Το χάραμα ἐπῆρα / Τοῦ Ἥλιου τὸ δρόμο,
Κρεμώντας τὴ λύρα / Τὴ δίκαιη ῾ς τὸν ὦμο,
Κι᾿ ἀπ᾿ ὅπου χαράζει / Ὡς ὅπου βυθᾶ,
Τὰ μάτια μου δὲν εἶδαν τόπον ἐνδοξότερον ἀπὸ τοῦτο τὸ ἁλωνάκι
Διονύσιος Σολωμός, Έλεύθεροι Πολιορκημένοι
Σε λίγες ημέρες, στις 11 Απριλίου θα εορτασθούν τα διακόσια χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ηρωϊκή αντίσταση και η Έξοδος δεν αποτέλεσαν μόνο ένα από υψηλότερα επιτεύγματα ηρωϊσμού και αυτοθυσίας στην παγκόσμια ιστορία, αλλά και ένα γεγονός που επιτάχυνε την ανεξαρτησία της Ελλάδας: «Πίσω από το Ναβαρίνο το Μεσολόγγι».
Η Επανάσταση διέθετε δύο μεγάλα στρατηγικά κέντρα στη Ρούμελη, το Μεσολόγγι και την Αθήνα, σύμβολα του αγώνα και για όλη την Ευρώπη, καθώς στο πρώτο θα γνωρίσει τον θάνατο και ο Λόρδος Μπάιρον, ενώ και η Αθήνα συνέδεε φαντασιακά τη νεότερη Ελλάδα με την αρχαία. Άλλωστε αποτελούσαν και δύο πόλεις υψηλής στρατηγικής σημασίας. Η Αθήνα ήταν η είσοδος της Ανατολικής Ελλάδας, ενώ η πόλη της λιμνοθάλασσας αποτελούσε προπύργιο της Δυτικής Ελλάδας και ταυτόχρονα προφυλακή του Μοριά. Εδώ θα εγκατασταθούν και πολλοί φιλέλληνες όπως ο Ελβετός φιλέλληνας Ιωάννης Ιάκωβος Μάγερ, που εξέδιδε τις εφημερίδες Ελληνικά Χρονικά και Telegrafo Greco ενώ, αργότερα, τον Ιανουάριο του 1824, θα έλθει στην πόλη, ως εκπρόσωπος του φιλελληνικού κομιτάτου του Λονδίνου, και ο Λόρδος Μπάιρον, σύμβολο του ευρωπαϊκού ρομαντισμού· δυστυχώς όμως πολύ σύντομα θα αφήσει άρρωστος την τελευταία πνοή του εδώ, στις 19 Απριλίου, έχοντας συμβάλει ήδη στη μετατροπή του Μεσολογγίου σε πανευρωπαϊκό σύμβολο αντίστασης.
Η Πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου (25 Οκτ. 1822-31 Δεκ. 1822) από τους Τούρκους υπήρξε συνέπεια της συντριβής των ελληνικών δυνάμεων στο Πέτα, καθώς οι τουρκικές δυνάμεις του Ομέρ Βρυώνη υπερκέρασαν την αντίσταση των ελληνικών σωμάτων και κατέβηκαν προς τα νότια. «Οι μεν εντόπιοι οπλαρχηγοί ανέβησαν εις τα βουνά, ο δε Κίτσος (Γεώργιος) και ο Μάρκος Μπότσαρης εισήλθαν στην πόλη καταδιωκόμενοι υπό των εχθρών» (Σπυρίδων Τρικούπης)· εκεί είχε καταφύγει τέσσερις ημέρες πριν και ο Μαυροκορδάτος, οι δε υπερασπιστές της πόλης, σύμφωνα με τον Σπηλιάδη, έφταναν μόλις τους εξακόσιους.
Επειδή ο Ομέρ Βρυώνης ήθελε να διατηρήσει το Μεσολόγγι ως ορμητήριο και όχι να το καταστρέψει, ο Γεώργιος Βαρνακιώτης σχετικά εύκολα «τον κατέπεισε να προτιμήσει την δια συνθηκών παράδοσιν παρά την δια αιματοχυσίας καταστροφήν». Και σύντομα, οκτώ ελληνικά σκάφη έσπασαν τον αποκλεισμό της λιμνοθάλασσας και αποβίβασαν 1.500 Πελοποννησίους αγωνιστές εκφορτώνοντας ταυτόχρονα τρόφιμα και πολεμοφόδια. Ακολούθησε πολιορκία εβδομήντα ημερών, στην οποία ήταν παρών και ο Μαυροκορδάτος, και η οποία τερματίστηκε μετά την αποτυχία της επίθεσης των Τουρκαλβανών τα ξημερώματα των Χριστουγέννων.
Σε λιγότερο από ένα χρόνο (20 Σεπτεμβρίου-17 Νοεμβρίου 1823) οι Τουρκαλβανοί του Μουσταή πασά της Σκόδρας, με μια τεράστια στρατιά 15.000 ανδρών, θα κατευθυνθούν και πάλι προς το Μεσολόγγι, ενώ, προσπαθώντας να τους αναχαιτίσει, θα γνωρίσει ηρωικό τέλος και ο Μάρκος Μπότσαρης. Τελικώς, οι Τούρκοι, μετά από εβδομήντα ημέρες άκαρπης πολιορκίας, θα αποχωρήσουν επιστρέφοντας στη Σκόδρα.
Όμως, το 1825, με τον Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο με 30.000 άνδρες και τον Κιουταχή-Ρεσίτ πασά στη Ρούμελη, με ανάλογες δυνάμεις, ο Σουλτάνος προσδοκούσε βάσιμα ότι θα μπορούσε πλέον να καταπνίξει την Επανάσταση. Στη Στερεά αυτό προϋπέθετε την κατάληψη και την καταστροφή του Μεσολογγίου, όπου θα συγκεντρωθούν εν τέλει ενωμένες οι δυνάμεις του Κιουταχή και του Ιμπραήμ και θα επιχειρήσουν μια νέα συστηματικότερη πολιορκία που θα κρατήσει έναν ολόκληρο χρόνο (25 Απριλίου 1825-10 Απριλίου του 1826).
Επειδή δεν κατόρθωναν να διασπάσουν την άμυνα των πολιορκημένων υπερασπιστών του Μεσολογγίου θα την αποκλείσουν από όλες τις πλευρές ώστε να εξαντλήσουν τους υπερασπιστές του με την πείνα. Άλλωστε, η Προσωρινή Διοίκηση, που είχε οριστεί το καλοκαίρι του 1825, απεδείχθη παντελώς ανίκανη διενεργώντας μάλιστα εκλογές για την Γ΄ Εθνοσυνέλευση η οποία που συγκλήθηκε στη Νέα Επίδαυρο (6-16 Απριλίου 1826). Σύμφωνα με τον Σπυρομίλιο:
«Ἡμεῖς ἀπό τὸ Μεσολόγγιον εἴχομεν ἀποφασίσει νὰ μὴ συμμεθέξωμεν εἰς καμμίαν φατρίαν…, διὰ νὰ μὴ σύρωμεν καθ’ ἡμῶν τὴν ἀντιζηλίαν τῶν λοιπῶν... Ἀλλά κατὰ δυστυχίαν εἶχε προκηρυχθεῖ νὰ συγκροτηθῆ Ἐθνική Συνέλευσις, καὶ εἰς αὐτὸν τὸν καιρὸ ἐνεργοῦνται ὅλαι αἱ σκευωρίαι καὶ αἱ ραδιουργίαι διὰ τὰς ἐκλογὰς τῶν Πληρεξουσίων…· ἄρα ἦτον εἰς τὸν μεγαλείτερον βρασμὸν αἱ φατρίαι. Καὶ ἡμεῖς… εἰς τὸ Μεσολόγγιον, ὁποὺ δὲν ἐσπουδάζαμε ἄλλο εἰς τὸ διάστημα αὐτὸ ὰπὸ τὸν πόλεμο, ὁποὺ δὲν ὡμιλούσαμε δι’ ἄλλο εἰμὴ διὰ κανονοστάσια, περιτειχίσματα καὶ τάφρους, ὁποὺ δὲν ἠκούομεν ἄλλο παρὰ κρότους κανονίων καὶ τουφεκίων καὶ ἐκρήξεις βομβῶν καὶ ὀβουζοβόλων, ἤμεθα ὡς νήπια εἰς αυτὸ τὸ νέον στάδιον…»
Από τον Μάρτιο του 1826, μάλιστα, μετά την κατάληψη των νησίδων Βασιλαδίου και Κλείσοβας, το ελληνικό ναυτικό με τον Μιαούλη δεν μπορούσε πλέον να σπάσει τον αποκλεισμό και οι έγκλειστοι άρχισαν να τρέφονται με σκυλιά, γάτες, ποντίκια και χόρτα ενώ πολλαπλασιάστηκαν οι κάθε είδους ασθένειες και δεν έβλεπαν άλλη λύση εκτός από την Έξοδο. Ο επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ θα κοινωνήσει τους Μεσολογγίτες στις 10 Απριλίου, Σάββατο του Λαζάρου, και τη νύχτα θα επιχειρήσουν την Έξοδο κατανεμημένοι σε τρία σώματα, του Νότη Μπότσαρη, του Δημήτριου Μακρή και του Κίτσου Τζαβέλα ενώ στο κέντρο τοποθετήθηκε ο Αθανάσιος Ραζή-Κότσικας, επικεφαλής των Μεσολογγιτών μαζί με τα γυναικόπαιδα. Ωστόσο, οι Έλληνες οπλαρχηγοί, που βρίσκονταν στις υπώρειες του Ζυγού με 3.500 άνδρες, δεν πραγματοποίησαν καμία κίνηση αντιπερισπασμού, ενώ αντίθετα οι Τούρκοι και οι Αιγύπτιοι, ειδοποιημένοι, βρίσκονταν σε επιφυλακή. Τελικώς μόνο η εμπροσθοφυλακή (χίλιοι τριακόσιοι μαχητές και μόλις εκατό γυναικόπαιδα) κατόρθωσε να διασχίσει τις τουρκικές τάξεις ενώ όσοι δεν κατόρθωσαν να περάσουν επέστρεψαν στην πόλη όπου 3.000 έπεσαν πολεμώντας ή σφαγιάστηκαν από τους Τουρκοαιγυπτίους –ανάμεσά τους ο Ραζή-Κότσικας, ο μάρτυρας επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ, ο Μάγερ–, 2.000 ανατινάχτηκαν μαζί με τον Χρήστο Καψάλη στις πυριτιδαποθήκες και άλλοι χίλιοι αιχμαλωτίσθηκαν.
Η αναγγελία των τραγικών γεγονότων θα υποχρεώσει την Εθνοσυνέλευση σε μια στοιχειώδη εθνική ενότητα. Διηγείται ο Κολοκοτρώνης:
Μεγάλη Τετράδη·... μισὴ ὥρα ἐστάθη σιωπή… Βλέποντας ἐγὼ τὴ σιωπὴν τοὺς ὡμίλησα... Ἐὰν βάλωμεν τὰ μαῦρα καὶ ὀκνεύσομεν, θὰ πάρωμεν τὸ ἀνάθεμα... νὰ κάμωμεν συνέλευσιν, νὰ ἀποφασίσωμεν κυβέρνησιν πέντε, ἕξι, ὀκτὼ ἄτομα, νὰ διαλέξωμεν καὶ ἄτομα γιὰ τὰ ἐξωτερικά… καὶ νὰ πιάσωμεν γενικῶς τὰ ἄρματα, ὡς τὰ πρωτοπιάσαμεν εἰς τὴν Ἐπανάστασιν.
Και ήταν καιρός καθώς, μετά την πτώση του Μεσολογγίου, το ηθικό των Ελλήνων θα πέσει στο ναδίρ και θα αρχίσουν τα προσκυνοχάρτια και οι μαζικές προσχωρήσεις στους Οθωμανούς: «… ἐπροσκύνησαν ὅλοι οἱ καπεταναῖοι». Άλλωστε ο Ιμπραήμ θα εφαρμόζει μια ιδιαίτερα επιδέξια πολιτική: «Ὁ Ἰμπραΐμης ἕλκυσε πολὺ τὸν λαόν. Τοῦρκος δὲν ἐκόταε οὔτε ἀστάχυ νὰ κόψει, καὶ ὅλα μὲ τὸν παρά, καὶ τοὺς ἔδιδε προσκυνοχάρτια» και ιδιοκτησίες. Εξομολογείται ο Κολοκοτρώνης:
…οὔτε εἰς τὰς ἀρχάς, οὔτε εἰς τὸν καιρὸν τοῦ Δράμαλη, μόνον εἰς τὸ προσκύνημα ἐφοβήθηκα… Ὁ Κιουταχῆς εἶχε πάρει προσκυνοχάρτια, ἐπάσχιζε νὰ πάρει καὶ ὁ Ἰμπραΐμης, … καὶ ὅταν ἢ ὁ μινίστρος τῆς Ἀγγλίας ἢ ἄλλης δυνάμεως ἐμεσίτευαν εἰς τὸν Σουλτάνο νὰ τοὺς ἀποκριθεῖ: «Ποία Ἑλλάδα; Ἡ Ἑλλὰς εἶναι προσκυνημένη, νὰ τὰ προσκυνοχάρτια τους…
Απέναντι στο γενικευμένο «προσκύνημα», ο γέρος θα απαντήσει με το «τζεκούρι καὶ φωτιὰ εἰς τοὺς προσκυνημένους»:
…ὅποιο χωριὸ δὲν γυρίσει πίσω εἶναι τὰ σπίτια του καημένα, θὰ τοὺς ἀφανίσω… καὶ ὅτι ἂν ἐπιστρέψει, τὸ ἔθνος θὰ τοὺς συγχωρήσει… Καὶ ἔτζι ἐγύρισαν ὀπίσω καὶ ἐπαίρνανε ὀπίσω τὰ προσκυνοχάρτια, καὶ τοὺς δίδαμε τοῦ ἔθνους...
Καθώς η τακτική του έφερνε αποτελέσματα, ο Ιμπραήμ θα επιχειρήσει ακόμα και να τον εξοντώσει. Τον πρώτο πράκτορά του όμως θα τον κρεμάσει ο Κολοκοτρώνης «εἰς τὰ Καλάβρυτα, δύο ὧρες ἀπέξω… μὲ ἕνα χαρτὶ ποὺ ἔλεγε “προδότης τοῦ ἔθνους”», ενώ, όταν θα επιχειρήσουν να τον χτυπήσουν, ακόμα και ένας προσκυνημένος καπετάνιος είπε στον Ιμπραήμ: «Ἐμεῖς ἕνα βασιλέα ἔχομε, δὲν πᾶμε νὰ τὸν χαλάσομε καὶ αὐτόν».
Όμως, η υπεράνθρωπη αντίσταση του Μεσολογγίου, ο δαυλός του Χρήστου Καψάλη και οι εκατόμβες των θυμάτων δεν συντάραξαν μόνο την Ελλάδα αλλά συνέβαλαν καταλυτικά στην αναζωπύρωση του φιλελληνισμού. Στο Παρίσι θα πραγματοποιηθεί μαζική διαδήλωση φοιτητών στα Ανάκτορα, στις 18 Απριλίου, ο Τζοακίνο Ροσίνι θα διευθύνει κονσέρτο υπέρ της Φιλελληνικής Εταιρείας, ενώ στα Κεφάλια του Σαραγιού, του Βικτόρ Ουγκώ, τρία κομμένα κεφάλια αγωνιστών αφηγούνται τις τελευταίες στιγμές του Μεσολογγίου – η δε εικαστική αποτύπωση των γεγονότων κυριαρχεί στη ζωγραφική και τη λιθογραφική παραγωγή της εποχής. Στην πόλη των φώτων συγκεντρώνονται από εράνους 1.630.000 φράγκα ενώ η Επιτροπή της Γενεύης μεταβάλλεται σε κέντρο συλλογής χρημάτων – 2.500.000 φράγκα, εξ ιδίων, θα προσφέρει μόνο ο Εϋνάρδος.
Οι τρεις μεγάλες δυνάμεις θα υποχρεωθούν έτσι πιεσμένοι και από την αναζωπύρωση του φιλελλημισμού, να επιβάλουν, ακόμα και ενόπλως, μια μορφή αυτονομίας για τη μαχόμενη Ελλάδα. Η Συνθήκη του Λονδίνου της 6ης Ιουνίου 1827 και η ναυμαχία του Ναβαρίνου που ακολούθησε θα αποτελέσουν έναν μεταθανάτιο «θρίαμβο» για τους αγωνιστές του Μεσολογγίου.
Αλλά και η μεγάλη νίκη του Καραϊσκάκη, στις 24 Νοεμβρίου του 1826, στην Αράχοβα, θα καταχωρηθεί ως το «τὸ δανεικὸν τοῦ Μεσολογγίου·…ἀγροικώντας οἱ Τοῦρκοι ὅτι εἶναι ἀσκέρι τοῦ Μεσολογγίου, ἐφώναζαν: “Ποὺ δὲν ἤμουνα στὸ Μεσολόγγι, ποὺ δὲν ἤμουν στὸ Μεσολόγγι”», γράφει ο Μακρής στην Ιστορία του Μεσολογγίου.
Μετά τη Συνθήκη του Λονδίνου θα εκδοθεί μια διαταγή ανακωχής την οποία ο Ιμπραήμ όχι μόνο δεν αναγνώριζε αλλά, αντίθετα, «ἔστειλε τὸν Κεχαγιά του νὰ βάλει φωτιὰ καὶ τσεκούρι» στη Μεσσηνία. Οι Έλληνες ειδοποίησαν τους ναυάρχους των Δυνάμεων αλλά ο Κεχαγιάς απάντησε πως παίρνει εντολές μόνο από τον Ιμπραήμ. Επρόκειτο για την απαρχή των αψιμαχιών που θα οδηγήσουν στην καταστροφή του Αιγυπτιακού στόλου στο Ναυαρίνο και την πορεία προς την απελευθέρωση.
******************************
Την Τρίτη 31 Μαρτίου 2026 στις 19.00 με αφορμή την συμπλήρωση 200 ετών από την Έξοδο του Μεσολογγίου ο Γιώργος Καραμπελιάς θα πραγματοποιήσει διάλεξη με θέμα:
«εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το Χάρο»
Πίσω από το Ναυαρίνο το Μεσολόγγι
Στον χώρο πολιτικής και πολιτισμού “Ρήγας Βελεστινλής“, Ξενοφώντος 4, Σύνταγμα.
* Ο Γιώργος Καραμπελιάς είναι συγγραφέας, εκδότης του περιοδικού Άρδην
