Στην Ελλάδα οι τράπεζες είναι ίσως ο πιο εύκολος στόχος του δημόσιου λόγου. Κάθε φορά που υπάρχει δυσαρέσκεια για την οικονομία, κάποιος θα κατηγορήσει τις τράπεζες ή τους «τραπεζίτες». Όταν οι πολιτικοί θέλουν να γίνουν αρεστοί στον λαό, θα χρησιμοποιήσουν την έννοια «τραπεζίτες» θεωρώντας ότι υπάρχει μία μικρή ομάδα ανθρώπων που ελέγχει το πορτοφόλι μας και την οικονομία προς ίδιον όφελος και λυμαίνονται τα χρήματά μας!
Το παράδοξο είναι ότι οι περισσότεροι από όσους μιλούν για τις τράπεζες δεν εξηγούν ποτέ τι ακριβώς είναι μια τράπεζα και γιατί υπάρχει. Φαίνεται να μην γνωρίζουν και οι ίδιοι την χρησιμότητα τους ενώ ο λαϊκισμός οδηγεί σε παράλογη κριτική και άλογη επιχειρηματολογία.
Τελικά, αναρωτιέμαι. Πριν αποφασίσουμε αν οι τράπεζες είναι καλές ή κακές, χρήσιμες ή επιζήμιες, μπορούμε να απαντήσουμε σε ένα πολύ απλό ερώτημα;
Τι θα συνέβαινε αν αύριο το πρωί δεν υπήρχαν τράπεζες;
Η απάντηση είναι ότι η σύγχρονη οικονομία θα σταματούσε να λειτουργεί μέσα σε λίγες ώρες. Το πρόσφατο παρελθόν μάς έδειξε τον φόβο, τον πανικό και τη μεγάλη ανασφάλεια που μπορεί να προκαλέσει το κλείσιμο των τραπεζών. Η λήθη αυτών των εμπειριών είναι ο χειρότερος οδηγός για το μέλλον.
Γιατί δημιουργήθηκαν οι τράπεζες
Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά και από ένα απλό παράδειγμα.
Φανταστείτε έναν άνθρωπο που διαθέτει 20.000 ευρώ, δεν τα χρειάζεται και προσπαθεί να βρει τρόπους να τα αποταμιεύσει. Φανταστείτε έναν δεύτερο που θέλει να ανοίξει μια επιχείρηση αλλά δεν έχει τα απαραίτητα κεφάλαια.
Σε έναν κόσμο χωρίς τράπεζες, οι δύο αυτοί άνθρωποι θα έπρεπε να βρουν ο ένας τον άλλον, να εμπιστευθούν ο ένας τον άλλον, να συμφωνήσουν τους όρους του δανείου μεταξύ τους και να ελπίζουν ότι όλα θα πάνε καλά.
Σε μια μικρή κοινωνία πριν από πολλά χρόνια αυτό ίσως ήταν εφικτό.
Στη σημερινή όμως οικονομία εκατομμυρίων ανθρώπων αυτό είναι αδύνατο.
Οι τράπεζες δημιουργήθηκαν ακριβώς για να λύσουν αυτό το πρόβλημα. Συγκεντρώνουν τις αποταμιεύσεις χιλιάδων ανθρώπων και τις κατευθύνουν σε όσους χρειάζονται κεφάλαια για να αγοράσουν σπίτι, να επεκτείνουν μια επιχείρηση ή να πραγματοποιήσουν μια επένδυση.
Με απλά λόγια, οι τράπεζες είναι ο μηχανισμός που συνδέει αυτούς που έχουν χρήματα σήμερα με αυτούς που τα χρειάζονται σήμερα και θα τα επιστρέψουν αύριο.
Χωρίς αυτόν τον μηχανισμό, δεν θα μιλούσαμε για ανάπτυξη αλλά για ζούγκλα.
Οι τράπεζες δεν πουλάνε χρήμα
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη στη δημόσια συζήτηση είναι ότι αντιμετωπίζουμε τις τράπεζες σαν επιχειρήσεις που «πουλάνε χρήμα». Επίσης, σαν επιχειρήσεις που θέλουν να μας κλέψουν και τελικά σαν τοκογλύφους που σαν τα κοράκια «πέφτουν» πάνω μας να «κατασπαράξουν» τα χρήματά μας. Αυτό που έχουμε αμελήσει είναι ότι αυτό που πουλάνε οι τράπεζες είναι κάτι πολύ πιο πολύτιμο και λέγεται: εμπιστοσύνη.
Ο καταθέτης εμπιστεύεται ότι τα χρήματά του θα είναι διαθέσιμα όταν τα ζητήσει.
Ο δανειολήπτης εμπιστεύεται ότι θα βρει χρηματοδότηση όταν τη χρειάζεται.
Η επιχείρηση εμπιστεύεται ότι οι πληρωμές της θα εκτελεστούν.
Το κράτος εμπιστεύεται ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα θα συνεχίσει να λειτουργεί ακόμη και σε δύσκολες συνθήκες.
Όταν αυτή η εμπιστοσύνη καταρρεύσει, δεν έχουμε απλώς τραπεζική κρίση. Έχουμε οικονομική κρίση.
Το είδαμε το 2008 διεθνώς. Το είδαμε και στην Ελλάδα της προηγούμενης δεκαετίας.
Το πιο σημαντικό πράγμα που κάνουν οι τράπεζες
Αν ρωτήσει κανείς έναν πολίτη τι κάνουν οι τράπεζες, συνήθως θα απαντήσει: Δίνουν δάνεια, μας κρατάνε τα χρήματά μας χωρίς να μας δίνουν απόδοση, δεν μας σέβονται και άλλα πολλά άσχημα.
Δεν λέω ότι δεν είναι σωστά αυτά αλλά το πιο σημαντικό για την οικονομία είναι ότι αξιολογούν τον κίνδυνο.
Κάθε μέρα αποφασίζουν ποια επένδυση έχει πιθανότητες επιτυχίας, ποιος δανειολήπτης μπορεί να αποπληρώσει το δάνειό του, ποια επιχείρηση είναι βιώσιμη και ποια όχι.
Δεν πετυχαίνουν πάντα. Καμία ανθρώπινη δραστηριότητα δεν είναι αλάνθαστη.
Αλλά αν αυτή η διαδικασία εξαφανιζόταν, η οικονομία θα μετατρεπόταν σε ένα χάος όπου κανείς δεν θα γνώριζε σε ποιον μπορεί να εμπιστευθεί τα χρήματά του.
Οι τράπεζες λειτουργούν ως μηχανισμός επιλογής και κατανομής κεφαλαίων.
Και όσο καλύτερα λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός, τόσο καλύτερα λειτουργεί η οικονομία.
Η λειτουργία που ξεχνάμε
Επιπλέον, υπάρχει μια ακόμη λειτουργία που σχεδόν ποτέ δεν αναφέρεται και είναι από τις πιο απαραίτητες για την σημερινή μας κοινωνία. Και αυτή είναι οι πληρωμές.
Όταν αγοράζουμε κάτι με κάρτα, όταν πληρώνεται ένας μισθός, όταν μεταφέρονται χρήματα από μια επιχείρηση σε μια άλλη, όταν πραγματοποιείται μια ηλεκτρονική αγορά, πίσω από κάθε συναλλαγή βρίσκεται ένα σύνθετο τραπεζικό δίκτυο.
Οι περισσότεροι πολίτες το θεωρούν αυτονόητο. Δεν είναι. Ας θυμηθούμε τι γίνεται όταν προσπαθούμε να δούμε τα υπόλοιπα των λογαριασμών μας ή προσπαθούμε να στείλουμε ένα έμβασμα και υπάρχει τεχνικό πρόβλημα στην ιστοσελίδα της τράπεζας.
Μια κοινωνία χωρίς αξιόπιστο σύστημα πληρωμών δεν είναι μια σύγχρονη οικονομία. Είναι μια οικονομία που επιστρέφει δεκαετίες πίσω.
Υπάρχουν «τραπεζίτες»;
Πάμε τώρα να ελέγξουμε και κάτι άλλο που αποτελεί χαρακτηριστικό της ελληνικής δημόσιας συζήτησης και είναι η εμμονή με τους «τραπεζίτες».
Η λέξη παραπέμπει σχεδόν σε μυθιστόρημα του 19ου αιώνα. Σε ανθρώπους που κατέχουν τράπεζες, ελέγχουν κυβερνήσεις και κινούν τα νήματα της οικονομίας. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο πεζή.
Οι μεγάλες ευρωπαϊκές τράπεζες είναι εισηγμένες εταιρείες με χιλιάδες μετόχους, εποπτεύονται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, ελέγχονται από δεκάδες κανονισμούς και διοικούνται από επαγγελματικά στελέχη. Δεν υπάρχει λοιπόν ο ένας που είναι ιδιοκτήτης μίας τράπεζας και αποφασίζει για το οικονομικό μας μέλλον.
Και για να μην θεωρηθώ λάτρης των τραπεζών θα πρέπει να επισημάνω εδώ ότι όλα αυτά που αναφέρω δεν σημαίνουν ότι οι τράπεζες δεν έχουν κάνει λάθη. Υπήρχαν και μπορεί να υπάρξουν κακές πρακτικές.
Όμως η πολιτική κυρίως ρητορική, που μιλά για «τους τραπεζίτες», συχνά περιγράφει έναν κόσμο που δεν υπάρχει και ενισχύει την αμάθεια.
Είναι πιο εύκολο να κατασκευάζεις εχθρούς παρά να εξηγείς θεσμούς.
Η κριτική είναι απαραίτητη. Η δαιμονοποίηση όχι.
Οι τράπεζες δεν είναι φιλανθρωπικά ιδρύματα. Είναι επιχειρήσεις. Πρέπει να είναι κερδοφόρες για να επιβιώσουν.
Οφείλουν να ελέγχονται αυστηρά και να λογοδοτούν. Οφείλουν να ανταγωνίζονται.
Και όταν κάνουν λάθη, οφείλουν να υφίστανται τις συνέπειες.
Αλλά άλλο πράγμα η κριτική στις τράπεζες και άλλο η δαιμονοποίηση της ίδιας της ύπαρξής τους!
Όποιος θέλει να καταργήσει τις τράπεζες θα πρέπει πρώτα να εξηγήσει ποιος θα αναλάβει τον ρόλο τους.
Ποιος θα συγκεντρώνει τις αποταμιεύσεις; Ποιος θα χρηματοδοτεί τις επιχειρήσεις; Ποιος θα αξιολογεί τον κίνδυνο; Ποιος θα εκτελεί τις πληρωμές; Ποιος θα στηρίζει την κυκλοφορία του χρήματος στην οικονομία;
Μέχρι σήμερα, καμία σύγχρονη οικονομία δεν έχει βρει καλύτερη απάντηση.
Το πραγματικό πρόβλημα
Το πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι ότι υπάρχουν τράπεζες.
Το πρόβλημα είναι ότι συζητάμε συνεχώς για αυτές χωρίς να εξηγούμε στους πολίτες γιατί υπάρχουν.
Μιλάμε για επιτόκια χωρίς να έχουμε διδαχθεί τι είναι το χρήμα.
Μιλάμε για δάνεια χωρίς να κατανοούμε τον κίνδυνο.
Μιλάμε για τις τράπεζες χωρίς να γνωρίζουμε τον ρόλο τους στην οικονομία.
Και έτσι η δημόσια συζήτηση καταλήγει συχνά να παράγει περισσότερο θυμό παρά γνώση.
Η Ελλάδα ίσως είναι από τις λίγες χώρες όπου πολλοί πολίτες έχουν ισχυρή άποψη για τις τράπεζες χωρίς να έχουν διδαχθεί ποτέ τίποτε από τα παραπάνω!
Το αποτέλεσμα είναι ότι η οικονομική συζήτηση μετατρέπεται εύκολα σε πολιτικό σύνθημα.
Και τα συνθήματα έχουν ένα μεγάλο πλεονέκτημα: δεν απαιτούν κατανόηση.
Απαιτούν μόνο έναν ένοχο.
Άλλοτε φταίνε οι αγορές. Άλλοτε οι ξένοι. Άλλοτε οι επιχειρήσεις. Και πολύ συχνά οι τράπεζες.
Όμως η οικονομία δεν λειτουργεί με συνθήματα. Λειτουργεί με θεσμούς, κανόνες, κίνητρα και ανθρώπινες αποφάσεις.
Οι τράπεζες δεν είναι τέλειες.
Δεν είναι αλάνθαστες.
Δεν είναι υπεράνω κριτικής.
Η ιστορία βρίθει από παραδείγματα τραπεζικών λαθών, υπερβολών και κρίσεων.
Γι' αυτό ακριβώς υπάρχουν εποπτικές αρχές, κεφαλαιακές απαιτήσεις, κανόνες διαφάνειας και έλεγχοι.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της συζήτησης.
Οι περισσότεροι πολιτικοί μιλούν για τις τράπεζες σαν να είναι το πρόβλημα της οικονομίας.
Στην πραγματικότητα, οι τράπεζες είναι μία από τις βασικές υποδομές που επιτρέπουν στην οικονομία να λειτουργεί.
Το πραγματικό πρόβλημα αρχίζει όταν ξεχνάμε τι ακριβώς κάνουν.
Γιατί τότε η γνώση αντικαθίσταται από την προκατάληψη, η κατανόηση από την αγανάκτηση και η οικονομική παιδεία από τον λαϊκισμό.
Και όταν κυριαρχούν τα συνθήματα, δεν τιμωρούνται οι τράπεζες. Τιμωρείται η ίδια η κοινωνία, που παραμένει οικονομικά αναλφάβητη.
Για όσους θέλουν να μάθουν περισσότερα
Η κατανόηση του τραπεζικού συστήματος δεν είναι υπόθεση ειδικών. Είναι στοιχείο οικονομικής παιδείας για κάθε πολίτη. Για όσους ενδιαφέρονται να εμβαθύνουν, ιδιαίτερα χρήσιμες είναι οι ακόλουθες πηγές:
- Τράπεζα της Ελλάδος – Τι είναι το χρήμα
- Τράπεζα της Ελλάδος – Τι είναι η κεντρική τράπεζα
- Τράπεζα της Ελλάδος – Ρόλος και αρμοδιότητες
- Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – Τι είναι το χρήμα
- ΕΚΤ – Γιατί οι τράπεζες χρειάζονται κεφάλαιο
- Ελληνική Ένωση Τραπεζών – Χρηματοπιστωτικός Εγγραμματισμός
* Η Γεωργία Παπαδοπούλου είναι Portfolio Manager, Financial Consultant & Educator, Director InvestWise EE (αποκλειστικός συνεργάτης της Wealth Fund Services Ltd)
Email: [email protected]
LinkedIn: Georgia Papadopoulou
