Το El Niño είναι η θερμή φάση της Κύμανσης El Niño–Νότιας Ταλάντωσης, γνωστής ως ENSO. Πρόκειται για ένα φυσικό ωκεανο-ατμοσφαιρικό φαινόμενο που αναπτύσσεται στον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό, όταν οι θερμοκρασίες της επιφάνειας της θάλασσας στον κεντρικό και ανατολικό ισημερινό Ειρηνικό γίνονται υψηλότερες από τις κανονικές. Αυτή η θέρμανση εξασθενεί τους συνήθεις αληγείς ανέμους και μεταβάλλει την κατανομή της θερμότητας, της υγρασίας και των βροχοπτώσεων σε μεγάλες περιοχές του πλανήτη.
Το El Niño δεν εμφανίζεται σε σταθερά χρονικά διαστήματα, αλλά συνήθως εκδηλώνεται κάθε 2 έως 7 χρόνια και μπορεί να διαρκέσει από μερικούς μήνες έως περισσότερο από ένα έτος. Οι περιοχές που επηρεάζονται πιο άμεσα είναι ο τροπικός Ειρηνικός, η δυτική Νότια Αμερική, η Ινδονησία, η Αυστραλία και πολλά νησιά του Ειρηνικού. Ωστόσο, μέσω της παγκόσμιας ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, η επιρροή του μπορεί να επεκταθεί στη Βόρεια και Νότια Αμερική, την Αφρική, την Ασία και τμήματα της Ευρώπης.
Οι κύριες επιπτώσεις του El Niño είναι οι μεταβολές στα πρότυπα βροχοπτώσεων και θερμοκρασίας. Ορισμένες περιοχές αντιμετωπίζουν έντονες βροχοπτώσεις και πλημμύρες, ενώ άλλες πλήττονται από ξηρασία, καύσωνες και πυρκαγιές. Το El Niño μπορεί επίσης να επηρεάσει τη δραστηριότητα των τροπικών κυκλώνων, τα θαλάσσια οικοσυστήματα, τους κοραλλιογενείς υφάλους, την αλιεία, τη διαθεσιμότητα νερού, τη ζήτηση ενέργειας και τη δημόσια υγεία. Τα ισχυρά επεισόδια El Niño συχνά συμβάλλουν στην αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας, που ήδη είναι αυξημένη λόγω της κλιματικής αλλαγής.
Η γεωργία είναι ένας από τους πιο ευάλωτους τομείς. Η φυτική παραγωγή εξαρτάται από τις βροχοπτώσεις, την υγρασία του εδάφους, το διαθέσιμο αρδευτικό νερό, τη θερμοκρασία και τον χρονισμό των εποχικών καιρικών συνθηκών. Σε περιοχές που πλήττονται από ξηρασία, το El Niño μπορεί να μειώσει τις αποδόσεις καλλιεργειών όπως το καλαμπόκι, το σιτάρι, το ρύζι, ο καφές, το κακάο και άλλα προϊόντα, αυξάνοντας το θερμικό στρες και περιορίζοντας τη διαθεσιμότητα νερού.
Σε περιοχές με υπερβολικές βροχοπτώσεις, τα χωράφια μπορεί να πλημμυρίσουν, η σπορά και η συγκομιδή να καθυστερήσουν και οι μυκητολογικές ασθένειες να αυξηθούν. Η κτηνοτροφία μπορεί επίσης να επηρεαστεί μέσω θερμικού στρες, υποβάθμισης των βοσκοτόπων και ελλείψεων σε ζωοτροφές και νερό. Για τον λόγο αυτό, το El Niño παρακολουθείται στενά από μετεωρολογικές υπηρεσίες, κυβερνήσεις και οργανισμούς επισιτιστικής ασφάλειας.
Φέτος οι ενόργανες παρατηρήσεις συγκλίνουν προς το γεγονός ότι από τον τρέχων μήνα το φαινόμενο ήδη έχει αρχίσει να δημιουργείται στον Ειρηνικό Ωκεανό και μάλιστα τα προγνωστικά μοντέλα δίνουν υψηλή πιθανότητα ανάπτυξης ισχυρού El Niño κατά τη διάρκεια του έτους. Οι επίσημες πιθανότητες ENSO της NOAA, που εκδόθηκαν τον Μάιο του 2026, δείχνουν ότι το El Niño καθίσταται όλο και πιθανότερο στους μήνες που ακολουθούν, ενώ ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός WMO αναφέρει ότι αναμένεται ανάπτυξη ενός επεισοδίου El Niño από τα μέσα του 2026, υποστηριζόμενη από θερμότερα από το κανονικό υποεπιφανειακά ύδατα στον ισημερινό Ειρηνικό.
Ορισμένες πρόσφατες προγνώσεις και δημοσιεύματα αναφέρονται στην πιθανότητα ενός ισχυρού ή ακόμη και «υπερ-El Niño», όμως αυτό πρέπει να διατυπώνεται με προσοχή. Το ECMWF επισημαίνει ότι τα πρώιμα σήματα των εποχικών προγνώσεων δεν εγγυώνται συγκεκριμένη εξέλιξη και ότι η τελική ένταση του φαινομένου παραμένει αβέβαιη. Επομένως, είναι επιστημονικά ασφαλέστερο να αναφέρεται ότι το 2026 παρουσιάζει υψηλή πιθανότητα ανάπτυξης El Niño, με ορισμένες ενδείξεις ότι θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ισχυρό επεισόδιο, αντί να παρουσιάζεται ως βέβαιο ένα πολύ ισχυρό φαινόμενο.
Η Μεσόγειος δεν ανήκει στις περιοχές όπου η επίδραση του El Niño είναι πιο σαφής και ισχυρή. Για την Ανατολική Μεσόγειο και την Ελλάδα, το σήμα του ENSO είναι γενικά ασθενέστερο και λιγότερο σταθερό σε σύγκριση με τις τροπικές περιοχές. Ο τοπικός καιρός επηρεάζεται περισσότερο από τις θερμοκρασίες της επιφάνειας της Μεσογείου, την περιφερειακή κυκλογένεση, τη Βορειοατλαντική Ταλάντωση, τα αντικυκλωνικά μπλοκαρίσματα, τα πρότυπα του αεροχειμάρρου και την κλιματική αλλαγή.
Παρ’ όλα αυτά, ένα ισχυρό El Niño το 2026–2027 θα μπορούσε να λειτουργήσει ως παράγοντας του ευρύτερου κλιματικού υποβάθρου, επηρεάζοντας έμμεσα την εποχική κυκλοφορία, την κατανομή των βροχοπτώσεων και τις θερμοκρασιακές αποκλίσεις.
Με πιο απλά λόγια, ένα ισχυρό El Niño δεν σημαίνει αυτομάτως και θερμότερο καλοκαίρι στην Ελλάδα, καθώς υπάρχουν άλλοι ατμοσφαιρικοί παράγοντες που ασκούν πολύ μεγαλύτερη επίδραση από το El Niño στη διαμόρφωση ενός θερμότερου από το κανονικό καλοκαιριού.
Έτσι, αν εστιάσουμε στην παράμετρο της θερμοκρασίας, οι εποχικές προγνώσεις του ECMWF συγκλίνουν στο ότι τόσο ο Ιούνιος όσο και ο Ιούλιος αναμένεται, με μεγάλη πιθανότητα, να είναι θερμότεροι από το κανονικό. Τι σημαίνει όμως πρακτικά αυτό;
Μία εποχική πρόγνωση δεν δίνει με ακρίβεια τις καιρικές συνθήκες που θα επικρατήσουν σε μια συγκεκριμένη περιοχή και σε κάθε ημέρα του μήνα. Για παράδειγμα, ο Ιούνιος μπορεί να παρουσιάσει ένα ισχυρό επεισόδιο καύσωνα διάρκειας πέντε ημερών, με θερμοκρασίες άνω των 40°C, ενώ οι υπόλοιπες ημέρες να κυμανθούν κοντά στα κανονικά για την εποχή επίπεδα, δηλαδή περίπου στους 31–33°C, ανάλογα πάντα με την περιοχή.
Από την άλλη πλευρά, μπορεί οι θερμοκρασίες να παραμείνουν για δεκαπέντε ημέρες στα επίπεδα των 37–38°C και τις υπόλοιπες δεκαπέντε ημέρες να επανέλθουν κοντά στις κανονικές τιμές. Και στις δύο περιπτώσεις, όταν υπολογιστεί η μέση θερμοκρασία του μήνα, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι παρόμοιο. Ωστόσο, από πλευράς επιπτώσεων, τα δύο σενάρια δεν είναι απαραίτητα ισοδύναμα.
Τι είναι λοιπόν προτιμότερο; Ένα σύντομο αλλά έντονο επεισόδιο καύσωνα διάρκειας τεσσάρων έως πέντε ημερών ή μία παρατεταμένη περίοδος υψηλών θερμοκρασιών, η οποία μπορεί να καταπονήσει περισσότερο τον γενικό πληθυσμό, τις ευάλωτες ομάδες, τη γεωργική παραγωγή και τη ζήτηση ενέργειας;
Με λίγα λόγια, άλλο είναι ο καιρός και άλλο η κλιματική τάση. Αυτό στο οποίο θα πρέπει να δίνει σημασία ο απλός κόσμος δεν είναι οι βαρύγδουποι τίτλοι, ούτε για το El Niño ούτε για τις μακροπρόθεσμες εκτιμήσεις, αλλά η πρόγνωση των επόμενων 5–7 ημερών, η οποία έχει πραγματική αξία στην καθημερινότητά μας.
* Ο Νίκος Μαζαράκης είναι καθηγητής Ναυτικής Μετεωρολογίας
