Η λέξη «γενοκτονία» δεν είναι πολιτικό σύνθημα. Είναι ένας από τους βαρύτερους νομικούς και ιστορικούς όρους που έχουν δημιουργηθεί ποτέ. Γεννήθηκε μέσα από τη φρίκη του Ολοκαυτώματος και περιγράφει τη σκόπιμη επιδίωξη εξόντωσης ενός λαού ή μιας εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα μετά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου, ο όρος χρησιμοποιείται ολοένα και συχνότερα ως πολιτικό όπλο, συχνά χωρίς να πληροί τα κριτήρια που θέτει το διεθνές δίκαιο.
Οι ανθρώπινες απώλειες στη Γάζα είναι τραγικές και κάθε αθώο θύμα οπουδήποτε στον πλανήτη αποτελεί μια πληγή που βαραίνει τη συνείδηση όλων μας. Άλλο όμως η αναγνώριση της τραγωδίας και άλλο η αυθαίρετη απόδοση του χαρακτηρισμού «γενοκτονία». Τα γεγονότα της σύγκρουσης μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς, η οποία φαίνεται να μην έχει ακόμη τελειώσει, αξίζουν σοβαρή εξέταση και όχι συνθηματολογία.
1. Η γενοκτονία απαιτεί πρόθεση εξόντωσης ενός λαού
Σύμφωνα με τη διεθνή νομική έννοια, γενοκτονία δεν είναι απλώς ένας πόλεμος με πολλούς νεκρούς. Απαιτείται αποδεδειγμένη πρόθεση εξάλειψης ενός εθνικού, φυλετικού ή θρησκευτικού πληθυσμού. Οι υποστηρικτές της άποψης ότι δεν πρόκειται για γενοκτονία υπογραμμίζουν ότι ο δηλωμένος στόχος του Ισραήλ είναι η εξουδετέρωση της Χαμάς και όχι η εξόντωση του παλαιστινιακού λαού.
Ένα ακόμη στοιχείο που επικαλούνται όσοι αμφισβητούν τον χαρακτηρισμό της γενοκτονίας είναι η δημογραφική εξέλιξη της Γάζας. Το 2000 ο πληθυσμός της ανερχόταν σε περίπου 1,17 εκατομμύρια κατοίκους. Το 2020 είχε φτάσει τα 2,05 εκατομμύρια και το 2025 τα 2,35 εκατομμύρια, δηλαδή σχεδόν διπλασιάστηκε μέσα σε μία γενιά. Υποστηρίζουν, συνεπώς, ότι η δημογραφική αυτή εξέλιξη δεν συνάδει με τον ισχυρισμό περί μακροχρόνιας πολιτικής εξόντωσης του παλαιστινιακού πληθυσμού.
2. Πρόκειται για πόλεμο που ακολούθησε μια μαζική τρομοκρατική επίθεση
Η σύγκρουση δεν ξέσπασε στο κενό. Προηγήθηκε η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, κατά την οποία ένοπλοι της Χαμάς σκότωσαν, τραυμάτισαν, βίασαν και απήγαγαν Ισραηλινούς πολίτες. Η πραγματικότητα αυτή συχνά υποβαθμίζεται από όσους παρουσιάζουν τη σύγκρουση αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα των ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων, αγνοώντας το γεγονός που πυροδότησε τον πόλεμο.
Οι υποστηρικτές της θέσης ότι δεν πρόκειται για γενοκτονία επισημαίνουν ότι κάθε κράτος έχει δικαίωμα να αμυνθεί απέναντι σε μια οργάνωση που έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι επιδιώκει την καταστροφή του. Το αν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις ήταν αναλογικές ή όχι αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Δεν αποδεικνύει όμως από μόνο του πρόθεση γενοκτονίας.
3. Οι προειδοποιήσεις προς αμάχους δεν συνάδουν με σχέδιο εξόντωσης πληθυσμού
Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων έχουν υπάρξει επανειλημμένες εκκλήσεις εκκένωσης περιοχών, προειδοποιήσεις προς αμάχους και προσπάθειες δημιουργίας ανθρωπιστικών διαδρόμων. Κανένα από αυτά δεν αναιρεί τις τραγικές συνέπειες του πολέμου. Ωστόσο, όσοι απορρίπτουν τον χαρακτηρισμό της γενοκτονίας επισημαίνουν ότι τέτοιες ενέργειες είναι ασύμβατες με ένα οργανωμένο σχέδιο εξόντωσης ενός λαού.
Η ύπαρξη προειδοποιήσεων πριν από επιθέσεις, η παροχή χρόνου για απομάκρυνση αμάχων και οι κατά καιρούς ανθρωπιστικές παύσεις αποτελούν στοιχεία που επικαλούνται όσοι θεωρούν ότι ο χαρακτηρισμός «γενοκτονία» δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα των γεγονότων.
4. Η Χαμάς κατηγορείται ότι επιχειρεί μέσα από πυκνοκατοικημένες περιοχές
Ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα αλλά κρίσιμα ζητήματα είναι η χρήση πολιτικών υποδομών και κατοικημένων περιοχών για στρατιωτικούς σκοπούς. Οι επικριτές του αφηγήματος της γενοκτονίας υποστηρίζουν ότι η Χαμάς αξιοποιεί το πυκνό αστικό περιβάλλον της Γάζας, εγκαθιστώντας στρατιωτικές υποδομές μέσα ή κοντά σε σχολεία, νοσοκομεία και κατοικημένες περιοχές.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η τακτική αυτή αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο απωλειών αμάχων και περιπλέκει τη φύση της σύγκρουσης, καθιστώντας παραπλανητική την απλοϊκή παρουσίασή της ως σχεδίου εξόντωσης πληθυσμού.
5. Τα δεδομένα και τα συμπεράσματα παραμένουν αντικείμενο έντονης διαμάχης
Οι αριθμοί των θυμάτων, η διάκριση μεταξύ μαχητών ή τρομοκρατών και αμάχων, καθώς και η ερμηνεία πολλών γεγονότων αποτελούν αντικείμενο διεθνούς αντιπαράθεσης. Η βεβαιότητα με την οποία ορισμένοι παρουσιάζουν τη γενοκτονία ως αδιαμφισβήτητο γεγονός δεν συμβαδίζει με την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας ούτε με τις συνεχιζόμενες νομικές και πολιτικές συζητήσεις γύρω από το θέμα.
Επιπλέον, πολλοί επικαλούνται ως αδιαμφισβήτητη πηγή τα στοιχεία του λεγόμενου «Υπουργείου Υγείας της Γάζας», παραβλέποντας ότι η διοίκηση της Γάζας βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Χαμάς. Οι επικριτές αυτής της πρακτικής υποστηρίζουν ότι κάθε στοιχείο που προέρχεται από εμπλεκόμενο μέρος σε μια πολεμική σύγκρουση οφείλει να ελέγχεται και να διασταυρώνεται πριν παρουσιαστεί ως αδιαμφισβήτητο γεγονός.
Η ίδια η έννοια της γενοκτονίας εξετάζεται από διεθνείς θεσμούς και νομικούς οργανισμούς μέσα από συγκεκριμένα κριτήρια και όχι μέσα από συνθήματα των κοινωνικών δικτύων ή πολιτικές εκστρατείες. Η σοβαρότητα του όρου απαιτεί αποδείξεις και όχι απλώς ισχυρισμούς.
Η τραγωδία του πολέμου στη Γάζα και της σφαγής της 7ης Οκτωβρίου είναι πραγματική. Οι νεκροί είναι πραγματικοί. Ο πόνος είναι πραγματικός. Όμως οι λέξεις έχουν σημασία. Και όταν ένας όρος τόσο βαρύς όσο η «γενοκτονία» μετατρέπεται σε πολιτικό σύνθημα, κινδυνεύει να χάσει το πραγματικό του νόημα.
Άλλο τα θύματα ενός πολέμου και άλλο η γενοκτονία. Η εξίσωση των δύο δεν υπηρετεί την αλήθεια ούτε τη δικαιοσύνη. Αντίθετα, υποβαθμίζει τη μοναδική βαρύτητα ενός εγκλήματος που η ανθρωπότητα αναγνώρισε ως το απόλυτο κακό μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η συζήτηση για τη Γάζα απαιτεί σοβαρότητα, στοιχεία και νηφαλιότητα, όχι εύκολες ετικέτες που εξυπηρετούν πολιτικές σκοπιμότητες περισσότερο από την αλήθεια. Όσοι επιμένουν να αντιμετωπίζουν έναν σύνθετο και τραγικό πόλεμο μέσα από το απλουστευτικό φίλτρο της «γενοκτονίας» ίσως υπηρετούν καλύτερα την ιδεολογία τους παρά τα ίδια τα γεγονότα. Και τελικά δεν σέβονται ούτε τα πραγματικά θύματα του πολέμου ούτε τα πραγματικά θύματα γενοκτονιών.
*Ο Αναστάσιος Καράμπαμπας είναι ιστορικός, πολιτικός αναλυτής και ραδιοφωνικός παραγωγός
