«τὴν μὲν γὰρ ἀληθεστάτην πρόφασιν, ἀφανεστάτην δὲ λόγῳ, τοὺς Ἀθηναίους ἡγοῦμαι μεγάλους γιγνομένους καὶ φόβον παρέχοντας τοῖς Λακεδαιμονίοις ἀναγκάσαι ἐς τὸ πολεμεῖν.»*
Θουκυδίδου Ἱστορίαι (1.23.6)
Το κλίμα επηρεάζεται από τα ρεύματα περισσότερο από όσο συνειδητοποιούμε. Για παράδειγμα το Ρεύμα του Κόλπου (Gulf Stream) μεταφέρει θερμότητα προς τη Βόρεια Ευρώπη, κάνοντας την πολύ λιγότερο κρύα και πιο εύκολη στην κατοίκηση από αντίστοιχα γεωγραφικά πλάτη.
Αντίστοιχη επίδραση έχει το περίφημο Κουροσίβο (Μαύρο Ρεύμα στα ιαπωνικά) για να μη μιλήσω για το φαινόμενο του Ελ Νίνιο ή άλλα λιγότερο γνωστά ρεύματα και φαινόμενα. Γνωρίζουμε μάλιστα από τη γεωλογική ιστορία ότι οι περίοδοι παγετώνων ή εκτεταμένων ξηρασιών και δριμέων χειμώνων συνδέονται με τη διακοπή ή την αλλαγή τέτοιων ρευμάτων, είτε θαλασσίων είτε ατμοσφαιρικών.
Τι σχέση έχει το κλίμα με την οικονομία; Υπάρχει το παλιό ρητό «η οικονομία είναι κλίμα», αλλά οι αναλογίες δεν εξαντλούνται στο λογοπαίγνιο. Η παγκόσμια οικονομία και δη η κυκλοφορία κεφαλαίων, έχει αρκετές ομοιότητες με την κυκλοφορία των θαλασσίων και ατμοσφαιρικών ρευμάτων.
Με πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα την κυκλοφορία των κεφαλαίων του Περσικού Κόλπου που προέρχονται από πωλήσεις ενεργειακών προϊόντων τα λεγόμενα πετροδολάρια, αλλά και των πιστώσεων από την Ανατολική Ασία, το γνωστό carry trade. Και τα δυο αυτά ρεύματα φαίνεται να βρίσκονται εν κινδύνω.
Τα πετροδολάρια όπως και το carry trade ανακυκλώνονται χρηματοδοτώντας αγορές άυλων αξιών και ακινήτων στις ΗΠΑ και τον δυτικό κόσμο γενικότερα. Όπως γνωρίζουν οι αναγνώστες, έχω από καιρό δημοσιεύσει την υπόθεση ότι ο δεκαοκταετής κύκλος των ακινήτων κλείνει.
Υποψιάζομαι μάλιστα ότι αυτή τη φορά το τέλος δεν έχει απλώς κυκλικά, αλλά και δομικά χαρακτηριστικά. Η βασική υπόθεση μου είναι ότι από ιστορική και γεωπολιτική σκοπιά βρισκόμαστε μπροστά στην εξέλιξη κλασικών περιπτώσεων «παγίδας του Θουκυδίδου», όπως ακριβώς την περιέγραψε στην Ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου που βλέπετε στην μετωπίδα του άρθρου.
Είναι το φαινόμενο κατά το οποίο η κατεστημένη κυρίαρχη δύναμη αισθάνεται να απειλείται και αντιδρά καθώς νέα ή νέες δυνάμεις, στρατιωτικές πολιτικές ή και οικονομικές αναδύονται. Σε παγκόσμιο επίπεδο, μιλάμε για αποδρομή της Pax Americana, σε επίπεδο Μέσης Ανατολής προφανώς στην ανάδυση του Ιράν που θέτει εν κινδύνω, όχι μόνο το Ισραήλ, αλλά και όλες τις Πετρομοναρχίες που βρίσκονται στην καρδιά του ρεύματος πετροδολλαρίων προς τη Δύση και τις οικονομικές αξίες της.
Οι Πέρσες κατάφεραν με πολύ χαμηλό σχετικά κόστος να κρατούν όμηρο την παγκόσμια οικονομία και δύσκολα μπορεί κανείς να δει πώς θα τελειώσει αυτό σύντομα και ομαλά. Μιλάμε για γεωπολιτικές μετακινήσεις αντίστοιχες των λιθοσφαιρικών πλακών που φέρνουν σεισμικές δονήσεις στα διάφορα σημεία συγκρούσεως και βέβαια τέλος κύκλων.
Αναμένοντας το τέλος του κύκλου των ακινήτων εδώ και καιρό λοιπόν, ψάχνω και διερευνώ ποια θα μπορούσαν να είναι τα γεγονότα που θα σημαδέψουν αυτό το στάδιο.
Έτσι για πολλούς ο πόλεμος στον Περσικό μπορεί να είναι ένα δραματικό γεγονός, για μένα είναι κομμάτι ενός σημαντικά μεγαλύτερου φαινομένου. Το πραγματικό ερώτημα είναι που θα οδηγήσει.
Και νομίζω ότι η αναλογία με τα ρεύματα και ιδιαιτέρως την πιθανότητα να οδηγηθούμε σε διακοπή ή αναστάτωση των ροών κεφαλαίων και αν αυτή υλοποιηθεί, σε περίοδο οικονομικών παγετώνων, δηλαδή υφέσεως (recession), Μεγάλης υφέσεως (depression) ή εκτεταμένου στασιμοπληθωρισμού είναι ένα ενδιαφέρον αναλυτικό εργαλείο με δυνατότητα οπτικοποιήσεως των ενδεχομένων αποτελεσμάτων.
Από το σημείο που βρισκόμαστε σήμερα και εκτός αν υπάρξουν σημαντικές θετικές εξελίξεις με ομαλοποίηση των ροών ενέργειας, οι οποίες βεβαίως έχουν επηρεαστεί δραματικά και από το προηγούμενο επεισόδιο της Ουκρανίας, οι πιθανότητες εκτροχιασμού αυξάνονται κυριολεκτικώς κάθε ημέρα που περνάει.
Ακόμη και αν αυτό το επεισόδιο στην Μέση Ανατολή λήξει σχετικά ομαλά και κυρίως γρήγορα, η ζημία που έχει ήδη προκαλέσει, αλλά και η διαρκής απειλή αστάθειας στον Περσικό, δεν φαίνεται να εξαντλείται γρήγορα. Η άνοδος των τιμών και ο γενικευμένος πληθωρισμός που επέρχεται και για τον οποίον το μόνο που αγνοούμε είναι το ύψος και η διάρκεια, θα οδηγήσει σε αναπόφευκτη άνοδο των επιτοκίων και δυσκολίες δανεισμού.
Οι χώρες, αλλά και οι πολίτες στη Δύση βρίσκονται εδώ και καιρό σε φάση υπερχρέωσης και έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς θα καταφέρουν να αναχρηματοδοτήσουν αυτά τα χρέη χωρίς την προφανή λύση της χρεοκοπίας ή του καλπάζοντος πληθωρισμού. Η Ιαπωνία του αποπληθωρισμού που ήταν κατεξοχήν χρηματοδότης του carry trade μετά το ενεργειακό σοκ και την συνακόλουθη πληθωριστική πίεση, μάλλον ανήκει στο παρελθόν.
Το πώς θα αντιδράσει η Κίνα των τεραστίων εμπορικών πλεονασμάτων – και αποθεμάτων σε δυτικά νομίσματα είναι ένα άλλο ερωτηματικό. Όσο για το μαζικό τύπωμα που χαρακτήρισε την ανάκαμψη από τον προηγούμενο δεκαοκταετή κύκλο που έληξε με το επεισόδιο της Lehman Brothers έχει νόημα μόνο αν το τυπωμένο χρήμα έχει σοβαρό αντίκρυσμα στην διεθνή αγορά. Η οποία διεθνής αγορά -βλέπε Κίνα- τον τελευταίο καιρό φαίνεται να στρέφεται κυρίως σε πραγματικές και όχι άυλες αξίες.
Και όλα αυτά συμβαίνουν τη στιγμή που η παγκόσμια οικονομία έχει ανάγκη από τεράστιες κεφαλαιακές ροές για δύο λόγους ταυτόχρονα: την αναχρηματοδότηση υπέρογκων δημόσιων και ιδιωτικών χρεών που ωριμάζουν, και τη χρηματοδότηση της έκρηξης της Τεχνητής Νοημοσύνης. Σπάνια στην ιστορία η προσφορά κεφαλαίου απειλείται να συρρικνωθεί τόσο δραματικά τη στιγμή που η ζήτησή του εκτοξεύεται τόσο πολύ.
Πολύ περισσότερο που η ΤΝ χρειάζεται σημαντικότατες ενεργειακές ροές αλλά και είναι κατεξοχήν πεδίο ανταγωνισμού με τον ανερχόμενο παγκόσμιο παίκτη. Για να μην αναφερθώ καν στην επερχόμενη επισιτιστική κρίση καθώς σήμερα τα λιπάσματα είναι ουσιαστικά προϊόντα πετρελαίου και φυσικού αερίου που σε μεγάλο ποσοστό περνάνε από τα στενά του Ορμούζ.
Και αν στις ανεπτυγμένες οικονομίες αυτά μπορεί να φέρουν οικονομική δυσπραγία, λιτότητα, διάβρωση συνοχής και κοινωνική πίεση ή εκρήξεις, το παράδειγμα του προηγουμένου κύκλου μας δείχνει ότι στον αναπτυσσόμενο κόσμο είναι πιθανές επαναστάσεις, εμφύλιες συρράξεις και μαζική μετανάστευση. Για να θυμηθώ ένα κινέζικο ρητό: είναι κατάρα να ζεις σε ενδιαφέροντες καιρούς.
Στο προηγούμενο άρθρο του 2025 και βάσει της θεωρίας των δεκαοκταετών κύκλων των ακινήτων, διατύπωσα την εικασία ότι το 2027 θα είναι δύσκολο, με γεγονότα όμως που θα μπορούσαν να φέρουν το τέλος του κύκλου εντός του 2026. Από όσα παρατηρούμε, η εικασία φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Μένει να δούμε αν τα πράγματα θα ξεφύγουν τόσο που θα ζήσουμε ουσιαστικά πιο δραματικές αναταράξεις. Ή για να το θέσω με όρους του τέλους του προηγουμένου κύκλου, αν ο πόλεμος στην Δυτική Ασία τον οποίο ζούμε είναι αντίστοιχος με την περίπτωση Northern Rock και όχι το τελικό επεισόδιο της Lehman Brothers.
Ελπίζω όλα να πάνε καλά, να ζούμε ένα μικράς διαρκείας δυσάρεστο πολεμικό γεγονός και να επιστρέψουμε γρήγορα σε καλές εποχές. Αλλά, καλού κακού, ας είμαστε έτοιμοι για το ενδεχόμενο να διακοπούν -έστω και προσωρινά- τα ρεύματα που ασκούν ευνοϊκή επίδραση και εύκρατο κλίμα στις αγορές και να ζήσουμε και πάλι πολύ χαμηλές παγκόσμιες θερμοκρασίες.
* Σε νεοελληνική απόδοση: «Η πιο αληθινή αιτία (του πολέμου), αν και δεν λεγόταν φανερά, θεωρώ ότι ήταν πως οι Αθηναίοι γίνονταν ισχυροί και προκαλούσαν φόβο στους Λακεδαιμονίους, αναγκάζοντάς τους να κάνουν πόλεμο.» Η έννοια της «παγίδος του Θουκυδίδου» (Thucydides’ trap) έγινε δημοφιλής μέσα από τις αναλύσεις του Graham Τ. Allison.
*Ο Κοσμάς Θεοδωρίδης είναι Πρόεδρος της CERA (Confederation of European Real Estate Associations), Αντιπρόεδρος της CEPI (Confederation of European Real Estate Professions) και Γενικός Γραμματέας του Συλλόγου Μεσιτών Αθηνών Αττικής ΣΜΑΣΑΑ
