Η ομιλία Bessent για το economic statecraft θυμίζει ότι στον 21ο αιώνα η ελευθερία χρειάζεται παραγωγική βάση, διοικητική ικανότητα, ανθεκτικότητα και θεσμούς που λογοδοτούν.
Η ομιλία του Αμερικανού υπουργού Οικονομικών Scott Bessent στο Economic Club of New York, με τίτλο «American Economic Statecraft in the 21st Century», δεν ήταν μια ακόμη ομιλία οικονομικής πολιτικής. Ήταν η διατύπωση ενός δόγματος: η οικονομία δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ουδέτερη τεχνική διαχείριση, αποκομμένη από την εθνική ασφάλεια, την παραγωγική ικανότητα, την κοινωνική συνοχή και την ισχύ των θεσμών.
Ο Bessent όρισε το economic statecraft ως την πειθαρχημένη χρήση της οικονομικής ισχύος στην υπηρεσία της κυριαρχίας. Έθεσε πέντε αρχές: εθνική παραγωγική ικανότητα, αμοιβαιότητα στις διεθνείς σχέσεις, συμμετοχή στη διαμόρφωση των κανόνων της νέας οικονομίας, χρηματοοικονομική ισχύ και σύνδεση της εθνικής δύναμης με την ευημερία των πολιτών. Το μήνυμα είναι σαφές: η οικονομική πολιτική δεν είναι πλέον απλώς λογιστική ισορροπία, ούτε τεχνοκρατική διαχείριση δεικτών. Είναι πεδίο στρατηγικής.
Αυτή η ομιλία αξίζει να διαβαστεί και στην Ελλάδα. Όχι, επειδή η Ελλάδα μπορεί ή πρέπει να αντιγράψει την αμερικανική στρατηγική. Αλλά επειδή θέτει ξανά ένα ερώτημα που οι δημοκρατίες είχαν για χρόνια υποτιμήσει: από πού αντλεί πραγματική ισχύ ένα σύγχρονο κράτος;
Για την Ελλάδα, το ερώτημα πρέπει να τεθεί με δικούς της όρους. Δεν είμαστε υπερδύναμη. Δεν έχουμε το μέγεθος, το νόμισμα ή τη γεωπολιτική εμβέλεια των Ηνωμένων Πολιτειών. Έχουμε όμως κάτι εξίσου κρίσιμο: την ανάγκη να αποκτήσουμε μεγαλύτερη κρατική ικανότητα. Δηλαδή την ικανότητα να σχεδιάζουμε, να εφαρμόζουμε, να μετράμε, να διορθώνουμε και να αντέχουμε.
Η τελευταία δεκαετία μάς έμαθε ότι η ισχύς δεν είναι αφηρημένη έννοια. Χωρίς δημοσιονομική αξιοπιστία, μια χώρα χάνει βαθμούς ελευθερίας. Χωρίς παραγωγική βάση, εξαρτάται υπερβολικά από αποφάσεις άλλων. Χωρίς διοικητική αποτελεσματικότητα, ακόμη και οι σωστές πολιτικές μένουν στα χαρτιά. Χωρίς ψηφιακή εμπιστοσύνη, το κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει ως σύγχρονη υποδομή. Χωρίς ανθεκτικές υποδομές, η οικονομική και κοινωνική ζωή γίνεται ευάλωτη σε κάθε κρίση.
Η Ελλάδα τα τελευταία 7 χρόνια έχει κάνει σημαντικά βήματα. Η ανάκτηση αξιοπιστίας, η σταθερότητα, η ψηφιοποίηση υπηρεσιών, η καλύτερη απορρόφηση ευρωπαϊκών πόρων και η προσπάθεια προσέλκυσης επενδύσεων δεν είναι λεπτομέρειες. Αποτελούν προϋποθέσεις εθνικής ισχύος σε μια ευρωπαϊκή δημοκρατία. Η χώρα δεν βρίσκεται πια στο σημείο όπου συζητούσε μόνο πώς θα αποφύγει την κατάρρευση. Συζητά πώς θα οργανώσει το επόμενο επίπεδο ανάπτυξης.
Αυτό το επόμενο επίπεδο δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότερο χρήμα. Πρέπει να είναι περισσότερη ικανότητα.
Πρώτον, παραγωγική ικανότητα. Η Ελλάδα χρειάζεται επενδύσεις που δημιουργούν τεχνογνωσία, εξαγωγές, καλύτερες θέσεις εργασίας και πραγματική προστιθέμενη αξία. Τουρισμός, ενέργεια, τρόφιμα, ναυτιλία, βιομηχανία, φάρμακο, τεχνολογία, άμυνα και υπηρεσίες υψηλής ποιότητας δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως χωριστά πεδία, αλλά ως τμήματα μιας συνολικής στρατηγικής.
Δεύτερον, διοικητική ικανότητα. Το κράτος δεν κρίνεται μόνο από τις προθέσεις του, αλλά από την εφαρμογή. Χρειάζεται λιγότερη ρητορεία και περισσότερη μέτρηση. Λιγότερη αποσπασματική νομοθέτηση και περισσότερη αξιολόγηση αποτελεσμάτων. Λιγότερη διαδικασία για τη διαδικασία και περισσότερη λογοδοσία για το αποτέλεσμα. Η δημόσια διοίκηση πρέπει να πάψει να θεωρείται μηχανισμός καθυστέρησης και να γίνει υποδομή ανάπτυξης.
Τρίτον, τεχνολογική και ψηφιακή κυριαρχία στην ευρωπαϊκή της μορφή. Τα δεδομένα, τα μητρώα, οι ψηφιακές υπηρεσίες, η κυβερνοασφάλεια και η διαλειτουργικότητα δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Είναι η νέα γλώσσα του κράτους. Κράτος που δεν διαθέτει αξιόπιστα δεδομένα δεν μπορεί να κάνει σοβαρή πολιτική. Κράτος που δεν προστατεύει τα δεδομένα του δεν μπορεί να εμπνεύσει εμπιστοσύνη.
Τέταρτον, ανθεκτικότητα. Όχι ως σύνθημα, αλλά ως πρακτική ικανότητα. Ανθεκτικότητα σημαίνει δίκτυα ενέργειας που αντέχουν, υποδομές που συντηρούνται, πόλεις που προετοιμάζονται, πολιτική προστασία που λειτουργεί, αγροτική παραγωγή που προσαρμόζεται, δημόσια υγεία που δεν αιφνιδιάζεται. Οι φυσικοί, ενεργειακοί, τεχνολογικοί και γεωπολιτικοί κίνδυνοι δεν είναι θεωρητικοί. Είναι πλέον μέρος της καθημερινής πολιτικής.
Υπάρχει, όμως, μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στο economic statecraft μιας υπερδύναμης και στην ελληνική του εκδοχή. Για την Ελλάδα, η ισχύς δεν μπορεί να είναι ωμή. Πρέπει να είναι θεσμική. Δεν μπορεί να είναι αυθαίρετη. Πρέπει να είναι δημοκρατικά ελεγχόμενη. Δεν μπορεί να υποκαθιστά την ελευθερία στο όνομα της αποτελεσματικότητας. Πρέπει να προστατεύει την ελευθερία μέσα από αποτελεσματικούς θεσμούς.
Η χώρα χρειάζεται περισσότερη κρατική ικανότητα, όχι περισσότερο κρατισμό. Περισσότερη ταχύτητα, όχι λιγότερη διαφάνεια. Περισσότερη στρατηγική αποφασιστικότητα, όχι λιγότερη λογοδοσία. Περισσότερη ισχύ, αλλά ισχύ μέσα στη δημοκρατία.
Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα της επόμενης περιόδου. Να μετατρέψουμε τη σταθερότητα σε παραγωγή. Την ψηφιοποίηση σε καλύτερη διοίκηση. Τους ευρωπαϊκούς πόρους σε μόνιμη ικανότητα. Την ανάπτυξη σε κοινωνική αυτοπεποίθηση.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να φαντασιώνεται ότι είναι μεγάλη δύναμη. Χρειάζεται να γίνει σοβαρό κράτος με ευρωπαϊκή αυτοπεποίθηση. Να ξέρει τι είναι κρίσιμο, τι πρέπει να προστατεύσει, πού μπορεί να παράγει αξία και πώς θα διοικήσει καλύτερα.
Στον 21ο αιώνα, η δύναμη δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση ελευθερίας. Αρκεί να μη λησμονούμε ότι, για μια δημοκρατία, η δύναμη αποκτά νόημα μόνο όταν υπηρετεί τον πολίτη και λογοδοτεί σε αυτόν.
* Ο Γιάννης Σ. Καλαντζάκης είναι συνιδρυτής της Urban Policy Lab ΑΜΚΕ και ιδρυτής της OLYSIS. Είναι εμπειρογνώμων πολιτικών υγείας, cDPO και Lead Verifier κατά EU ETS, ISO 14064-1 και ISO 14064-2.
