Σε έναν λόφο, λιγότερα από τρία χιλιόμετρα από το Κιλκίς και περίπου πενήντα από τη Θεσσαλονίκη, η ιστορία παραμένει ζωντανή. Σε έναν τόπο που σημαδεύτηκε από μία από τις πιο σφοδρές μάχες της νεότερης ελληνικής ιστορίας, η μνήμη εξακολουθεί να έχει φυσική παρουσία στο τοπίο.
Από τον Λόφο Ηρώων ξεκίνησε η ιστορική περιήγηση πεδίου που διοργανώθηκε στο πλαίσιο του συνεδρίου του Δήμου Κιλκίς, που πραγματοποιείται σήμερα, για τη συμπλήρωση 113 ετών από τη Μάχη του Κιλκίς. Στην περιήγηση συμμετείχαν δημοσιογράφοι, με στόχο να λειτουργήσουν ως φορείς ανάδειξης όχι μόνο του συνεδρίου, αλλά και ενός ιστορικού τόπου, που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της περιοχής και της χώρας και παραμένει λιγότερο προβεβλημένος από όσο αναλογεί στη σημασία του.
«Η μάχη του Κιλκίς ήταν μία από τις ιστορικότερες και φονικότερες μάχες για τη σύγχρονη Ελλάδα. Συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της σημερινής ιστορικής και γεωγραφικής πραγματικότητας της Μακεδονίας και όμως παραμένει σχετικά υποφωτισμένη, τόσο στη δημόσια συζήτηση όσο και στην εκπαιδευτική διαδικασία. Μέσα από το συνέδριο προσπαθούμε να κρατήσουμε ζωντανή αυτή τη μνήμη και να φωτίσουμε πτυχές της ιστορίας που δεν είναι αρκετά γνωστές», δήλωσε ο δήμαρχος Κιλκίς Δημήτρης Κυριακίδης.
Η επιλογή του λόφου μόνο τυχαία δεν ήταν. Η ιδέα της δημιουργίας ηρώων πάνω σε υψώματα και λόφους αποδίδεται στους Βρετανούς και εφαρμόστηκε αρχικά στα πεδία των μαχών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στη Μακεδονία. Η πρακτική αυτή διαμόρφωσε σταδιακά μια άτυπη παράδοση σύνδεσης των υψωμάτων με την ιστορική μνήμη. Στο Κιλκίς, όπου η γεωμορφολογία και η ιστορία είναι άρρηκτα συνδεδεμένες, η απόδοση του λόφου στη μνήμη της μάχης απέκτησε ιδιαίτερο συμβολισμό. Με τα ηρώα των Βαλκανικών Πολέμων η Πολιτεία δεν επιδίωκε μόνο να τιμήσει τους νεκρούς, αλλά και να εδραιώσει στη συλλογική συνείδηση τις νέες περιοχές που ενώθηκαν με την Ελλάδα και να αποτυπώσει τις εθνικές αναζητήσεις της εποχής του Μεσοπολέμου.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στην ίδια τη μάχη. Όπως εξήγησε ο πολιτικός μηχανικός και ιστορικός ερευνητής Αλέξης Αθάνατος, η γνωστή ονομασία «Μάχη Κιλκίς - Λαχανά» δεν αφορά δύο διαφορετικές συγκρούσεις. «Δεν πρόκειται για διπλή μάχη. Ήταν μία ενιαία επιχείρηση, κατά την οποία ο ελληνικός στρατός κινήθηκε προς τον βορρά. Το δεξί άκρο πολέμησε στον Λαχανά, ενώ το κύριο σώμα επιτέθηκε στο Κιλκίς, όπου είχαν οργανωθεί οι βασικές αμυντικές θέσεις των Βουλγάρων. Παρά τις οχυρώσεις και την προετοιμασία τους, η ελληνική επίθεση υπήρξε σαρωτική και οδήγησε στην ανατροπή του μετώπου», σημείωσε.
Ένα μνημείο που εγκαινίασαν Ελ. Βενιζέλος και Κ. Παλαμάς στέκει σχεδόν έναν αιώνα στο λόφο
Πρώτη στάση της περιήγησης αποτέλεσε το Μνημείο Ηρώων, το οποίο δεσπόζει στην κορυφή του λόφου. Είναι έργο του Γεώργιου Δημητριάδη (1871-1940), που υπέγραφε ως «ο Αθηναίος γλύπτης» και αποτελεί ένα μαρμάρινο γλυπτό σύμπλεγμα, συνολικού ύψους άνω των τεσσάρων μέτρων, μαζί με την οκταγωνική βάση του. Τοποθετήθηκε με κατεύθυνση προς την πόλη του Κιλκίς και φιλοτεχνήθηκε, με στόχο να αποδώσει τη δραματικότητα αλλά και τη νίκη της μάχης.
O αρχιλοχίας πεζικού Απόστολος Γκόντας, που πραγματοποιεί ξεναγήσεις στον χώρο σε μόνιμη βάση, εξήγησε ότι ο γλύπτης επέλεξε την κατακόρυφη ανάπτυξη της σύνθεσης ώστε να αποδώσει το μεγαλείο του αγώνα. «Στο έργο κυριαρχεί ένας ασκεπής, αναμαλλιασμένος μαχητής με προτεταμένο όπλο, που στηρίζει με το άλλο χέρι του έναν τραυματισμένο συμπολεμιστή του, ενώ στα πόδια του κείτεται νεκρός στρατιώτης, πάνω σε κατεστραμμένο βουλγαρικό πυροβόλο. Η στάση του συμβολίζει τη νίκη, την αποφασιστικότητα και την υπέρβαση των ελληνικών δυνάμεων», είπε χαρακτηριστικά.
Στις πλάγιες όψεις του λευκού μαρμάρινου βάθρου υπάρχουν δάφνινα στεφάνια, ενώ στην πρόσθια πλευρά αναγράφεται: «ΕΠΕΣΑΝ ΜΑΧΟΜΕΝΟΙ ΥΠΕΡ ΠΑΤΡΙΔΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝ ΚΙΛΚΙΣ ΜΑΧΗΝ ΤΗ 19,20,21 ΙΟΥΝΙΟΥ 1913».
Κάτω από τα τρία σκαλοπάτια και την επιφάνεια της βάσης βρίσκεται ουσιαστικά ένας τύμβος. Εκεί τοποθετήθηκε λάρνακα με οστά πεσόντων που περισυνελέγησαν από το πεδίο της μάχης και τους γύρω λόφους. Η τριήμερη μάχη άφησε πίσω της 8.828 απώλειες για τον ελληνικό στρατό, εκ των οποίων περίπου 4.500 αφορούσαν το πεδίο του Κιλκίς.
Όπως ανέφερε ο Απόστολος Γκόντας, η πρωτοβουλία για την ανέγερση του μνημείου ανήκε στον τότε συνταγματάρχη πυροβολικού -και μετέπειτα αρχιστράτηγο της Μικρασιατικής εκστρατείας- Λεωνίδα Παρασκευόπουλο, σε συνεργασία με τη διοίκηση της 9ης Μεραρχίας, ενώ η χρηματοδότηση προήλθε από έρανο στελεχών του ελληνικού στρατού.
Παρότι η ανάθεση έγινε την περίοδο 1915 έως 1916, οι ιστορικές εξελίξεις (Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Μικρασιατική εκστρατεία, ανταλλαγή πληθυσμών) καθυστέρησαν την ολοκλήρωσή του. Το μνημείο έφθασε τελικά στην περιοχή σε τρία τμήματα μέσω σιδηροδρόμου στον σταθμό της Κρηστώνης και τα αποκαλυπτήρια πραγματοποιήθηκαν τον Ιούλιο του 1928, παρουσία του τότε πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου.
Ιδιαίτερο συμβολισμό έδωσε στην τελετή η παρουσία του Κωστή Παλαμά, ο οποίος εκπροσώπησε την Ακαδημία Αθηνών και αντί χαιρετισμού απήγγειλε το πολυσέλιδο ποίημα που έγραψε ειδικά για την περίσταση, «Η Πατρίδα στους νεκρούς της - Ύμνος των Ελλήνων». Η παρουσία του απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς ήταν γνωστό ότι σπάνια εγκατέλειπε την Αθήνα και επέλεξε να βρεθεί αυτοπροσώπως στο Κιλκίς για να τιμήσει τους νεκρούς της μάχης.
Το Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων
Η περιήγηση συνεχίστηκε στο Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων, ακριβώς δίπλα στον Λόφο Ηρώων.
Στην πρώτη αίθουσα παρουσιάζεται, μέσω οπτικοακουστικού συστήματος, η εξέλιξη της μάχης και εκτίθενται ιστορικά κειμήλια. Στη δεύτερη φιλοξενείται βιβλιοθήκη, με ιστορικούς τόμους και πηγές για τη μάχη και τους Βαλκανικούς Πολέμους, ενώ στην τρίτη παρουσιάζονται στολές και πολεμικό υλικό.
Η έκθεση έχει σχεδιαστεί ώστε ο επισκέπτης να κατανοεί την εξέλιξη των γεγονότων και τον ιδιαίτερο ρόλο της περιοχής, ήδη από την ανάβαση προς το μουσείο, μέσα από διαδρομή που πλαισιώνεται από προτομές ηρώων και ιστορικά εκθέματα.
Όπως ανέφερε ο δήμαρχος Κιλκίς, από το 2020 έχουν καθιερωθεί οργανωμένοι ιστορικοί περίπατοι καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου για μαθητές της ΣΤ’ Δημοτικού της πόλης, σε συνεργασία με την πρωτοβάθμια εκπαίδευση και τον στρατό. «Η ιστορία αυτού του τόπου δεν αφορά μόνο το Κιλκίς, αλλά έχει ευρύτερη εθνική σημασία. Στόχος μας είναι τα παιδιά να γνωρίσουν βιωματικά την ιστορία και να μεταφέρουν αυτά τα ερεθίσματα και στις οικογένειές τους».
Από το Κιλκίς στη Δοϊράνη, στη μνήμη των πεσόντων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου
Η ιστορική περιήγηση ολοκληρώθηκε στη Δοϊράνη, σε σημεία που διατηρούν ζωντανή τη μνήμη των μαχών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και αναδεικνύουν τη σημασία που εξακολουθούν να αποδίδουν διαφορετικοί λαοί στους νεκρούς και στην ιστορική τους κληρονομιά.
Πρώτη στάση αποτέλεσε το ελληνικό στρατιωτικό κοιμητήριο Δοϊράνης, όπου βρίσκονται οι ταφές 102 αξιωματικών και οπλιτών του ελληνικού στρατού από τη Μεραρχία Κρητών και τη Μεραρχία Σερρών, οι οποίοι έπεσαν μαχόμενοι στη μάχη της Δοϊράνης στις 5 Σεπτεμβρίου 1918.
Σε περίοπτη θέση δεσπόζει το άγαλμα της πτερωτής Νίκης, που συνοδεύει συμβολικά τους νεκρούς στο αιώνιο ταξίδι τους στη χώρα των Μακάρων. Το μαρμάρινο έργο φιλοτεχνήθηκε από τον γλύπτη Αντώνιο Σώχο και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της καλλιτεχνικής του δημιουργίας, καθώς συνδυάζει συμβολικά στοιχεία διαφορετικών εποχών μέσα από μια πιο σύγχρονη αισθητική αντίληψη.
Η Νίκη αποδίδεται ως γυναικεία αρχαιοπρεπής μορφή σε υπερφυσικό μέγεθος και λειτουργεί ως φύλακας των στρατιωτών που σκοτώθηκαν στις μάχες του 1913 και του 1918. Με μακρύ χιτώνα, ανοιγμένα φτερά και έντονο δρασκελισμό, κρατά στο δεξί χέρι κοντό ξίφος και στο αριστερό δάφνινο στεφάνι, ενώ το σύγχρονο κράνος και η αυστηρή σχεδόν γεωμετρική απόδοση της μορφής προσδίδουν στο έργο ιδιαίτερη δυναμική.
Στον χώρο βρίσκεται και αναθηματική στήλη με στίχους του Διονυσίου Σολωμού από το έργο «Εις τον θάνατον του Λόρδου Μπάυρον»: «Είναι αυτοί που πολεμώντας σκεπάσανε τη γη πάνω στ’ άρματα βροντώντας με το ελεύθερο κορμί».
Η περιήγηση συνεχίστηκε στο Συμμαχικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο Δοϊράνης και στο διασυμμαχικό μνημείο για τους Βρετανούς πεσόντες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στους χώρους του έχουν ενταφιαστεί στρατιώτες που έπεσαν μαχόμενοι στις επιχειρήσεις του 1917 και του 1918, αλλά και νεκροί που μεταφέρθηκαν εκεί μεταγενέστερα, από πεδία μαχών και μικρότερα κοιμητήρια της περιοχής.
Σήμερα φιλοξενεί περισσότερους από 1.338 τάφους, στην πλειονότητά τους Βρετανών στρατιωτών, αλλά και Γάλλων, Ινδών και Ελλήνων. Οι λιτές επιτύμβιες πλάκες, το κεντρικό πέτρινο ηρώο και η επιμελημένη διαμόρφωση του χώρου συνθέτουν έναν τόπο μνήμης, που εξακολουθεί να προσελκύει επισκέπτες από χώρες που διατηρούν ζωντανή τη σχέση τους με την ιστορία του πολέμου.
Η επίσκεψη έκλεισε με το μήνυμα ότι η ιστορική κληρονομιά της περιοχής δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για την ιστορική συνείδηση, την εκπαίδευση και την ανάδειξη ενός τόπου που καθόρισε κρίσιμες στιγμές της νεότερης ιστορίας.
