Το «πετροδολάριο» αποτελεί έναν από τους πυλώνες της οικονομικής ηγεμονίας των ΗΠΑ εδώ και πάνω από πενήντα χρόνια. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η παγκόσμια οικονομική αρχιτεκτονική στηρίχθηκε και στηρίζεται σε έναν άρρηκτο δεσμό, ανάμεσα στο πετρέλαιο και στο δολάριο. Καθώς το πετρέλαιο διαπραγματεύεται στις διεθνείς αγορές σε αμερικανικά δολάρια.
Δεν μιλάμε για μια απλή εμπορική σύμβαση, αλλά για ένα σύστημα μέσα στο οποίο το δολάριο είναι απαραίτητο για να παραχθεί, να διυλιστεί, να μετακινηθεί και να καταναλωθεί ακόμα και ένα βαρέλι πετρελαίου. Ωστόσο με την έναρξη και την κλιμάκωση του πολέμου στο Ιράν, αρχίζουν να γίνονται ορατές κάποιες πρώτες οριακές ρωγμές.
Μέχρι τώρα στο σύστημα του πετροδολαρίου, δημιουργούσε μια μόνιμη παγκόσμια ζήτηση για το αμερικανικό δολάριο. Κάθε κράτος και κάθε εταιρεία που ήθελε να αγοράσει πετρέλαιο, έπρεπε πρώτα να αγοράσει δολάρια για να προχωρήσει στην εμπορική συναλλαγή με την πετρελαιοπαραγωγική χώρα ή εταιρεία. Με αποτέλεσμα οι αγορές των πετροδολαρίων να επιτρέπουν στις ΗΠΑ να χρηματοδοτούν τα ελλείμματά τους με χαμηλό κόστος και να διατηρούν το δολάριο ως σημείο νομισματικής αναφοράς για όλον τον κόσμο.
Ο μηχανισμός του πετροδολαρίου εδραιώθηκε μέσα στη δεκαετία του 1970, όταν οι ΗΠΑ κατέληξαν σε συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία. Η συμφωνία προέβλεπε ότι το μεν Ριάντ θα τιμολογούσε τις εξαγωγές πετρελαίου αποκλειστικά σε δολάρια και θα επένδυε τα δολάρια σε αμερικανικά ομόλογα, η δε Ουάσιγκτον θα παρείχε ως αντάλλαγμα τη στρατιωτική προστασία του πετρελαϊκού οικοσυστήματος του Βασιλείου, καθώς και την προμήθεια του απαραίτητου εξοπλισμού άντλησης πετρελαίου από τα κοιτάσματα της Αραβικής χερσονήσου.
Σήμερα περίπου το 80% των συναλλαγών πετρελαίου εξακολουθούν να πραγματοποιούνται σε δολάρια, παρ’ όλο που το μερίδιο του αμερικανικού δολαρίου στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθεματικά των κεντρικών τραπεζών έχει υποχωρήσει στο 56%. Οπότε γίνεται αντιληπτό ότι το πετροδολάριο λειτουργεί σαν ανάχωμα στη συνεχιζόμενη υποχώρηση του δολαρίου, ως προτιμητέου νομισματικού αποθεματικού.
Αυτό ήταν το πλαίσιο υπό Κ.Σ., υπό κανονικές συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας δηλαδή, όπως λέμε στην επιστήμη της Χημείας. Όμως σήμερα, η πίεση και η θερμοκρασία στον Περσικό Κόλπο, απέχουν πολύ από τις ιδανικές εμπορικές συνθήκες.
Η Τεχεράνη ήδη πουλάει μεγάλο μέρος του πετρελαίου της σε γιουάν της Κίνας και όλα τα φορτία που διαπλέουν τα Στενά του Ορμούζ, κατευθυνόμενα προς την Κίνα, την Ινδία και άλλες χώρες εκκαθαρίζονται σε άλλα νομίσματα. Εδώ και καιρό εκτός από το Ιράν, το ευρύτερο πλαίσιο της BRICS (Βραζιλία, Ρωσία Ινδία, Κίνα και Νότιος Αφρική) ενισχύει την τάση της αποδολαριοποίησης.
Η Κίνα και η Ρωσία διεξάγουν το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου πετρελαίου σε γιουάν και ρούβλια. Η Σαουδική Αραβία, μέλος πλέον της BRICS, σχεδίαζε πληρωμές σε γιουάν για εξαγωγές προς την Κίνα. Η Ινδία αγοράζει ρωσικό πετρέλαιο σε ρουπίες, ενώ η Βραζιλία προωθεί διακανονισμούς των πετρελαϊκών συναλλαγών της σε τοπικά νομίσματα, χωρίς τη «διαμεσολάβηση» του αμερικανικού δολαρίου.
Οι εξελίξεις του 2026 εντείνουν αυτές τις πιέσεις. Ο πόλεμος οδήγησε στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ για τα περισσότερα εμπορικά πλοία. Το Ιράν επιτρέπει τη διέλευση κινεζικών τάνκερ, αλλά εξετάζει να επιτρέψει περιορισμένη διέλευση μόνο αν οι συναλλαγές πετρελαίου γίνονται σε γιουάν. Αυτό, μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για την υποχώρηση της κυριαρχίας του πετροδολαρίου και την αρχή της «εποχής του πετρογιουάν».
Η Κίνα έχει ήδη οικοδομήσει υποδομές συναλλαγών πετρελαίου σε γιουάν από το 2018, ενώ το κινεζικό τραπεζικό σύστημα πληρωμών και μεταφοράς κεφαλαίων CIPS έχει εξυπηρετήσει ρεκόρ σχετικών συναλλαγών. Επιπλέον, το Ιράν εξετάζει την επιβολή διοδίων στα Στενά του Ορμούζ, μέσω των οποίων διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου, σε κινεζικό γιουάν ή ακόμα και σε κρυπτονομίσματα, με σκοπό να αποφύγει νέες ενδεχόμενες κυρώσεις από το επίσημο τραπεζικό σύστημα που ελέγχεται από τη Δύση και τον Αμερικανικό παράγοντα.
Πριν καν ξεκινήσει ο πόλεμος στο Ιράν, μοντέλα οικονομικής ανάλυσης μεγάλων επενδυτικών οίκων προέβλεπαν ότι μέχρι το 2030 - 2035 το πετροδολάριο μπορεί να χάσει 10% με 20% από το μερίδιο του σε ορισμένους τομείς πετρελαίου, με το πετρογιουάν να φτάνει ακόμα και το 15% με 20% υπό ευνοϊκές συνθήκες. Δεν αναφέρονται δηλαδή σε μια απότομη πτώση, αλλά σε μια σταδιακή διάβρωση της ισχύος του πετροδολαρίου.
Ωστόσο σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, πολλά θα εξαρτηθούν από το αποτέλεσμα του πολέμου στο Ιράν. Διότι αν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν στον έλεγχο των μουλάδων, τότε η Τεχεράνη αφενός θα εισπράττει διόδια διέλευσης των δεξαμενόπλοιων σε κρυπτονομίσματα και αφετέρου θα πουλάει το πετρέλαιο της σε γιουάν και ρουπίες. Ταυτόχρονα όμως η Κίνα έχει υπογράψει μακροχρόνια συμβόλαια αγοράς αμερικανικού πετρελαίου και LNG σε δολάρια.
Παράλληλα, δεν είναι πιθανόν η Σαουδική Αραβία να θέσει σε αμφισβήτηση το σύστημα του πετροδόλαρου, μπροστά στην επιθετικότητα της Τεχεράνης. Σε περίπτωση που τα Στενά παραδοθούν εκ νέου στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα, τότε οποιαδήποτε ριζική αλλαγή πάνω στην ισχύ του πετροδόλαρου, δεν θα βρει πρόσφορο έδαφος. Δηλαδή βρισκόμαστε μπροστά σε ένα δυσεπίλυτο παζλ, με αντικρουόμενα συμφέροντα, νέες αναδυόμενες ισορροπίες και πολλές αβεβαιότητες.
