Η δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο για την επέτειο της Αποκατάστασης της Δημοκρατίας αποτελεί μία από τις σταθερές θεσμικές εκδηλώσεις της Μεταπολίτευσης.
Κάθε χρόνο, στις 24 Ιουλίου, Πρόεδροι της Δημοκρατίας, πρωθυπουργοί, πολιτικοί αρχηγοί, υπουργοί, βουλευτές, πρώην αξιωματούχοι, άνθρωποι του πολιτισμού και εκπρόσωποι της κοινωνίας συγκεντρώνονται στους κήπους του Προεδρικού Μεγάρου.
Η σύνθεση των προσκεκλημένων, οι παρουσίες, οι απουσίες, οι δηλώσεις και οι πολιτικές συναντήσεις αποτυπώνουν κάθε φορά το κλίμα της περιόδου.
Η δεξίωση έχει αλλάξει αρκετές φορές χαρακτήρα. Ξεκίνησε ως εκδήλωση για την επιστροφή στη δημοκρατική ομαλότητα, στη συνέχεια εξελίχθηκε σε χώρο πολιτικής συνάντησης, κοινωνικής εκπροσώπησης και δημόσιου συμβολισμού, σε αγαπημένο θέμα συζήτησης για όσους ήθελαν να ασκήσουν κριτική σε ρούχα και παπούτσια και όσους ήθελαν να βγάλουν παραπολιτικές ειδήσεις.
Η δεξίωση της 24ης Ιουλίου έχει περάσει από διαφορετικές περιόδους.
Στα πρώτα χρόνια εξέφραζε την επιστροφή στη δημοκρατική ομαλότητα. Στη δεκαετία του 1980 επηρεάστηκε από την κομματική πόλωση. Στις επόμενες δεκαετίες απέκτησε πιο κοσμικό χαρακτήρα. Κατά την οικονομική κρίση περιορίστηκε ή ακυρώθηκε. Μετά την πανδημία δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση στην εκπροσώπηση της κοινωνίας.
Η πρώτη επέτειος και η καθιέρωση της δεξίωσης
Η πρώτη επέτειος από την πτώση της δικτατορίας, το 1975, δεν συνοδεύτηκε από δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο. Η χώρα βρισκόταν ακόμη στη διαδικασία θεσμικής αποκατάστασης, είχε αρχίσει η δίκη των πρωταιτίων της δικτατορίας και το πολιτικό σύστημα επιχειρούσε να σταθεροποιήσει τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών.
Η πρώτη δεξίωση πραγματοποιήθηκε το 1976, με οικοδεσπότες τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τσάτσο και την Ιωάννα Τσάτσου και το κλίμα ήταν λιγότερο αυστηρό σε σχέση με τα επόμενα χρόνια. Στους προσκεκλημένους βρίσκονταν πολιτικοί, εκπρόσωποι της αντιδικτατορικής αντίστασης και προσωπικότητες της δημόσιας ζωής. Στον Κωνσταντίνο Καραμανλή αποδόθηκε τότε η φράση «Να, αυτό που βλέπετε γύρω σας είναι Δημοκρατία».
Η μαρμάρινη σκάλα και οι δηλώσεις των πολιτικών
Η μαρμάρινη σκάλα που οδηγεί από το κτήριο προς τον κήπο απέκτησε από νωρίς ιδιαίτερη σημασία. Εκεί στέκονταν οι πολιτικοί πριν συναντήσουν τους προσκεκλημένους και εκεί γίνονταν οι σύντομες δηλώσεις προς τους δημοσιογράφους.
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ήταν από τους πρώτους που καθιέρωσαν αυτή την πρακτική. Μία σύντομη φράση από τη σκάλα μπορούσε να δώσει τον πολιτικό τόνο της βραδιάς.
Το 1978 καταγράφηκε ένας χαρακτηριστικός διάλογος ανάμεσα στον Καραμανλή και τη Μελίνα Μερκούρη. Ο Καραμανλής φέρεται να της είπε ότι ήταν κρίμα να αφιερώνει το ταλέντο της στο ΠΑΣΟΚ. Η απάντησή της ήταν ότι χρειαζόταν ταλέντο για να βρίσκεται κάποιος στο ΠΑΣΟΚ. Ο διάλογος έμεινε ως μία από τις πιο γνωστές στιγμές των πρώτων χρόνων της δεξίωσης.
Έκτοτε τα στιγμιότυπα από τη μαρμάρινη σκάλα έγιναν κάτι σαν συνήθεια για τη δεξίωση με τις κάμερες και τις φωτογραφικές μηχανές να περιμένουν να απαθανατίσουν τις στιγμές.
Η είσοδος του Πολιτισμού στο Προεδρικό Μέγαρο
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 η λίστα των προσκεκλημένων διευρύνθηκε. Στο Προεδρικό Μέγαρο προσκλήθηκαν άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, μεταξύ των οποίων ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Δημήτρης Χορν και ο Μάνος Χατζιδάκις. Η διεύρυνση της λίστας είχε στόχο να δώσει στην εκδήλωση χαρακτήρα ευρύτερης εκπροσώπησης του δημόσιου βίου.
Την ίδια περίοδο άρχισε να καθιερώνεται η ξεχωριστή συνάντηση του Προέδρου της Δημοκρατίας με τον πρωθυπουργό και τους πολιτικούς αρχηγούς. Η συνάντηση γινόταν μακριά από τις κάμερες, συνήθως στο περίπτερο του κήπου. Το περιεχόμενό της σπάνια γινόταν γνωστό, όμως η εικόνα των πολιτικών αρχηγών γύρω από το ίδιο τραπέζι είχε ιδιαίτερη θεσμική σημασία.
Η δεκαετία της πολιτικής πόλωσης
Στη δεκαετία του 1980 η δεξίωση επηρεάστηκε άμεσα από το κλίμα έντονης κομματικής αντιπαράθεσης που διεξαγόταν εντός του κοινοβουλίου επηρεάζοντας και την κοινωνία. Το 1983 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δήλωσε ότι η χώρα διέθετε δημοκρατικό πολίτευμα, αλλά όχι δημοκρατικό κλίμα.
Η φράση προκάλεσε αντιδράσεις και διαφορετικές ερμηνείες από τη Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ.
Δύο χρόνια αργότερα, μετά την εκλογή του Χρήστου Σαρτζετάκη στην Προεδρία της Δημοκρατίας, η ένταση πέρασε και στη λίστα των προσκεκλημένων. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Κωνσταντίνος Τσάτσος δεν προσκλήθηκαν στη δεξίωση. Η επιλογή συνδέθηκε με την αμφισβήτηση που είχε διατυπωθεί για τη διαδικασία εκλογής του νέου Προέδρου.
Η λίστα των προσκεκλημένων απέκτησε έτσι πολιτική σημασία, πέρα από το τυπικό μέρος της διοργάνωσης.
Ο καύσωνας του 1987
Το 1987 η δεξίωση πραγματοποιήθηκε σε συνθήκες ακραίου καύσωνα. Η Αθήνα δοκιμαζόταν από υψηλές θερμοκρασίες και εκατοντάδες άνθρωποι είχαν χάσει τη ζωή τους. Η προσέλευση στο Προεδρικό Μέγαρο ήταν περιορισμένη και το κλίμα δεν είχε εορταστικό χαρακτήρα. Η διοργάνωση εκείνης της χρονιάς συνδέθηκε περισσότερο με τη δύσκολη κατάσταση στην πρωτεύουσα παρά με τις πολιτικές συναντήσεις στον κήπο.
Η απομόνωση του Ανδρέα Παπανδρέου
Το 1989, σε μία περίοδο έντονης πολιτικής κρίσης, η παρουσία του Ανδρέα Παπανδρέου στη δεξίωση συγκέντρωσε το ενδιαφέρον. Είχαν προηγηθεί το σκάνδαλο Κοσκωτά, η εκλογική ήττα του ΠΑΣΟΚ και ο γάμος του με τη Δήμητρα Λιάνη.
Μεγάλο μέρος των παρισταμένων κράτησε αποστάσεις από τον πρώην πρωθυπουργό. Ανάμεσα στα πρόσωπα που παρέμειναν κοντά του ήταν η Μελίνα Μερκούρη. Η εικόνα θεωρήθηκε ενδεικτική της πολιτικής και προσωπικής πίεσης που δεχόταν εκείνη την περίοδο.
Οι απουσίες ως πολιτικό μήνυμα
Με την πάροδο των χρόνων, οι απουσίες απέκτησαν σχεδόν την ίδια σημασία με τις παρουσίες. Η άρνηση συμμετοχής, ο αποκλεισμός από τη λίστα ή η εκπροσώπηση ενός κόμματος από άλλο πρόσωπο αποτελούσαν αντικείμενο πολιτικής ερμηνείας.
Το 1993 ο Αντώνης Σαμαράς δεν προσκλήθηκε, καθώς η Πολιτική Άνοιξη δεν είχε κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Η απόφαση παρουσιάστηκε ως εφαρμογή του πρωτοκόλλου, όμως είχε και πολιτική διάσταση, λόγω της σχέσης του Αντώνη Σαμαρά με την κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας και την πτώση της κυβέρνησης Μητσοτάκη.
Από εκείνη την περίοδο και μετά, το ενδιαφέρον των Μέσων Ενημέρωσης επικεντρωνόταν κάθε χρόνο στο ποιοι προσκλήθηκαν, ποιοι απουσίασαν και ποιοι απέφυγαν να συναντηθούν.
Από την πολιτική στην κοσμική εκδήλωση
Κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 η σύνθεση των προσκεκλημένων διευρύνθηκε ακόμη περισσότερο.
Στους κήπους του Προεδρικού Μεγάρου άρχισαν να εμφανίζονται καλλιτέχνες, αθλητές, τηλεοπτικά πρόσωπα, επιχειρηματίες και εκπρόσωποι διαφορετικών επαγγελματικών χώρων. Η διεύρυνση έδωσε στην εκδήλωση μεγαλύτερη κοινωνική διάσταση. Παράλληλα, αύξησε το ενδιαφέρον για τις ενδυματολογικές εμφανίσεις, τις συνοδείες και τις κοινωνικές συναναστροφές.
Για αρκετά χρόνια, η κάλυψη της δεξίωσης απέκτησε έντονο κοσμικό χαρακτήρα. Οι φωτογραφίες των προσκεκλημένων και τα πολιτικά πηγαδάκια συχνά κυριαρχούσαν έναντι του ιστορικού περιεχομένου της επετείου.
Η 17 Νοέμβρη στο επίκεντρο
Το 2002 η δεξίωση πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά τις πρώτες σημαντικές εξελίξεις στην υπόθεση της τρομοκρατικής οργάνωσης 17 Νοέμβρη. Αποτέλεσμα ήταν, ο τότε και τωρινός υπουργός Δημόσιας Τάξης Μιχάλης Χρυσοχοΐδης και ο αρχηγός της Ελληνικής Αστυνομίας Φώτης Νασιάκος να βρεθούν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος.
Οι πολιτικές συζητήσεις στον κήπο επικεντρώθηκαν στις συλλήψεις, στις έρευνες και στην πορεία εξάρθρωσης της οργάνωσης.
Η επικαιρότητα καθόρισε και εκείνη τη χρονιά το περιεχόμενο της δεξίωσης.
Η συμβολική παρουσία του Αλέξη Τσίπρα
Το 2008 ο Αλέξης Τσίπρας εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη δεξίωση ως πρόεδρος του Συνασπισμού και επέλεξε να συνοδευτεί από την Καντίτσα Σάνκο, νέα δεύτερης γενιάς με καταγωγή από τη Σιέρα Λεόνε. Η παρουσία της παρουσιάστηκε ως συμβολική επιλογή για την εκπροσώπηση της πολυπολιτισμικής Ελλάδας και των παιδιών μεταναστών που είχαν μεγαλώσει στη χώρα.
Η οικονομική κρίση αλλάζει το τελετουργικό
Η οικονομική κρίση επηρέασε άμεσα τη μορφή της δεξίωσης με τις προσκλήσεις να περιορίζονται. Οι σύζυγοι των πολιτικών δεν περιλαμβάνονταν πλέον αυτομάτως, ο μπουφές έγινε λιτότερος και η εκδήλωση μεταφέρθηκε για ορισμένα χρόνια από τον κήπο στο εσωτερικό του Προεδρικού Μεγάρου.
Το 2011 προσφέρθηκαν κυρίως αναψυκτικά και χυμοί, ενώ η διάρκεια της διοργάνωσης περιορίστηκε. Το 2012 ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας αποφάσισε να ακυρώσει τη δεξίωση για λόγους οικονομίας και περισυλλογής. Αντί της εκδήλωσης στους κήπους, πραγματοποιήθηκε κατάθεση στεφάνου στον χώρο του πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ, όπου είχαν κρατηθεί και βασανιστεί αντιστασιακοί κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Η απόφαση σηματοδότησε, σύμφωνα με τις τότε διαρροές, την επιστροφή της επετείου στον ιστορικό πυρήνα της.
Η παραδοσιακή δεξίωση δεν πραγματοποιήθηκε για τέσσερα συνεχόμενα χρόνια. Το 2012 και το 2013 προτιμήθηκαν λιτές τελετές μνήμης. Το 2014 οργανώθηκε έκθεση στη Βουλή. Το 2015 ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος παρέθεσε γεύμα στους πολιτικούς αρχηγούς.
Η επιστροφή στους κήπους έγινε το 2016.
Οι προσκλήσεις παρέμειναν περιορισμένες και αυστηρά προσωπικές. Το πολιτικό «πηγαδάκι» του Προέδρου με τους αρχηγούς των κομμάτων επανήλθε ως βασικό μέρος της διοργάνωσης.
Η ακύρωση μετά την τραγωδία στο Μάτι
Το 2018 η δεξίωση ακυρώθηκε λόγω της καταστροφικής πυρκαγιάς στην Ανατολική Αττική. Η φωτιά στο Μάτι ξέσπασε στις 23 Ιουλίου, μία ημέρα πριν από την επέτειο, και προκάλεσε 104 θανάτους. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος αποφάσισε τη ματαίωση της εκδήλωσης, ενώ τα τρόφιμα και τα αναψυκτικά που είχαν προετοιμαστεί διατέθηκαν σε δομές της περιοχής.
Η 24η Ιουλίου εκείνης της χρονιάς είχε χαρακτήρα εθνικού πένθους.
Οι άνθρωποι της πρώτης γραμμής
Το 2020 η πανδημία επέβαλε περιορισμούς στη διοργάνωση. Ο αριθμός των προσκεκλημένων μειώθηκε και εφαρμόστηκαν υγειονομικά μέτρα.
Στη λίστα περιλήφθηκαν γιατροί, νοσηλευτές, διασώστες, οδηγοί ασθενοφόρων, εργαζόμενοι στην καθαριότητα, υπάλληλοι σούπερ μάρκετ, ταχυμεταφορείς και διανομείς. Η επιλογή είχε στόχο να τιμήσει τους ανθρώπους που εργάστηκαν στην πρώτη γραμμή κατά τη διάρκεια των περιοριστικών μέτρων.
Τα επόμενα χρόνια η Προεδρία συνέχισε να προσκαλεί πολίτες με κοινωνική προσφορά, άτομα με αναπηρία, κατοίκους ακριτικών περιοχών, μαθητές, πρόσφυγες και ανθρώπους που είχαν διακριθεί για τη δράση τους.
