. Οι παραστάσεις του έγιναν γνωστές σε όλη την Ευρώπη και πολλοί άρχισαν να τον μιμούνται.
Δημιουργήθηκαν κι άλλοι θίασοι τσίρκου στην Ευρώπη, αλλά και στην Αμερική. Τον 19ο αιώνα, η Βρετανία είχε εκατοντάδες τσίρκο. Και στις δύο ηπείρους τα τσίρκο έκαναν πάταγο. Κάποια στιγμή, εμπλουτίστηκαν κι άλλο. Στα σόου, προστέθηκαν ακόμα και άγρια ζώα. Ελέφαντες, λιοντάρια, τίγρεις, ζέβρες, μαϊμούδες και αρκούδες, εκπαιδεύονταν και άφηναν άναυδο το εκάστοτε κοινό.
Οι θίασοι ξεκίνησαν κάποια στιγμή και τις περιοδείες. Στην αρχή, όλο το τσίρκο μετακινούνταν με κάρα που έσερναν άλογα. Με την εφεύρεση του σιδηροδρόμου, οι θίασοι μπορούσαν πλέον να φτάνουν μέχρι και στην πιο απομακρυσμένη πόλη. Άνθρωποι και ζώα του τσίρκου, φορτώνονταν σε ολόκληρα τρένα που ανήκαν στον θίασο και επισκέπτονταν κάθε περιοχή.
Όταν έφταναν στον προορισμό τους, εκτελούσαν μπροστά στον συγκεντρωμένο κόσμο μια θεαματική παρέλαση, δηλώνοντας την άφιξή τους και δίνοντας μια γεύση από το φαντασμαγορικό σόου που τον περίμενε. Στο σημείο όπου θα τελούσαν τις παραστάσεις, στηνόταν η κλασική ριγέ σκηνή, την οποία γνωρίζουμε όλοι, και έγινε το σήμα κατατεθέν των τσίρκων.
Με το τσίρκο να αποκτά σιγά σιγά παράδοση στο πεδίο της ψυχαγωγίας, δημιουργήθηκαν μέχρι και οικογένειες τσίρκου. Γενιές συγγενών που αποτελούσαν οι ίδιοι όλοι μαζί έναν θίασο.
Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο θεσμός του τσίρκου έχασε για λίγο την λαμπρότητά του. Επανήλθε για κάποιο καιρό, αλλά προς το τέλος του 20ου αιώνα παρήκμασε. Ο κόσμος μπορούσε πλέον να βλέπει στην τηλεόραση τα άγρια ζώα στο φυσικό τους περιβάλλον και να μαθαίνει για την κακομεταχείρισή τους. Τα ακροβατικά και τα ζογκλερικά δεν ενθουσίαζαν το σύγχρονο κοινό όσο αυτό των δύο προηγούμενων αιώνων.
Παρόλα αυτά, ακόμα γίνεται προσπάθεια να διατηρηθεί ο θεσμός και να εκτελείται με νέα μέσα, που αντιστοιχούν στην σημερινή εποχή.
Βιβλιογραφία:
