Η εικόνα είναι πλέον γνώριμη σε κάθε σπίτι: ένα παιδί ή ένας έφηβος σκρολάρει ασταμάτητα στο κινητό του, περνώντας από βίντεο πολέμων και φυσικών καταστροφών σε ειδήσεις για εγκλήματα, οικονομική ανασφάλεια ή διαδικτυακές συγκρούσεις. Το φαινόμενο ονομάζεται doomscrolling -η καταναγκαστική κατανάλωση αρνητικού περιεχομένου στο διαδίκτυο- και έχει εξελιχθεί σε μια από τις πιο ανησυχητικές ψηφιακές συνήθειες της νέας γενιάς.
Αν μέχρι πριν λίγα χρόνια το πρόβλημα περιοριζόταν κυρίως στους ενήλικες, σήμερα οι ειδικοί βλέπουν όλο και μικρότερες ηλικίες να εκτίθενται καθημερινά σε έναν ατελείωτο κύκλο άγχους, φόβου και ψηφιακής υπερδιέγερσης.
Η γενιά που μεγάλωσε μέσα στην κρίση
Τα σημερινά παιδιά και οι έφηβοι δεν γνώρισαν ποτέ έναν κόσμο χωρίς οθόνες. Μεγάλωσαν μέσα σε διαδοχικές κρίσεις: οικονομική ύφεση, πανδημία, πόλεμοι, κλιματική αγωνία, αβεβαιότητα για το μέλλον. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν σαν ένας μόνιμος μηχανισμός μετάδοσης αυτής της ανησυχίας.
Οι αλγόριθμοι ανταμείβουν το έντονο συναίσθημα. Το σοκαριστικό βίντεο, η δραματική είδηση, η εικόνα καταστροφής κρατούν τον χρήστη περισσότερο χρόνο στην οθόνη. Και όσο περισσότερο μένει, τόσο περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο του προτείνεται.
Για έναν ενήλικα, αυτή η παγίδα είναι ήδη δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Για έναν έφηβο, του οποίου ο ψυχισμός και η ταυτότητα βρίσκονται ακόμη υπό διαμόρφωση, η συνεχής έκθεση στην αρνητικότητα μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επιβαρυντική.
Από την ενημέρωση στην ψυχολογική εξάντληση
Το doomscrolling συχνά ξεκινά αθώα: «να δω τι έγινε», «να ενημερωθώ λίγο». Πολύ γρήγορα, όμως, μετατρέπεται σε έναν αυτοματοποιημένο μηχανισμό.
Οι έφηβοι περιγράφουν ότι νιώθουν αδυναμία να σταματήσουν, ακόμη κι όταν το περιεχόμενο τους προκαλεί άγχος ή στενοχώρια. Η αίσθηση ότι «κάτι σημαντικό μπορεί να χάσουν» ενισχύει την παραμονή τους στις πλατφόρμες.
Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος:
- αυξημένο άγχος,
- διαταραχές ύπνου,
- δυσκολία συγκέντρωσης,
- συναισθηματική κόπωση,
- αίσθηση απαισιοδοξίας για το μέλλον.
Πολλοί γονείς παρατηρούν ότι τα παιδιά τους εμφανίζονται διαρκώς ανήσυχα ή ευερέθιστα χωρίς να μπορούν να εξηγήσουν ακριβώς γιατί. Συχνά, η απάντηση βρίσκεται στις ώρες αδιάκοπης έκθεσης σε ψηφιακό περιεχόμενο που πυροδοτεί φόβο και ανασφάλεια.
Το TikTok, το Instagram και η οικονομία της προσοχής
Οι πλατφόρμες δεν είναι ουδέτερες. Η οικονομία των social media βασίζεται στην προσοχή του χρήστη. Όσο περισσότερο χρόνο περνά ένα παιδί στην εφαρμογή τόσο μεγαλύτερο είναι το κέρδος.
Οι αλγόριθμοι έχουν σχεδιαστεί ώστε να κρατούν τον χρήστη σε συνεχή εγρήγορση. Ένα βίντεο πολιτικής έντασης διαδέχεται μια θεωρία συνωμοσίας, ένα βίαιο περιστατικό ή ένα emotionally φορτισμένο προσωπικό ξέσπασμα.
Η αδιάκοπη ροή δεν αφήνει χώρο για επεξεργασία πληροφοριών ή ψυχική αποφόρτιση. Οι έφηβοι καταναλώνουν τεράστιο όγκο περιεχομένου χωρίς φίλτρα και χωρίς χρονικά όρια.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν το doomscrolling συνδέεται με την ανάγκη κοινωνικής αποδοχής. Η συνεχής παρουσία στο διαδίκτυο δεν αφορά μόνο την ενημέρωση αλλά και την αίσθηση συμμετοχής: «αν δεν είμαι online, μένω εκτός».
Η σιωπηλή επίδραση στην ψυχική υγεία
Οι ειδικοί ψυχικής υγείας προειδοποιούν ότι η υπερβολική έκθεση σε αρνητικές ειδήσεις μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ψυχολογία των ανηλίκων.
Τα παιδιά δυσκολεύονται να διαχειριστούν την ποσότητα και τη σκληρότητα των πληροφοριών που λαμβάνουν καθημερινά. Η συνεχής επανάληψη εικόνων βίας ή καταστροφής δημιουργεί μια αίσθηση μόνιμης απειλής.
Παράλληλα, η ατελείωτη κύλιση συνδέεται με τη διάσπαση προσοχής και τη μείωση της ικανότητας συγκέντρωσης. Το μυαλό εκπαιδεύεται σε γρήγορες εναλλαγές εικόνων και συναισθημάτων, δυσκολευόμενο να παραμείνει για πολλή ώρα σε μία δραστηριότητα.
Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότεροι εκπαιδευτικοί αναφέρουν δυσκολία των μαθητών να παρακολουθήσουν μάθημα χωρίς συνεχή ερεθίσματα.
Ο ρόλος των γονιών: απαγόρευση ή εκπαίδευση;
Η εύκολη λύση θα ήταν η πλήρης απαγόρευση των social media. Στην πράξη, όμως, αυτό σπάνια λειτουργεί.
Οι ειδικοί επιμένουν ότι το ζητούμενο δεν είναι η δαιμονοποίηση της τεχνολογίας αλλά η εκπαίδευση στη χρήση της.
Οι γονείς καλούνται να:
- συζητούν ανοιχτά με τα παιδιά για το περιεχόμενο που καταναλώνουν,
- θέτουν όρια στον χρόνο οθόνης,
- ενθαρρύνουν δραστηριότητες εκτός διαδικτύου,
- βοηθούν τα παιδιά να αναγνωρίζουν πότε μια συνήθεια γίνεται ψυχολογικά επιβαρυντική.
Το σημαντικότερο ίσως είναι οι ίδιοι οι ενήλικες να λειτουργούν ως παράδειγμα. Ένα σπίτι όπου όλοι σκρολάρουν ασταμάτητα δύσκολα μπορεί να πείσει ένα παιδί να αποσυνδεθεί.
Χρειάζονται και πολιτικές απαντήσεις
Το ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως ατομική ευθύνη. Η δημόσια συζήτηση γύρω από τη λειτουργία των αλγορίθμων και την προστασία των ανηλίκων γίνεται ολοένα πιο έντονη διεθνώς.
Ήδη αρκετές χώρες -και η Ελλάδα μέσα σε αυτές- εξετάζουν αυστηρότερους κανόνες για τις ψηφιακές πλατφόρμες, ειδικά όταν πρόκειται για ανήλικους χρήστες. Από περιορισμούς στις ειδοποιήσεις μέχρι μεγαλύτερη διαφάνεια στους αλγορίθμους, το ερώτημα είναι πλέον πολιτικό και κοινωνικό.
Πόσο ελεύθερες μπορούν να παραμένουν οι πλατφόρμες όταν η προσοχή και η ψυχική υγεία των παιδιών μετατρέπονται σε εμπορεύσιμο προϊόν;
Η ανάγκη για ψηφιακή παιδεία
Το doomscrolling δεν είναι μια «κακή συνήθεια» που αφορά λίγους εφήβους. Είναι το σύμπτωμα μιας ολόκληρης ψηφιακής εποχής όπου η πληροφορία δεν σταματά ποτέ και η αγωνία μεταδίδεται με ταχύτητα δευτερολέπτου.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η επιστροφή σε έναν κόσμο χωρίς τεχνολογία. Μπορεί όμως να είναι η δημιουργία μιας νέας ψηφιακής κουλτούρας: με όρια, κριτική σκέψη και μεγαλύτερη επίγνωση του τρόπου με τον οποίο οι πλατφόρμες επηρεάζουν την καθημερινότητα και την ψυχική υγεία.
Γιατί όταν ένα παιδί μεγαλώνει μέσα σε μια ατελείωτη ροή φόβου και αρνητικότητας, το ζήτημα δεν είναι μόνο τεχνολογικό. Είναι βαθιά κοινωνικό.
Εθνική Δράση για την Προαγωγή της Υγείας Παιδιού και Οικογένειας
Σε μια εποχή που η ψηφιακή καθημερινότητα επαναπροσδιορίζει την ψυχική ισορροπία των παιδιών και των νέων, η Αναπληρώτρια Υπουργός Υγείας Ειρήνη Αγαπηδάκη και η UNICEF, παρουσίασαν τα αποτελέσματα της εμβληματικής Εθνικής Δράσης για την Προαγωγή της Υγείας Παιδιού και Οικογένειας.
Στην εκδήλωση, αναδείχθηκαν όλες οι σύγχρονες κοινωνικές προκλήσεις της Ελληνικής Οικογένειας με επίκεντρο τα παιδιά.
Κατά την τοποθέτησή της, η Αναπληρώτρια Υπουργός Υγείας υπογράμμισε ότι «τα αποτελέσματα της έρευνας είναι πραγματικά ανησυχητικά για τη χώρα μας και για τα παιδιά μας και πρέπει να δράσουμε άμεσα.
Στο μέλλον θα έχουμε πρόβλημα, όχι μόνο ψυχικής υγείας αλλά και Δημοκρατίας. Θα έχουμε πολίτες που δεν θα μπορούν να ελέγξουν αν κάτι είναι αλήθεια ή ψέμα, σωστό ή λάθος.
Είναι πάρα πολύ σοβαρό. Δεν μπορούμε να στερήσουμε από μία γενιά την ευκαιρία στη σκέψη. Μιλάμε για την Ελλάδα, για τη χώρα που γέννησε τη φιλοσοφία, τη Δημοκρατία και τη σημασία της κριτικής σκέψης. Άρα, δεν είναι μόνο θέμα ψυχικής υγείας. Η υγεία, η παιδεία και η οικογένεια αποτελούν θεμελιώδεις προτεραιότητες της κυβέρνησης, και οι πολιτικές πρόληψης και προαγωγής υγείας οφείλουν να ξεκινούν από τον πυρήνα της κοινωνίας, δηλαδή την οικογένεια και το σχολείο.»
Από την πλευρά του, ο Διπλωματικός Εκπρόσωπος της UNICEF στην Ελλάδα, Ghassan Khalil, έδωσε έμφαση στο δικαίωμα των παιδιών να έχουν φωνή:
«Όταν ένας έφηβος μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς φόβο ή στίγμα, όταν ένας γονέας έχει τα εργαλεία να στηρίξει καλύτερα το παιδί του, όταν ένα κορίτσι μπορεί να μιλήσει ανοιχτά και με αξιοπρέπεια για την έμμηνο ρύση – τότε κάνουμε ένα ουσιαστικό βήμα προς μια κοινωνία πιο συμπεριληπτική και πιο φιλική προς τα παιδιά».
ΤΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ
Η «αόρατη» ψηφιακή κρίση: Doomscrolling (Κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων)
Το κόστος στην ψυχική υγεία: 3 στους 4 νέους βιώνουν το φαινόμενο του doomscrolling, με το 42% να συνεχίζει να σκρολάρει ακόμη κι όταν το περιεχόμενο του προκαλεί άγχος. Πάνω από τους μισούς δηλώνουν ότι η συνήθεια αυτή καταστρέφει τη διάθεση, τον ύπνο και τη συγκέντρωσή τους.
Όπως δήλωσε η Ειρήνη Αγαπηδάκη, «η έρευνα καταδεικνύει πως ο εθισμός στην αρνητική ειδησεογραφία επηρεάζει άμεσα την ψυχική υγεία. Τα παιδιά παγιδεύονται μέσα σε ένα ψηφιακό περιβάλλον και ουσιαστικά εκπαιδεύουν τον εγκέφαλό τους να καταναλώνει όλο και περισσότερες αρνητικές ειδήσεις. Αυτό σημαίνει ότι ένα παιδί που είναι σήμερα δύο ετών, σε μερικά χρόνια δεν θα μπορεί να αναπτύξει την ικανότητα κριτικής σκέψης αλλά και τις βασικές δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων».
Ψηφιακός εγκλωβισμός: Το 89,2% των νέων χρησιμοποιεί τα social media καθημερινά, ενώ το 76,1% τα έχει μετατρέψει σε κύρια πηγή ενημέρωσης.
Η παγίδα του αλγορίθμου: Το 60,3% χάνει την αίσθηση του χρόνου κατά το σκρολάρισμα, ενώ το 81,3% αναγνωρίζει ότι οι αλγόριθμοι των πλατφορμών ενισχύουν εσκεμμένα αυτή τη συμπεριφορά.
2) Θετική Γονεϊκότητα (Πρόγραμμα Triple P)
Για πρώτη φορά στην Ελλάδα, εφαρμόστηκε πανελλαδικά ένα δομημένο σύστημα υποστήριξης των γονέων.
231 επαγγελματίες Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας εκπαιδεύτηκαν για να καθοδηγούν τις οικογένειες.
6.513 γονείς και φροντιστές συμμετείχαν σε σεμινάρια, αποκτώντας πρακτικά εργαλεία για τις προκλήσεις της ανατροφής.
3) Σπάζοντας το στίγμα: Πρότυπο Κέντρο για τον Αυτοτραυματισμό
Για ένα από τα πιο ευαίσθητα και «βουβά» προβλήματα της εποχής, ιδρύθηκε το πρώτο Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για τον αυτοτραυματισμό νέων (17–24 ετών).
2.607 επαγγελματίες εκπαιδεύτηκαν στην έγκαιρη αναγνώριση και διαχείριση περιστατικών.
429 άτομα έχουν ήδη βρει διέξοδο και υποστήριξη μέσω των υπηρεσιών του Κέντρου, με δεκάδες οικογένειες να εντάσσονται σε θεραπευτικά προγράμματα.
4) Αξιοπρέπεια στο σχολείο: Υγιεινή της Περιόδου
Εκτεταμένη δράση έφερε στο προσκήνιο την ανάγκη για ενημέρωση και εξάλειψη της περιθωριοποίησης γύρω από την έμμηνο ρύση.
Ενημερωτικές δράσεις σε 2.521 σχολεία με τη συμμετοχή 237.000 μαθητών.
Διανομή 18 εκατομμυρίων προϊόντων περιόδου, από τα οποία ωφελήθηκαν άμεσα περισσότερα από 120.000 κορίτσια σε όλη τη χώρα.
Η εκδήλωση έκλεισε με ένα αισιόδοξο μήνυμα, καθώς ανακοινώθηκαν νέες βιωματικές δράσεις ψυχικής ανθεκτικότητας μέσω της μουσικής και της δημιουργικής έκφρασης, οι οποίες έχουν ήδη ξεκινήσει σε 15 Μουσικά Σχολεία της χώρας με τη συμμετοχή 3.000 μαθητών.
Η Εθνική Δράση Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας υλοποιείται από το Υπουργείο Υγείας με την υποστήριξη της UNICEF στην Ελλάδα και χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση (NextGenerationEU) μέσω του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0».
