Ανταλλαγή πληγμάτων με την ισχυρότερη ένταση των τελευταίων εβδομάδων στον Περσικό Κόλπο, διαρκής «σύγκρουση» ανακοινώσεων περί ανοιχτού ή κλειστού Ορμούζ και ο Ντόναλντ Τραμπ να επιχειρεί να αλλάξει τους όρους, με αμερικανική «κηδεμονία» των Στενών και επιβολή τέλους 20% σε κάθε διακινούμενο φορτίο ως «αποζημίωση» για παροχή ασφάλειας. Στο φόντο της, μάλλον προδιαγεγραμμένης, κλιμάκωσης της κρίσης στη Μέση Ανατολή, βρίσκονται οι ασάφειες του μνημονίου κατανόησης ΗΠΑ-Ιράν, οι οποίες και άφησαν χώρο για διαφορετικές ερμηνείες ως προς το καθεστώς ελέγχου των Στενών, με συνέπεια μια ήδη εύθραυστη εκεχειρία να έχει φθάσει να καρκινοβατεί και το νέο «σχέδιο» των ΗΠΑ να κινείται ενάντια στο Διεθνές Δίκαιο.
Το Ιράν -ή, τουλάχιστον, οι κύκλοι εκείνοι των Φρουρών της Επανάστασης που θέλουν να τορπιλίσουν συνολικά τη διαπραγμάτευση- έχει δείξει διατεθειμένο να ρισκάρει ένα «παιχνίδι με τη φωτιά» προκειμένου να επιβάλει την επαναλειτουργία των Στενών υπό τους δικούς του όρους και κανόνες. Oρμώμενο από την πεποίθηση ότι «νίκησε» στον πόλεμο που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις ΗΠΑ και Ισραήλ, επιχειρεί να αξιοποιήσει προς όφελός του τις αμφισημίες του μνημονίου που υπεγράφη τον Ιούνιο, εμποδίζοντας οποιαδήποτε επιστροφή στο status quo ante. Η σύγκρουση παραμένει -προς το παρόν- εντός ενός ελεγχόμενου πλαισίου, όμως η αβεβαιότητα στον Κόλπο και διεθνώς βαθαίνει και το μόνο βέβαιο τη δεδομένη στιγμή είναι ότι ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ δεν υφίσταται.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν εξαπολύσει τα τελευταία 24ωρα τα σφοδρότερα πλήγματα κατά ιρανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων από την υπογραφή του μνημονίου, απαντώντας στον εκβιασμό που επιχειρεί το Ιράν χτυπώντας εμπορικά πλοία για να αποτρέψει τη διεθνή ναυσιπλοΐα να ακολουθήσει το νότιο διάδρομο, πλησίον των ακτών του Ομάν, ο οποίος προωθείται από την Ουάσινγκτον και τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO), και να παρακάμψει κατ’ αυτό τον τρόπο την απαίτηση του ισλαμικού καθεστώς να αδειοδοτεί πλέον εκείνο τις διελεύσεις έναντι πληρωμής, όπως αυτή και αν «βαφτιστεί».
Ο Ντόναλντ Τραμπ ήλθε χθες να επαναφέρει τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και να βάλει ταυτόχρονα στην «εξίσωση» την καταβολή τελών στις Ηνωμένες Πολιτείες για κάθε διακινούμενο φορτίο από το Ορμούζ. Οι ΗΠΑ, κατά δήλωσή του, αναλαμβάνουν ρόλο «φύλακα των Στενών» και θεωρεί «δίκαιο» ότι πρέπει να «αποζημιωθούν» για την ασφαλή διέλευση. Όπως ανέφερε σε συνέντευξή του στο Fox News και επανέλαβε μέσω Truth Social, η Ουάσινγκτον θα επιβάλλει τέλος 20% επί όλων των φορτίων που διέρχονται από το Ορμούζ, προκειμένου να καλύψει το κόστος της παροχής ασφάλειας.
Πέραν της άμεσης αντίδρασης του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (ΙΜΟ), που αναμένει διευκρινίσεις και υπενθυμίζει ότι ουδεμία νομική βάση υπάρχει για την καθιέρωση υποχρεωτικών τελών, είναι ασαφές πώς θα μπορούσε να εφαρμοστεί καν στην πράξη ένα τέτοιο σχέδιο. Η αμερικανική απαίτηση για την καταβολή τελών διέλευσης από ένα διεθνές Στενό που ήταν πλήρως ανοιχτό πριν την αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση θα εγείρει αναμφίβολα αντιδράσεις συμμάχων των ΗΠΑ. Η πρόταση έρχεται, επιπλέον, σε αντίθεση με τη μέχρι πρότινος θέση της ίδιας της αμερικανικής κυβέρνησης. Μόλις τον περασμένο μήνα, ο υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, είχε υπογραμμίσει ότι το Ορμούζ αποτελεί διεθνή θαλάσσια οδό και ότι το Διεθνές Δίκαιο δεν επιτρέπει την επιβολή διοδίων ή τελών διέλευσης.
Η εξαγγελία ενδέχεται να αποδειχθεί πολιτικά περίπλοκη και στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών. Ρεπουμπλικανοί βουλευτές έχουν ήδη αμφισβητήσει τι ακριβώς κέρδισε η Ουάσινγκτον από την εκεχειρία, την παράτασή της και τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων, ενώ η νέα άνοδος των τιμών του πετρελαίου απειλεί να αναζωπυρώσει τις πιέσεις εν όψει των ενδιάμεσων εκλογών. Παράλληλα, πάντως, αναλυτές δεν αποκλείουν ο Τραμπ να ακολουθεί μία τακτική που έχει χρησιμοποιήσει και στο παρελθόν, κλιμακώνοντας τις απαιτήσεις του είτε για να επανεκκινήσει η διαπραγμάτευση είτε για να πιέσει συμμάχους και εταίρους να αναλάβουν ενεργότερο όλο.
Η Τεχεράνη απάντησε απορρίπτοντας κατηγορηματικά κάθε ενδεχόμενο αμερικανικής εμπλοκής στη διαχείριση των Στενών. Το Κεντρικό Στρατηγείο Χατάμ αλ-Ανμπίγια διεμήνυσε ότι οι ένοπλες δυνάμεις θα αντιμετωπίσουν «με σκληρότητα» οποιαδήποτε αμερικανική παρέμβαση στη διέλευση εμπορικών πλοίων εκτός της διαδρομής που έχει ορίσει η Τεχεράνη και χωρίς την άδειά της. Παράλληλα, προειδοποίησε ότι κάθε χώρα της περιοχής που θα συνεργαστεί ή θα παράσχει υλικοτεχνική υποστήριξη στις ΗΠΑ θα θεωρηθεί ότι συμμετέχει σε πόλεμο κατά του Ιράν.
Σχεδόν στα μισά του θεωρητικού διαστήματος των 60 ημερών, κατά το οποίο οι δύο πλευρές υποτίθεται βάσει του μνημονίου ότι θα εισέρχονταν στα «δύσκολα» του πυρηνικού προγράμματος, η διαπραγμάτευση διεξάγεται επί της ουσίας στο πεδίο, μέσω πυραύλων και drones, και το αντικείμενο παραμένει το ίδιο: ποιος θα ελέγχει στην πράξη το Ορμούζ.
Οι αμερικανικές αεροπορικές επιχειρήσεις έχουν κλιμακωθεί σε ένταση και αριθμό, ενώ επεκτείνονται πλέον πέραν των παράκτιων περιοχών των Στενών. Το Ιράν εκτοξεύει πυραύλους και drones κατά αμερικανικών στόχων στις αραβικές χώρες του Κόλπου και συστήματα αεράμυνας ενεργοποιούνται σε Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Κατάρ, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Ιορδανία. Παρότι οι ΗΠΑ επιμένουν πως ο θαλάσσιος δίαυλος είναι ανοιχτός, οι επισήμως καταγεγραμμένες διελεύσεις εμπορικών πλοίων από το Ορμούζ έχουν μειωθεί απότομα, και οι διεθνείς αγορές αντιδρούν με νέα άνοδο των τιμών του πετρελαίου.
Η εικόνα αποτυπώνεται στα στοιχεία της εταιρείας ναυτιλιακών δεδομένων Kpler. Στη σκιά της επίθεσης που δέχθηκε το υπό κυπριακή σημαία M/V GFS Galaxy, η οποία πυροδότησε νέο κύκλο ανταλλαγής πληγμάτων με τις ΗΠΑ, μόλις 14 πλοία (τα επτά ιρανικά) διέσχισαν τα Στενά του Ορμούζ την Κυριακή, ο χαμηλότερος καταγεγραμμένος αριθμός τουλάχιστον του τελευταίου μήνα.
Δεδομένου ότι όλο και περισσότερα πλοία διέρχονται το τελευταίο διάστημα από το Ορμούζ με απενεργοποιημένο το σύστημα AIS, αποφεύγοντας να μεταδίδουν στοιχεία θέσης για να μην εντοπιστούν από το Ιράν, η Kpler επισημαίνει ότι είναι πιθανό να υπήρξαν και άλλες διελεύσεις πλοίων που δεν ήταν δυνατό να καταγραφούν. Σε κάθε περίπτωση, όμως, οι επιβεβαιωμένες διελεύσεις από το Ορμούζ μειώθηκαν κατά περίπου 52% το διάστημα 10 έως 12 Ιουλίου σε σύγκριση με την προηγούμενη εβδομάδα.
Σήμερα, στα Στενά του Ορμούζ συνυπάρχουν ουσιαστικά τρεις διαδρομές. Η κατά Ιράν «νόμιμη» διαδρομή είναι η βόρεια, μέσω των χωρικών του υδάτων, ώστε να ελέγχει τις διελεύσεις των πλοίων. Ο νότιος διάδρομος, πλησίον Ομάν, είναι η εναλλακτική διαδρομή που έχουν προωθήσει ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (ΙΜΟ) και το σουλτανάτο, όπου κινούνται τα πλοία με κλειστά συστήματα εντοπισμού. Ορισμένα πλοία εξακολουθούν επίσης να χρησιμοποιούν την παραδοσιακή κεντρική διαδρομή, που όριζε ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (ΙΜΟ) και χρησιμοποιούνταν προ του πολέμου, παρά τους αυξημένους κινδύνους.
Στον πυρήνα της παρούσας κλιμάκωσης βρίσκονται οι διαφορετικές ερμηνείες του μνημονίου κατανόησης από Ουάσινγκτον και Τεχεράνη, που τροφοδοτούνται από την ίδια την ασάφεια των διατυπώσεων που περιλαμβάνει η προκαταρκτική συμφωνία όσον αφορά το Ορμούζ. Ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσίασε τη συμφωνία του Ιουνίου ως αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας και μετάβαση σε ευρύτερη διαπραγμάτευση για το πυρηνικό πρόγραμμα. Η Τεχεράνη, αντιθέτως, θεωρεί ότι το ίδιο κείμενο της αναγνωρίζει μόνιμο και θεσμοθετημένο ρόλο στη διαχείριση της κυκλοφορίας στα Στενά.
Το μνημόνιο προβλέπει ότι το Ιράν θα καταβάλει «κάθε δυνατή προσπάθεια» για την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων από το Ορμούζ. Έτερο αμφιλεγόμενο σημείο του μνημονίου είναι η πρόβλεψη ότι η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν θα διεξαγάγει διάλογο με το σουλτανάτο του Ομάν για τον καθορισμό της μελλοντικής διοίκησης και των ναυτιλιακών υπηρεσιών στα Στενά του Ορμούζ, σε συνεννόηση με τα υπόλοιπα παράκτια κράτη του Περσικού Κόλπου και σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. Στην Ουάσινγκτον η αναφορά αυτή αντιμετωπίστηκε ως διαδικαστική πρόβλεψη για μελλοντικές συνομιλίες. Στην Τεχεράνη, αντιθέτως, ερμηνεύθηκε ως αναγνώριση κεντρικού ρόλου στα Στενά, υπό την εποπτεία της νεοσύστατης Αρχής διαχείρισης, με δυνατότητα καθορισμού των διαδρομών και, μελλοντικά, διεκδίκησης και τελών διέλευσης. Η επιβολή διοδίων, υπό οποιονδήποτε «μανδύα», δεν αποκλείεται ρητά για το διάστημα μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου των 60 ημερών.
Αμερικανοί πρώην αξιωματούχοι και αναλυτές είχαν προειδοποιήσει εξαρχής ότι το κείμενο δεν προσδιόριζε με σαφήνεια ποιος έχει την τελική ευθύνη για τον έλεγχο των θαλάσσιων οδών ούτε κατοχύρωνε ρητά την ελεύθερη διέλευση όλων των πλοίων, ανεξαρτήτως διαδρομής.
Ακολουθώντας σταθερά παρελκυστική τακτική, η Τεχεράνη φαίνεται να υπολογίζει πως ο Ντόναλντ Τραμπ, έχοντας μπροστά του τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου και θέλοντας να αποφύγει το πολιτικό κόστος μίας νέας παρατεταμένης στρατιωτικής εμπλοκής, δύσκολα θα επέλεγε την επιστροφή σε ευρείας κλίμακας επιχειρήσεις. Είναι κάτι όμως που για το Ορμούζ, το Ιράν δείχνει ότι θα το ρισκάρει.
Ανάμεσα σε γενικευμένα «πυρά» κατά των ΗΠΑ, ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγκαεΐ, δήλωσε χθες ότι η Τεχεράνη εξακολουθεί να επιδιώκει τη διαμόρφωση κοινού μηχανισμού με το Ομάν για τη διαχείριση των Στενών. Σύμφωνα με πληροφορίες αμερικανικών μέσων ενημέρωσης, κατά τις συνομιλίες του Σαββάτου το Ομάν εισηγήθηκε την πλήρη επαναλειτουργία και των δύο θαλάσσιων διαδρόμων του Ορμούζ - με τη νότια διαδρομή να μην απαιτεί άδεια διέλευσης. Η πρόταση, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, δεν εγκρίθηκε από την ιρανική αντιπροσωπεία, με τον Μπαγκαεΐ να κατηγορεί τις ΗΠΑ ότι ασκούν πιέσεις στο Ομάν.
«Κανείς δεν θα έπρεπε να εκπλήσσεται που το Ιράν θεωρεί ότι τού αναγνωρίζεται διαρκής ρόλος στον έλεγχο της διέλευσης από το Ορμούζ», παρατηρεί ο πρώην πρεσβευτής των Ηνωμένων Πολιτειών στη Σαουδική Αραβία, Μάικλ Ράτνεϊ. «Ο έλεγχος του Ιράν τού προσφέρει προφανώς ισχυρότατη διαπραγματευτική μόχλευση και φαίνεται ότι είναι πρόθυμο να διακινδυνεύσει την επανέναρξη της σύγκρουσης, ίσως ακόμη και την κατάρρευση της εκεχειρίας, προκειμένου να τη διατηρήσει», εκτιμά.
Η επιθυμία του Αμερικανού προέρδου να αποκαταστήσει γρήγορα τη ροή του πετρελαίου και να περιορίσει τις πιέσεις από τις υψηλές τιμές των καυσίμων και τον πληθωρισμό οδήγησε σε ένα μνημόνιο που άφησε ανοιχτά κρίσιμα ζητήματα εφαρμογής. Η άρση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών (που επιβλήθηκε ξανά) και η προσωρινή επανέναρξη των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου (που έχει ανασταλεί εκ νέου) αποτελούσαν μέρος αυτής της μεταβατικής συμφωνίας, με αντάλλαγμα την επαναλειτουργία του Ορμούζ και την έναρξη ευρύτερων διαπραγματεύσεων. Στην πράξη, όμως, ούτε η εκεχειρία σταθεροποιήθηκε ούτε τα Στενά άνοιξαν πλήρως. Παρά τη νέα κλιμάκωση, πάντως, καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει εγκαταλείψει επισήμως τη διαδικασία του μνημονίου, και τόσο η Ουάσινγκτον όσο και η Τεχεράνη έχουν επανειλημμένα χρησιμοποιήσει τη στρατιωτική πίεση ως μέσο διαπραγμάτευσης.
