Στη μυροβόλο Χίο, η ιστορία αναπνέει ανάμεσα στα μεσαιωνικά χωριά, στα αρχοντικά του Κάμπου με τα περιβόλια των μανταρινιών και από εκεί στα βυζαντινά μνημεία και στα μονοπάτια που οδηγούν από τη θάλασσα στα μαστιχοχώρια. Το νησί αφηγείται μια ιστορία αιώνων μέσα από την αρχιτεκτονική του. Η Χίος δεν είναι μόνο ένας τόπος φυσικής ομορφιάς, είναι ένα ζωντανό μωσαϊκό πολιτισμών, μνήμης και αισθητικής, όπου η γενουάτικη, η βυζαντινή και η αιγαιοπελαγίτικη κληρονομιά συνυπάρχουν αρμονικά.
Το πέμπτο Φεστιβάλ Χίου έρχεται να αναδείξει ακριβώς αυτή τη μοναδική ταυτότητα του νησιού. Μέσα από εκδηλώσεις, συναντήσεις, μουσική, τέχνη, διάλογο και διεθνούς βεληνεκούς ομιλητές και καλλιτέχνες, το φεστιβάλ μετατρέπει τη Χίο για πέμπτη χρονιά σε έναν ανοιχτό τόπο πολιτισμού και έμπνευσης, όπου το παρελθόν συνομιλεί με το παρόν και το βλέμμα στρέφεται δημιουργικά προς το μέλλον. Το νησί επηρεασμένο από τη ναυτική του παράδοση, τόπος καραβοκύρηδων, και τη βαθιά πνευματική του ιστορία συνεχίζει να εμπνέει και να ενώνει ανθρώπους από όλο τον κόσμο.
Έρωτας με την πρώτη ματιά
«Ψυχή» του φεστιβαλικού θεσμού, τον οποίο δημιούργησε η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου πριν από πέντε χρόνια, είναι η Νινέτα Βαφειά με τον συζύγό της Νίκο Βαφειά. Στο ιστορικό Castelli της οικογένειας Βαφειά φιλοξενούνται ανάμεσα στις ευωδιαστές μανταρινιές και υπό τη σκέπη μιας πελώριας φλαμουριάς, οι περίφημες «Πολιτιστικές Βραδιές» με ομιλίες σημαντικών προσωπικοτήτων της επιστήμης, των τεχνών και των γραμμάτων. Πρόκειται για ένα εξαίσιο οικοδόμημα του 15ου αιώνα, το οποίο το ζεύγος Νίκου και Νινέτας Βαφειά αποκατέστησε με πολύ αγάπη και ακόμα περισσότερη φροντίδα και σεβασμό στην μεσαιωνική του φυσιογνωμία, υπό την εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χίου.
Από τη μυστηριακή ατμόσφαιρα της Νέας Μονής μέχρι τα πέτρινα σοκάκια του Πυργίου και του Μεστών, κι από τον αρωματισμένο Κάμπο έως τα άγρια τοπία του βόρειου νησιού, κάθε γωνιά της Χίου γίνεται σκηνικό εμπειριών και πολιτιστικής συνάντησης.
Ο έρωτας της Νινέτας Βαφειά με τη Χίο ξεκίνησε με ένα ταξίδι, πριν αρκετά χρόνια, όταν ο πεθερός της βρισκόταν εν ζωή. Η ίδια αφηγείται την έκπληξη που ένιωσε αντικρίζοντας το πατρογονικό χωριό, κρεμασμένο στο «φρύδι» της κεντρική οροσειράς του νησιού.
«Οι παππούδες του άντρα μου», λέει η κυρία Νινέτα Βαφειά, «κατάγονταν από τη Χίο και ζούσαν σε ένα μικρό χωριουδάκι πάνω από τον κάμπο, το οποίο λέγεται Άγιος Γεώργιος Συκούσης, Χιώτες στην καταγωγή. Και μάλιστα εκεί που γίνεται το φεστιβάλ είναι ένας παράδεισος. Εγώ δεν είχα σχέση με τη Χίο, δεν την είχα επισκεφθεί ούτε για καλοκαίρι. Με καταγωγή από Σύρο και Σάμο παραθέριζα στη Μύκονο. Όταν παντρεύτηκα, ο πεθερός μου, μου λέει «έχω ένα σπίτι, στη Χίο, στον Άγιο Γεώργιο, είναι ένα πολύ όμορφο, παλιό σπίτι».
Είχα την τρέλα να αναστηλώνω παλιά σπίτια και μου είχε κινήσει το ενδιαφέρον. Η πεθερά μου δεν ήθελε ούτε να πάει. Μου έλεγε μην πας, είναι δύσβατο, το σπίτι είναι σε κάτι βράχια. Δεν έχει εστιατόρια, δεν έχει τίποτα. Μην πας! Εγώ δεν είχα πειστεί, διάβαζα ότι είναι μεσαιωνικά, ότι είναι βενετσιάνικα τα κτίσματα και έλεγα μέσα μου ότι θα είναι κάτι υπέροχο, κάτι μοναδικό. Και πήγαμε με τον πεθερό μου να το δούμε. Κι έμεινα άφωνη. Βλέπω ένα σπίτι, σαν τα κάστρα τα μεσαιωνικά, ας πούμε πως είναι το Μπούρτζι στο Ναύπλιο, φαντάσου κάτι τέτοιο. Και μέσα τα σπιτάκια αυτά που είναι σαρακινινικά, δηλαδή με τρούλους, δεν έχουν ταβάνι. Όλα πέτρινα, με ντόπια κόκκινη πέτρα. Και από κάτω είχαν εργαστήριο σούμας. Η σούμα είναι η γκράπα που φτιάχνεται από σύκα.
Μένω έκθαμβη με αυτό που είδα. Έλεγα ότι ερωτεύτηκα. Ο πεθερός μου με ρώτησε αν ήθελα να το επισκευάσω. «Θα στο κάνω κούκλα» του είπα. Κι εκείνος χάρηκε τόσο πολύ».
Η Νινέτα Βαφειά φύλαξε την ιστορία του
«Ο πύργος είχε ταβανάκια, ταβανάκια, προκειμένου να βγει καμιά κρεβατοκάμαρα. Φέρνω συνεργεία. Γκρεμίζω τα ενδιάμεσα πρόσθετα στοιχεία και γίνεται πέντε μέτρα ψηλό με εσωτερική σκάλα, προκειμένου να δεσπόζει και να κυριαρχεί το τρούλος. Μόλις ολοκληρώθηκε ερχόταν όλο το χωριό. Έμπαιναν, κοίταζαν και μου έλεγαν ‘τι, έτσι ήταν τα σπίτια;’» θυμάται η κυρία Βαφειά.
Η Νινέτα Βαφειά θυμάται πόσο τυχερή στάθηκε όσον αφορά στην ανεύρεση του μηχανικού και πως παραδόθηκε πανέμορφο το Castelli χωρίς κωλυσιεργίες.
« Ήμουν πραγματικά τυχερή, γιατί βρήκα έναν εξαιρετικό μηχανικό, τον κ. Ηλιόπουλο. Ειδικευμένος στην αποκατάσταση βυζαντινών μνημείων και παλιών εκκλησιών, γι' αυτό και γνωρίζει όσο λίγοι τις παραδοσιακές τεχνικές. Με εξαιρετικούς συνεργάτες- αρχιτέκτονες και δικά του συνεργεία.
Από την πρώτη στιγμή μού είπε: «Μην ανησυχείς. Σε ενάμιση χρόνο θα το έχω έτοιμο». Του απάντησα: «Μη με κρατήσεις τρία χρόνια, όπως ακούω ότι συμβαίνει συνήθως». Και πράγματι κράτησε τον λόγο του.
Η δουλειά που έκανε ήταν πραγματικά εκπληκτική. Το σπίτι αναστηλώθηκε πέτρα-πέτρα. Κάθε πέτρα που είχε πέσει τοποθετήθηκε ξανά στη θέση της. Δεν χρησιμοποιήθηκαν τσιμέντα, γιατί στόχος ήταν να διατηρηθεί η αυθεντικότητα του κτιρίου.
Το σπίτι έχει μοναδικά αρχιτεκτονικά στοιχεία: θόλους, πέτρινες κολόνες και μεγάλες καμάρες, όπως συναντά κανείς στις παλιές εκκλησίες και στα βυζαντινά κτίσματα. Διαθέτει επίσης μεγάλα παράθυρα που φτάνουν χαμηλά, με μαρμάρινα περβάζια. Εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, κάθονταν οι γυναίκες του σπιτιού, έγνεθαν και περίμεναν να δουν τους άντρες τους να επιστρέφουν από τον δρόμο με τα άλογα ή τις άμαξες.
Μπροστά από το σπίτι περνούσε ένα μεγάλο ποτάμι και δίπλα του ένας δρόμος από όπου διέρχονταν τα άλογα. Οι άμαξες σταματούσαν ακριβώς μπροστά στην είσοδο και οι γυναίκες παρακολουθούσαν την άφιξή τους από τα παράθυρα. Έχω μάλιστα μια παλιά χαρακτική απεικόνιση αυτής της σκηνής, όπου φαίνονται οι γυναίκες με τις φορεσιές της εποχής και τους φερετζέδες. Είναι μια περίοδος όπου συνυπάρχουν ελληνικά και οθωμανικά στοιχεία, κάτι που αποτυπώνεται και στην αρχιτεκτονική και στην καθημερινή ζωή.
Έχω κρατήσει όλες αυτές τις παλιές εικόνες, όπως και τα αυθεντικά αντικείμενα του σπιτιού. Οι πίνακες, οι βενετσιάνικοι καθρέφτες και όλα τα διακοσμητικά είναι γνήσια. Δεν υπάρχει τίποτα σύγχρονο που να αλλοιώνει τον χαρακτήρα του».
Στο Castelli χωρά όλος ο κόσμος
Αυτό που συγκινεί την Νινέτα Βαφειά είναι ότι το Φεστιβάλ έχει αγκαλιαστεί πραγματικά από τον κόσμο.
«Δεν απευθύνεται σε μια κλειστή ομάδα ανθρώπων. Θέλω να έρχονται όλοι. Οι γείτονες από τον κάμπο το περιμένουν κάθε καλοκαίρι με μεγάλη χαρά. Κάθε απόγευμα βλέπεις οικογένειες, παιδιά, παππούδες και γιαγιάδες να συγκεντρώνονται στον κήπο. Δεν υπάρχει εισιτήριο, δεν χρειάζεται κράτηση θέσης και, αν δεν φτάνουν οι καρέκλες, φέρνω κι άλλες. Θέλω όλοι να κάθονται άνετα και να απολαμβάνουν τη μουσική. Αυτή είναι η μεγαλύτερη ανταμοιβή μου».
Η ιδέα για το φεστιβάλ γεννήθηκε μόλις ολοκληρώθηκε η αναστήλωση του σπιτιού. «Όταν είδα τον κήπο έτοιμο, ένιωσα πως αυτός ο χώρος έπρεπε να γεμίσει μουσική. Είπα τότε στον άντρα μου: «Θέλω να κάνω κάτι με μουσική εδώ». Εκείνος μου απάντησε χαμογελώντας: «Κάνε ό,τι θέλεις, αλλά μη με μπλέξεις».
Η κυρία Βαφειά λάτρης των τεχνών, της μουσικής και της Χίου είναι δεινή πιανίστρια. Στην διάρκεια των εκδηλώσεων στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Χίου κάθεται συχνά στο πιάνο μετά από απαίτηση του κόσμου, ο οποίος έχει αγκαλιάσει με θέρμη το θεσμό.
«Το δύσκολο ήταν ότι δεν είμαι Χιώτισσα. Δεν γνώριζα σχεδόν κανέναν στο νησί, ούτε καν τον δήμαρχο. Κάποια μέρα, όμως, βρέθηκα σε μια εκδήλωση και εκεί συνάντησα τον περιφερειάρχη Βορείου Αιγαίου, Κώστα Μουτζούρη. Με συνεχάρη για την αποκατάσταση του σπιτιού και τότε του είπα αυθόρμητα ότι το όνειρό μου ήταν να δημιουργήσω ένα φεστιβάλ μουσικής.
Η αντίδρασή του ήταν άμεση. Μου είπε ότι διοργανώνει το Φεστιβάλ της Λέσβου και πως θα μπορούσαμε να συνεργαστούμε. Του απάντησα: «Το σπίτι είναι στη διάθεσή σας. Θέλω μόνο ένα πράγμα: τη μουσική που θα ακούγεται εδώ να την επιλέγω εγώ. Όλα τα υπόλοιπα τα εμπιστεύομαι σε εσάς. Συμφωνήσαμε αμέσως και έτσι ξεκίνησε αυτό το όμορφο ταξίδι».
«Στην αρχή όλα ήταν δύσκολα, γιατί δεν γνώριζα ανθρώπους στον χώρο της μουσικής στη Χίο. Χάρη όμως στη στήριξη του Κώστα Μουτζούρη και των συνεργατών του, που είχαν ήδη την εμπειρία από το Φεστιβάλ της Λέσβου και γνώριζαν πολλούς σημαντικούς μουσικούς, τα πράγματα έγιναν πολύ πιο εύκολα. Μέσα από αυτή τη συνεργασία γνώρισα και ανθρώπους του νησιού που αγαπούν τη μουσική και στηρίζουν την προσπάθεια. Σήμερα έχουμε δίπλα μας ανθρώπους που φροντίζουν κάθε λεπτομέρεια, ακόμη και τη μεταφορά του πιάνου στον κήπο για κάθε συναυλία. Αν έπρεπε να οργανώσω όλα αυτά μόνη μου, φέρνοντας ακόμη και το πιάνο από την Αθήνα, θα ήταν σχεδόν αδύνατο.
Νιώθω πραγματικά ευγνώμων για όλους όσοι πίστεψαν σε αυτή την ιδέα από την πρώτη στιγμή. Χάρη σε αυτούς, ένα παλιό αρχοντικό δεν αναστήθηκε απλώς, απέκτησε ξανά ζωή, μέσα από τη μουσική, τις συζητήσεις, τους εξαίρετους ομιλητές, επιστήμονες και καλλιτέχνες και τους ανθρώπους που το γεμίζουν κάθε καλοκαιρινό βράδυ».
Το ζεύγος Βαφειά έχει αναλάβει και την αναστήλωση του Ιερού Ναού του Αγίου Γεωργίου Συκούση. «Στόχος μας είναι να πραγματοποιηθούν τα θυρανοίξια στις 30 Αυγούστου, παρουσία του Peter Sarris και του Μιχάλη Μόσχου. Οι επισκέπτες θα συγκεντρωθούν στην αυλή του ναού, με το όμορφο βοτσαλωτό της, όπου θα έχουν τοποθετηθεί καρέκλες για όλους. Στη συνέχεια, η γιορτή θα μεταφερθεί στην πλατεία του χωριού, όπου θα στηθεί ένα αυθεντικό πανηγύρι με ντόπια, φοβερά σουβλάκια και χιώτικη φιλοξενία».
Ένα μοναδικό καλειδοσκόπιο, χρωμάτων, ακουσμάτων, ανθρώπων, αρωμάτων, γεύσεων. Περπατάς πάνω στο κρεβάτι των μανταρινιών, ανασαίνεις το άρωμα της μαστίχας, ευωδιάζουν οι νύχτες και αγαλλιάζουν οι ψυχές.
The Chios Festival, 25 Αυγούστου-4 Σεπτεμβρίου, με προσωπικότητες διεθνούς κύρους και ακτινοβολίας
Με αφορμή τη συμπλήρωση πέντε χρόνων δημιουργικής πορείας του Φεστιβάλ Χίου η φετινή διοργάνωση αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο, με εμβληματικές επετειακές εκδηλώσεις και την παρουσία εξεχόντων προσωπικοτήτων Για δέκα ημέρες, η Χίος θα αναδειχθεί σε σημείο συνάντησης της επιστήμης, των τεχνών και του δημόσιου διαλόγου. Το Φεστιβάλ Χίου (The Chios Festival) θα πραγματοποιηθεί από τις 25 Αυγούστου έως τις 4 Σεπτεμβρίου με ένα πρόγραμμα που συνδυάζει μεγάλες προσωπικότητες, σημαντικές πολιτιστικές παραγωγές και επετειακές εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια της Ακαδημίας Αθηνών.
Στους επίσημους προσκεκλημένους συγκαταλέγονται ο Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής Θεόδωρος Β΄, ο πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης και ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών Νικηφόρος Διαμαντούρος, ενώ η διοργάνωση της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου τελεί υπό την αιγίδα της UNESCO Ελλάδος και του American-Hellenic Chamber of Commerce, παρουσία του προέδρού του Ιωάννη Σαρακάκη.
Ξεχωριστή θέση στο πρόγραμμα κατέχει η 31η Αυγούστου, ημέρα αφιερωμένη στα 100 χρόνια της Ακαδημίας Αθηνών. Η βραδιά θα ανοίξει με χαιρετισμό του Σταμάτη Κριμιζή, Ακαδημαϊκού, Επόπτη του Κέντρου Επιστήμης και Τεχνολογίας του Διαστήματος και τέως Προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών. Η βραδιά συγκεντρώνει κορυφαίες προσωπικότητες της διεθνούς επιστημονικής, επιχειρηματικής και ακαδημαϊκής κοινότητας. Συμμετέχουν ως ομιλητές ο κ. Σίμος Παληός, Πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών (BRFAA) στον οποίο θα απονεμηθεί τιμή από τον Περιφερειάρχη Βορείου Αιγαίου κ. Κωνσταντίνο Μουτζούρη, η κ. Αλεξάνδρα Τουρούτογλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νευρολογίας στο Harvard Medical School και Διευθύντρια Απεικονιστικών Λειτουργιών στη Μονάδα Μετωποκροταφικών Διαταραχών του Massachusetts General Hospital, ο κ. Στυλιανός Ε. Αντωναράκης, Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και Ομότιμος Καθηγητής Γενετικής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης, ο κ. Γεώργιος Χρούσος, Ακαδημαϊκός, Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, Διευθυντής του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Υγείας Μητέρας, επικεφαλής στην Έδρα UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής του ΕΚΠΑ και Πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ, ο κ. Αθανάσιος Σ. Φωκάς, Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και Καθηγητής Μη Γραμμικών Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, καθώς και ο κ. Olle Kämpe, Καθηγητής Ενδοκρινολογίας στο Karolinska Institutet και Πρόεδρος της Επιτροπής Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής (2025).
Οι εκδηλώσεις ξεκινούν στις 25 Αυγούστου με συναυλία του Akyla και θεατρική παράσταση με την Χριστίνα Κλούβα και συνεχίζονται στο ιστορικό Castelli της οικογένειας Βαφειά με ομιλία της ιστορικού Μαρίας Ευθυμίου και συναυλία της Ελένης Δήμου. Η Μαρία Κάλλας θα έχει την τιμητική της με την παρουσίαση του ντοκιμαντέρ για τη ντίβα «Μαίρη, Μαριάννα, Μαρία – Τα άγνωστα ελληνικά χρόνια της Κάλλας» ενώ τον κόσμο της κλασσικής μουσικής θα συνεπάρει και η διακεκριμένη σοπράνο Χριστίνα Πουλίτση με την συνοδεία του πιανίστα Δημήτρη Γιάκα. Στο Castelli θα προβληθεί το ντοκιμαντέρ της Μιμής Ντενίση «Η γυναίκα πίσω από τον Έλγιν».
Το φεστιβάλ ολοκληρώνει στον Ανάβατο με την παράσταση της Κατερίνας Διδασκάλου και τον «Μονόλογο της Κλυταιμνήστρας» της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ. Μαζί της θα είναι η Χιώτισσα Αναστασία Γαλερού- Βλάση. Παρουσιαστές του Φεστιβάλ θα είναι ο Γιώργος Κουβαράς, η Ανδριάνα Παρασκευοπούλου, η Κατερίνα Γκαγκάκη και η Καλλιρόη Μυριαγκού.
Επηρεασμένη από τη γενουάτικη κληρονομιά της και τη Σφαγή της Χίου, ένα γεγονός-σταθμό στην ευρωπαϊκή ιστορία, η Χίος, η φημολογούμενη πατρίδα του Ομήρου, υπήρξε επί αιώνες κέντρο επιχειρηματικότητας, πολιτισμού και εμπορίου, με ισχυρούς δεσμούς που εκτείνονταν σε όλη την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική.
Με τη φετινή, επετειακή διοργάνωση, το Φεστιβάλ Χίου επιβεβαιώνει τον ρόλο του ως μια διεθνής γιορτή του ελληνικού πνεύματος, μια γέφυρα ανάμεσα στην πολιτιστική κληρονομιά και τη σύγχρονη δημιουργία. Γιατί η Χίος δεν είναι μόνο ένας τόπος σπάνιας φυσικής και αρχιτεκτονικής ομορφιάς. Είναι ένας τόπος που αφηγείται ιστορίες, γεννά ιδέες και υπενθυμίζει πως ο πολιτισμός μπορεί ακόμη να λειτουργεί ως δύναμη σύνδεσης, έμπνευσης και χαράς.
