Η Ισπανία κατέκτησε το δεύτερο Παγκόσμιο Κύπελλο της ιστορίας της, επικρατώντας με 1-0 της Αργεντινής στην παράταση. Οι πανηγυρισμοί παρουσίασαν την εικόνα μιας χώρας ενωμένης γύρω από την ίδια σημαία. Πίσω από αυτή την εικόνα, όμως, βρίσκεται ένα κράτος με διαφορετικές ιστορικές μνήμες, γλώσσες και αντιλήψεις για την έννοια της πατρίδας. Σε ανάλυσή του, το Politico εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η επιτυχία της εθνικής ομάδας έθεσε προσωρινά σε δεύτερο πλάνο τις πολιτικές διαφορές στην Καταλονία και στη Χώρα των Βάσκων.
Το ποδόσφαιρο αποτελεί την αφορμή. Το πραγματικό θέμα είναι η δομή της ισπανικής κοινωνίας. Η Ισπανία εμφανίζεται ως ένα ενιαίο έθνος-κράτος, στο εσωτερικό της όμως συνυπάρχουν ισχυρές περιφερειακές και εθνικές ταυτότητες, οι οποίες δεν αποδέχονται πάντοτε τη Μαδρίτη ως το μοναδικό κέντρο της συλλογικής τους αναφοράς.
Η ένταση ανάμεσα στην ενότητα και στη διαφορετικότητα υπάρχει στον ίδιο τον θεσμικό πυρήνα της χώρας. Το ισπανικό Σύνταγμα του 1978 θεμελιώνεται στην «αδιάλυτη ενότητα του ισπανικού έθνους». Στο ίδιο άρθρο αναγνωρίζει το δικαίωμα αυτονομίας των «εθνικοτήτων και περιφερειών» που το συγκροτούν. Παράλληλα, κατοχυρώνει τη δυνατότητα επίσημης χρήσης των υπόλοιπων γλωσσών στις αντίστοιχες Αυτόνομες Κοινότητες.
Η επιλογή της λέξης «εθνικότητες» αποτέλεσε τον μεγάλο συμβιβασμό της ισπανικής Μεταπολίτευσης. Το κράτος αναγνώρισε την ιστορική και πολιτισμική ιδιαιτερότητα της Καταλονίας, της Χώρας των Βάσκων και άλλων περιοχών, χωρίς να αναγνωρίσει χωριστή εθνική κυριαρχία. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα από τα πλέον αποκεντρωμένα διοικητικά συστήματα της Ευρώπης, με περιφερειακές κυβερνήσεις, κοινοβούλια και ευρείες αρμοδιότητες. Η βασική σύγκρουση, ωστόσο, παρέμεινε ενεργή. Ποιος αποτελεί το πολιτικό υποκείμενο της χώρας; Ο ενιαίος ισπανικός λαός ή περισσότερες ιστορικές εθνικές κοινότητες που συμβιώνουν στο ίδιο κράτος;
Καταλανοί και Βάσκοι
Η Καταλονία και η Χώρα των Βάσκων συχνά παρουσιάζονται ως δύο εκδοχές του ίδιου προβλήματος. Οι ιστορικές τους διαδρομές έχουν σημαντικές διαφορές.
Η καταλανική ταυτότητα στηρίζεται στη γλώσσα, στην πολιτιστική παράδοση, στην οικονομική ισχύ της περιοχής και στη μακρά διεκδίκηση πολιτικής αυτονομίας. Το καταλανικό ζήτημα κορυφώθηκε το 2017, όταν η προσπάθεια διεξαγωγής δημοψηφίσματος ανεξαρτησίας προκάλεσε μετωπική σύγκρουση με το ισπανικό κράτος. Η βασκική ταυτότητα διαθέτει επίσης βαθιές ιστορικές και γλωσσικές ρίζες. Συνδέεται με τις παλαιές τοπικές ελευθερίες, το ιδιαίτερο φορολογικό καθεστώς και την αντίληψη ότι οι Βάσκοι συγκροτούν ξεχωριστή ιστορική κοινότητα. Η σχέση τους με τη Μαδρίτη επιβαρύνθηκε επί δεκαετίες από την ένοπλη δράση της αυτονομιστικής οργάνωσης ΕΤΑ.
Σήμερα, η πλήρης ανεξαρτησία δεν αποτελεί πλειοψηφική θέση ούτε στην Καταλονία ούτε στη Χώρα των Βάσκων. Οι ιδιαίτερες εθνικές συνειδήσεις, όμως, παραμένουν ισχυρές. Ένας πολίτης μπορεί να αισθάνεται μόνο Καταλανός, μόνο Βάσκος, ταυτόχρονα Ισπανός και Καταλανός ή Ισπανός και Βάσκος. Η ταυτότητα δεν ακολουθεί μία ενιαία και σταθερή γραμμή.
Οι περιφέρειες στον πυρήνα της πρωταθλήτριας
Αυτή η εθνοπολιτική πολυπλοκότητα αποτυπώθηκε στη σύνθεση της εθνικής ομάδας. Στον ημιτελικό με τη Γαλλία, επτά από τους έντεκα βασικούς παίκτες συνδέονταν με την Καταλονία ή τη Χώρα των Βάσκων. Οι Ουνάι Σιμόν, Εμερίκ Λαπόρτ και Μικέλ Ογιαρθάμπαλ προέρχονται από τον βασκικό ποδοσφαιρικό χώρο. Οι Λαμίν Γιαμάλ, Ντάνι Όλμο, Πάου Κουμπαρσί και Μαρκ Κουκουρέγια γεννήθηκαν στην Καταλονία.
Για πρώτη φορά στις 17 διοργανώσεις Παγκοσμίου Κυπέλλου στις οποίες συμμετείχε η Ισπανία, η αποστολή δεν περιλάμβανε παίκτη της Ρεάλ Μαδρίτης. Αντίθετα, περιλάμβανε οκτώ ποδοσφαιριστές της Μπαρτσελόνα. Η καταλανική αθλητική εφημερίδα «Mundo Deportivo» υποδέχθηκε την ανακοίνωση της αποστολής με το πρωτοσέλιδο «8-0». Οι περιοχές που αμφισβήτησαν περισσότερο τον ισπανικό συγκεντρωτισμό πρόσφεραν μεγάλο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού που εκπροσώπησε το ισπανικό κράτος στην κορυφαία διεθνή διοργάνωση.
Η σχέση αυτή είχε εμφανιστεί και το 2010. Η πρώτη παγκόσμια πρωταθλήτρια Ισπανία στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στον κορμό της Μπαρτσελόνα, με τους Τσάβι, Ινιέστα, Πουγιόλ, Πικέ και Μπούσκετς να βρίσκονται στον πυρήνα της.
Η κοινή φανέλα δεν καταργεί τις ιδιαίτερες πατρίδες
Η συμμετοχή ενός Καταλανού ή ενός Βάσκου στην εθνική Ισπανίας δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά την εγκατάλειψη της ιδιαίτερης ταυτότητάς του. Ο Ζεράρ Πικέ υπήρξε χαρακτηριστικό παράδειγμα. Κατέκτησε το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2010 με την Ισπανία και παράλληλα τάχθηκε υπέρ του δικαιώματος των Καταλανών να αποφασίσουν για το πολιτικό τους μέλλον. Για τον ίδιο, η καταλανική ταυτότητα μπορούσε να συνυπάρχει με την υπερηφάνεια για τη συμμετοχή του στην ισπανική ομάδα.
Αυτή η επάλληλη ταυτότητα βρίσκεται στον πυρήνα της σύγχρονης Ισπανίας. Οι πολίτες δεν καλούνται πάντα να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο αποκλειστικές πατρίδες. Συχνά κινούνται ανάμεσα σε διαφορετικά επίπεδα ταύτισης, τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό. Το ποδόσφαιρο προσφέρει έναν χώρο όπου αυτές οι ταυτότητες συνυπάρχουν χωρίς να λύνονται οι πολιτικές τους αντιθέσεις.
Το τρόπαιο δεν έκλεισε το εθνικό ζήτημα
Οι πανηγυρισμοί στη Βαρκελώνη ή στη Χώρα των Βάσκων δεν σημαίνουν ότι ο καταλανικός και ο βασκικός εθνικισμός εξαφανίστηκαν, σύμφωνα με το Politico. Ένας Καταλανός μπορεί να στηρίζει την Ισπανία επειδή αναγνωρίζει στους παίκτες της πρόσωπα της δικής του κοινωνίας ή της Μπαρτσελόνα. Ένας Βάσκος μπορεί να πανηγυρίζει για τον Ογιαρθάμπαλ ή τον Ουνάι Σιμόν, βλέποντας σε αυτούς την επιτυχία της βασκικής ποδοσφαιρικής παράδοσης.
Για τη Μαδρίτη, η εθνική ομάδα αποδεικνύει ότι οι επιμέρους ταυτότητες χωρούν μέσα στο ισπανικό έθνος. Για τους περιφερειακούς εθνικισμούς, η ίδια ομάδα αποδεικνύει ότι το ισπανικό κράτος αντλεί ισχύ από λαούς και κοινότητες με δική τους ιστορική υπόσταση.
Η Ισπανία ανέβηκε στην κορυφή ως μία ομάδα. Παρέμεινε όμως μια χώρα με πολλές συνειδήσεις, διαφορετικές μνήμες και περισσότερες από μία απαντήσεις στο ερώτημα τι σημαίνει πατρίδα.
