Η απόφαση του Ισραήλ να κινηθεί προς την αναγνώριση της γενοκτονίας των Αρμενίων, έπειτα από δεκαετίες επιφυλακτικότητας λόγω των σχέσεών του με την Τουρκία, επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα πιο ευαίσθητα ιστορικά και διπλωματικά ζητήματα για την Άγκυρα.
Η κίνηση αυτή ήρθε σε μια περίοδο έντονης επιδείνωσης των σχέσεων Ισραήλ και Τουρκίας, ενώ η Άγκυρα την κατήγγειλε ως «πολιτικά υποκινούμενη».
Σύμφωνα με το Armenian National Institute, χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ρωσία, ο Καναδάς, η Ιταλία, η Ολλανδία, η Σουηδία, η Ελβετία, ο Λίβανος, η Συρία, η Ουρουγουάη και άλλες έχουν αναγνωρίσει τη γενοκτονία των Αρμενίων.
Η Τουρκία, από την πλευρά της, απορρίπτει τον όρο «γενοκτονία» και υποστηρίζει ότι τα γεγονότα του 1915 πρέπει να εξετάζονται ως τραγωδία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και όχι ως προσχεδιασμένη εξόντωση.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη γενοκτονία του 1915, η στάση κάθε χώρας απέναντι στη γενοκτονία των Αρμενίων δεν αποτυπώνει μόνο τη σχέση της με την ιστορική μνήμη, αλλά συχνά λειτουργεί ως πολιτικός «καθρέφτης» των σχέσεων της κάθε χώρας με την Τουρκία.
Έκθεση για τη γενοκτονία των Αρμενίων στο Αρμενικό Μουσείο στην Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ - Πηγή: AP Photo/ Maya Alleruzzo
Ιστορική μνήμη και γεωπολιτικές εντάσεις
Καταρχάς, υπάρχει ένα σύνολο χωρών που οι σχέσεις τους με την Τουρκία είναι ιστορικά φορτισμένες και γεωπολιτικά ανταγωνιστικές. Παραδείγματος χάριν η Ελλάδα και η Κύπρος αποτελούν χαρακτηριστικές περιπτώσεις, καθώς η αναγνώριση της γενοκτονίας των Αρμενίων εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ιστορικής μνήμης, ελληνοτουρκικών διαφορών και κυπροτουρκικής αντιπαράθεσης.
Στο ίδιο μήκος κύματος, στον Λίβανο και τη Συρία η στάση απέναντι στο ζήτημα συνδέεται τόσο με την παρουσία ισχυρών αρμενικών κοινοτήτων όσο και με τα ιστορικά βιώματα της περιοχής από την οθωμανική περίοδο. Μάλιστα, σύμφωνα με το Malcolm H. Kerr Carnegie Middle East Center, στο παρελθόν ο αριθμός των Αρμενίων που ζούσε στον Λίβανο ξεπερνούσε τις 200.000, ενώ σήμερα εκτιμάται ότι ανέρχεται σε 40.000–60.000. Στην περίπτωση της Συρίας, σήμερα υπολογίζεται ότι εκεί ζουν 70.000 Αρμένιοι.
Οι χώρες της Δύσης που αψήφησαν τις αντιδράσεις της Άγκυρας
Ιδιαίτερο βάρος έχουν οι περιπτώσεις μεγάλων δυτικών χωρών που προχώρησαν σε αναγνώριση παρά τις αναμενόμενες αντιδράσεις της Άγκυρας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ολλανδία, ο Καναδάς και η Ιταλία συγκαταλέγονται σε αυτή την κατηγορία.
Η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών υπήρξε από τις πιο συμβολικές. Τον Απρίλιο του 2021, ο Τζο Μπάιντεν χρησιμοποίησε επισήμως τον όρο «γενοκτονία» για τις σφαγές των Αρμενίων το 1915, σπάζοντας μια μακρά παράδοση προσεκτικών διατυπώσεων από τον Λευκό Οίκο, που επί δεκαετίες απέφευγε τη λέξη ώστε να μην προκαλέσει ρήξη με την Τουρκία.
Στη δήλωσή του, ο Αμερικανός πρόεδρος ανέφερε ότι οι ΗΠΑ τιμούν «όλους τους Αρμένιους που χάθηκαν στη γενοκτονία», επισημαίνοντας πως η αναγνώριση γίνεται «όχι για να αποδοθούν ευθύνες, αλλά για να διασφαλιστεί ότι αυτό που συνέβη δεν θα επαναληφθεί». Η Άγκυρα αντέδρασε έντονα, με το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών να απορρίπτει τη δήλωση ως κίνηση βασισμένη στον «λαϊκισμό».
Αντίστοιχα, η Γερμανία προχώρησε το 2016 σε ψήφισμα της Bundestag που χαρακτήρισε γενοκτονία τις σφαγές και τις εκτοπίσεις των Αρμενίων και άλλων χριστιανικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η απόφαση είχε ιδιαίτερη βαρύτητα, όχι μόνο λόγω του ρόλου της Γερμανίας στην Ευρώπη, αλλά και επειδή το Βερολίνο διατηρούσε στενές σχέσεις με την Άγκυρα, ιδίως στο μεταναστευτικό και στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Η τουρκική αντίδραση ήταν άμεση, καθώς ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προειδοποίησε ότι η απόφαση θα επηρεάσει «σοβαρά» τις σχέσεις των δύο χωρών, ενώ η Τουρκία ανακάλεσε τον πρέσβη της από το Βερολίνο για διαβουλεύσεις.
Στη Γαλλία, η αναγνώριση έχει ακόμη βαθύτερες πολιτικές ρίζες. Το Παρίσι αναγνώρισε επισήμως τη γενοκτονία των Αρμενίων ήδη από το 2001, ενώ το 2019 ο Εμανουέλ Μακρόν ανακήρυξε την 24η Απριλίου ως εθνική ημέρα μνήμης για τη Γενοκτονία. Στην Ιταλία, τέλος, η Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε το 2019 πρόταση που καλούσε την κυβέρνηση να αναγνωρίσει τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Η τουρκική αντίδραση υπήρξε ιδιαίτερα αιχμηρή. Το υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας κατήγγειλε την απόφαση ως προϊόν εσωτερικών πολιτικών σκοπιμοτήτων και προειδοποίησε ότι θα έχει επιπτώσεις στις σχέσεις με την Ιταλία, την οποία χαρακτήριζε «στρατηγικό εταίρο»
Ο καθοριστικός ρόλος της αρμενικής διασποράς
Στις ισχυρές χώρες της Δύσης, καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε και η αρμενική διασπορά. Στη Γαλλία, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στον Καναδά, στην Αργεντινή, στην Ουρουγουάη και σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, οι οργανωμένες αρμενικές κοινότητες συνέβαλαν επί δεκαετίες στη διατήρηση του ζητήματος στην πολιτική ατζέντα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αναγνώριση δεν εξηγείται μόνο μέσα από το πρίσμα των σχέσεων με την Τουρκία, αλλά και ως αποτέλεσμα εσωτερικών κοινωνικών και πολιτικών πιέσεων.
Αναλυτικά, στον Καναδά, η αναγνώριση συνδέθηκε έντονα με τη δράση της αρμενικής διασποράς και απέκτησε διακομματικά χαρακτηριστικά. Ο Καναδάς είχε ήδη αναγνωρίσει τη Γενοκτονία σε κοινοβουλευτικό επίπεδο, ενώ το 2006 ο τότε πρωθυπουργός Στίβεν Χάρπερ επανέλαβε επίσημα τη θέση αυτή, προκαλώντας την αντίδραση της Άγκυρας. Αργότερα, και ο Τζάστιν Τριντό συνέχισε να αναφέρεται στη γενοκτονία των Αρμενίων σε μηνύματα μνήμης, παρουσιάζοντάς την ως προειδοποίηση για το κόστος του μίσους, του αποκλεισμού και της βίας.
Οι χώρες που αποφεύγουν την επίσημη αναγνώριση
Παράλληλα, υπάρχουν και παραδείγματα χωρών που δεν έχουν προχωρήσει σε επίσημη αναγνώριση ή επιλέγουν διαχρονικά μια πιο προσεκτική διατύπωση. Συγκεκριμένα, ανάλογη προσοχή επιδεικνύει και το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο αποφεύγει μέχρι σήμερα την πλήρη επίσημη αναγνώριση, επιλέγοντας πιο ουδέτερες διατυπώσεις και δίνοντας έμφαση στην ανάγκη ιστορικής διερεύνησης. Η στάση αυτή αντανακλά και τη σημασία που αποδίδει το Λονδίνο στις σχέσεις του με την Τουρκία, τόσο στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ όσο και σε ζητήματα περιφερειακής ασφάλειας, εμπορίου και μεταναστευτικής πολιτικής.
Στον αντίποδα, χώρες όπως το Αζερμπαϊτζάν και το Πακιστάν δεν περιορίζονται απλώς στην αποφυγή αναγνώρισης, αλλά ευθυγραμμίζονται ανοιχτά με την τουρκική θέση.
Στην περίπτωση του Αζερμπαϊτζάν, αυτό συνδέεται άμεσα με τη στρατηγική συμμαχία με την Τουρκία και τη σύγκρουση με την Αρμενία, ενώ το Πακιστάν παραμένει ένας από τους πιο σταθερούς πολιτικούς συμμάχους της Άγκυρας στον μουσουλμανικό κόσμο. Έτσι, ακόμη και η μη αναγνώριση αποκτά πολιτικό νόημα, Και αυτό γιατί; Γιατί δεν δείχνει μόνο τι αποφεύγει να πει μια χώρα για το παρελθόν, αλλά και τι επιλέγει να προστατεύσει στο παρόν.
Η διεθνής αναγνώριση της γενοκτονίας των Αρμενίων δεν είναι μόνο ζήτημα ιστορικής δικαίωσης. Είναι και ένας δείκτης των γεωπολιτικών ισορροπιών γύρω από την Τουρκία. Η αναγνώριση της γενοκτονίας δεν συνεπάγεται διπλωματικής ρήξης με την Άγκυρα. Ωστόσο, όσο πιο κρίσιμη θεωρείται η Άγκυρα για μια χώρα, σε επίπεδο ασφάλειας, ενέργειας, μεταναστευτικού ή περιφερειακής πολιτικής, τόσο μεγαλύτερη είναι συνήθως η επιφυλακτικότητα. Αντίθετα, όταν οι σχέσεις είναι ήδη τεταμένες ή όταν η αρμενική διασπορά έχει ισχυρή πολιτική παρουσία, η αναγνώριση γίνεται πιο πιθανή και αποκτά σαφές πολιτικό μήνυμα.
