Πόσους ανθρώπους «χωράει» η ανάπτυξη; Στις 14 Ιουνίου η Ελβετία θα διεξάγει ένα δημοψήφισμα, το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει σε κάτι πρωτοφανές. Οι Ελβετοί θα κληθούν να αποφασίσουν αν θα περιοριστεί ο πληθυσμός της χώρας στα 10 εκατομμύρια, με φόντο τις αυξανόμενες ανησυχίες για τον υπερπληθυσμό, την πίεση στις υποδομές και το εντεινόμενο αντιμεταναστευτικό ρεύμα που εξαπλώνεται στην Ευρώπη.
Οι υποστηρικτές του μέτρου τονίζουν ότι η Ελβετία έχει φτάσει στο όριο της… χωρητικότητάς της, την ώρα που το κόστος στέγασης και ζωής είναι στα ύψη, η συμφόρηση σε δρόμους και μέσα μεταφοράς μεγάλη, ενώ και το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης δοκιμάζεται. Στον αντίποδα, οι πολέμιοι του μέτρου υποστηρίζουν ότι η Ελβετία έχει απορροφήσει πολύ καλά τη μετανάστευση και αυτός είναι ένας από τους λόγους που η χώρα ευημερεί.
Πίσω από την πολιτική διάσταση του ζητήματος, οι αγορές βλέπουν κάτι πολύ πιο σύνθετο. Για δεκαετίες, το παγκόσμιο οικονομικό μοντέλο βασίστηκε σε μια σχετικά απλή εξίσωση: περισσότεροι άνθρωποι σημαίνουν περισσότεροι εργαζόμενοι και καταναλωτές, μεγαλύτερη ζήτηση για κατοικίες, υπηρεσίες και προϊόντα. Με άλλα λόγια, η δημογραφική ανάπτυξη λειτουργούσε ως ένα από τα «καύσιμα» της οικονομικής ανάπτυξης.
Αυτός είναι και ο λόγος που οι χρηματαγορές συνήθως αντιμετωπίζουν θετικά τη μετανάστευση. Δεν πρόκειται μόνο για πολιτική ή κοινωνική επιλογή, αλλά για έναν τρόπο διατήρησης της ανάπτυξης σε κοινωνίες που γερνούν ταχύτατα, όπως της Ευρώπης.
Στο σενάριο που ο δημογραφικός περιορισμός μετατραπεί σταδιακά σε πολιτική τάση και σε άλλες ανεπτυγμένες οικονομίες, τότε μία από τις πιο βασικές υποθέσεις πάνω στις οποίες χτίστηκε το μοντέλο ανάπτυξης των τελευταίων δεκαετιών μπορεί να αρχίσει να αμφισβητείται.
Το ελβετικό δημοψήφισμα, λοιπόν, δεν αποκλείεται να εξελιχθεί σε ένα πείραμα που όμοιό του δεν έχουν δει ξανά οι αγορές. Ένα πείραμα που θα μπορούσε να μεταλλάξει μία εκ των πλουσιότερων (τόσο σε όρους κατά κεφαλήν εισοδήματος όσο και συνολικού ιδιωτικού πλούτου) χωρών του κόσμου.
Από την εφαρμογή της ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών μεταξύ ΕΕ και Ελβετίας το 2002, ο πληθυσμός της χώρας έχει αυξηθεί κατά περίπου 1,7 εκατομμύρια, κυρίως λόγω της μετανάστευσης. Η εισροή μεταναστών συνδέεται με την αγορά εργασίας, καθώς πολλές επιχειρήσεις στράφηκαν σε εξειδικευμένους επαγγελματίες από την ΕΕ και άλλα μέρη του κόσμου για να καλύψουν τα κενά.
Η Ελβετία έχει σήμερα πάνω από 9,1 εκατομμύρια κατοίκους, κάτι που συνεπάγεται πως αν μπει πληθυσμιακό «ταβάνι» στα 10 εκατομμύρια, η μετανάστευση θα πρέπει ουσιαστικά να μειωθεί σχεδόν στο μισό στις επόμενες δεκαετίες.
Πώς θα επηρεαστεί η αγορά εργασίας και τι θα γίνει με τη συμφωνία ΕΕ-Ελβετίας του 2023 για την πρόσβαση στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά;
Οι αγορές παρακολουθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον το θέμα, ενώ δεν είναι λίγες οι επιχειρήσεις που έχουν αρχίσει να ανησυχούν. Αρκεί να πούμε ότι η Google απασχολεί στη Ζυρίχη πάνω από 5.000 εργαζόμενους που προέρχονται από 85 διαφορετικές χώρες, ενώ ένα από τα κορυφαία κέντρα έρευνας και καινοτομίας στον κόσμο, της φαρμακευτικής Roche κοντά στη Βασιλεία, απασχολεί ερευνητές από 100 χώρες.
Μάλιστα, νωρίτερα μέσα στο 2026 ο πρόεδρος της Roche, Severin Schwan, είχε τονίσει ότι η Ελβετία δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες της σε επιστημονικό προσωπικό και πρέπει πάση θυσία να παραμείνουν ανοιχτά τα σύνορα. Ανάλογες φωνές έχουν ακουστεί από εταιρείες όπως η Nestle και η UBS.
Κλάδοι που βασίζονται σε ξένο εργατικό δυναμικό — από τις κατασκευές και την εστίαση μέχρι την υγεία και την τεχνολογία — ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με ακόμη μεγαλύτερες ελλείψεις προσωπικού. Αυτό πιθανότατα θα οδηγήσει σε υψηλότερους μισθούς και αυξημένο λειτουργικό κόστος.
Την ίδια στιγμή, όμως, θα μπορούσε να επιταχύνει και μια άλλη τάση που ήδη κυριαρχεί στις αγορές: την αυτοματοποίηση. Η τεχνητή νοημοσύνη, η ρομποτική και τα συστήματα παραγωγικότητας κερδίζουν σε σημαντικότητα όταν το ανθρώπινο κεφάλαιο γίνεται πιο σπάνιο και ακριβό.
Το ελβετικό δημοψήφισμα αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστούμε ότι δεν έχουμε να κάνουμε με μία οικονομία που προσπαθεί να μην… πέσει στα βράχια, αλλά για μία εξαιρετικά επιτυχημένη χώρα που για πολλούς είναι πρότυπο. Αν λοιπόν επιλέξει να περιορίσει συνειδητά την πληθυσμιακή της επέκταση, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης στο μέλλον.
Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος είναι αμφίρροπο, με το 47% να δηλώνει ότι θα ψηφίσει υπέρ, επίσης 47% να δηλώνει ότι θα ψηφίσει κατά και ένα 3% να μην απαντά.
Ο ελβετικός boutique οίκος διαχείρισης περιουσίας Lombard Odier εκτιμά ότι πιθανή υιοθέτηση του «δημογραφικού φρένου» θα ενισχύσει την αβεβαιότητα αναφορικά με την μακροπρόθεσμη ανάπτυξη της Ελβετίας, δοκιμάζοντας παράλληλα την αγορά εργασίας και τις σχέσεις με την ΕΕ. Για τους επενδυτές, οι βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις θα είναι περιορισμένες, ωστόσο η άνοδος του πολιτικού κινδύνου θα ασκήσει πιέσεις στις μετοχές ελβετικών επιχειρήσεων καθώς και στο φράγκο.
Ο ομοσπονδιακός σύνδεσμος επιχειρήσεων της Ελβετίας Economiesuisse, που εκπροσωπεί περίπου 100.000 εταιρείες με 2 εκατομμύρια εργαζόμενους και αποτελεί έναν από τους τρεις βασικούς κοινωνικούς εταίρους της ελβετικής οικονομίας, κάνει λόγο για ένα μέτρο που αν εφαρμοστεί θα προκαλέσει χάος. Σημειώνεται, τέλος, ότι το δημοψήφισμα διενεργείται με πρωτοβουλία του Ελβετικού Λαϊκού Κόμματος, το οποίο παραδοσιακά στρέφεται σε δημοψηφίσματα για μεταναστευτικά ζητήματα, χωρίς ωστόσο να επιτυγχάνει πλειοψηφίες.
