Πρόωρες εκλογές ή συνταγματική αναθεώρηση; Τους δρόμους, τις κοινοβουλευτικές προϋποθέσεις και τα εμπόδια που έχει μπροστά του ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν για να διεκδικήσει ακόμη μία προεδρική θητεία αποτυπώνει ο στρατηγικός αναλυτής Στάθης Κυριακίδης μιλώντας στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη, ενώ σκιαγραφεί παράλληλα την υπαρξιακή κρίση στην οποία έχει οδηγήσει η σύγκρουση των συστημάτων Κιλιτσντάρογλου και Οζέλ το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP).
Στο εσωτερικό πολιτικό τοπίο της Τουρκίας εστιάζει ο κ. Κυριακίδης, Υποναύαρχος ε.α., αμυντικός αναλυτής και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Strategy International, στο δεύτερο σκέλος της εκτενούς συνέντευξης που παραχώρησε στο Liberal, έχοντας ήδη καταγράψει τα εξωτερικά μέτωπα, τις προσδοκίες Ερντογάν από τον Ντόναλντ Τραμπ και την επικείμενη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ, το ευρύτερο πλέγμα των προκλήσεων και στρατηγικών υπολογισμών της Άγκυρας -με αιχμή τα πολλαπλά πεδία γεωπολιτικού ανταγωνισμού με το Ισραήλ-, τις επιδράσεις στο σκηνικό της Ανατολικής Μεσογείου και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, καθώς τους κινδύνους που εγκυμονεί στο πεδίο η δρομολογούμενη νομοθετική κατοχύρωση της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Ο Στάθης Κυριακίδης «χαρτογραφεί» τους δύο δρόμους που θα μπορούσαν να επιτρέψουν στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να διεκδικήσει νέα θητεία -την αναθεώρηση του Συντάγματος ή την προκήρυξη πρόωρων εκλογών- και εξηγεί ποιες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες, πολιτικές συναινέσεις και ανταλλάγματα απαιτεί κάθε σενάριο. Στη βάση της «αριθμητικής» και των πολιτικών συσχετισμών, εκτιμά ότι η προκήρυξη πρόωρων εκλογών με ψήφισμα της Εθνοσυνέλευσης αποτελεί την πιθανότερη και πολιτικά ασφαλέστερη διαδρομή για τον Τούρκο πρόεδρο, με το φιλοκουρδικό DEM να διαδραματίζει κομβικό ρόλο στην εξασφάλιση των απαιτούμενων κοινοβουλευτικών εδρών.
Παράλληλα, αναλύει τον «εμφύλιο» που μαίνεται στο Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) μετά τη δικαστική απόφαση που απομάκρυνε από την ηγεσία τον εκλεγμένο πρόεδρο Οζγκιούρ Οζέλ για να επανέλθει ο Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, τις επιπτώσεις του αποκλεισμού του Εκρέμ Ιμάμογλου από την προεδρική κούρσα και την προοπτική του δημάρχου της Άγκυρας Μανσούρ Γιαβάς ως ενδιάμεσης λύσης, προκειμένου να αποτραπεί μία διάσπαση που θα ευνοούσε ευθέως τον Ερντογάν - και σαφώς θα επιβεβαίωνε τις υποψίες περί ύποπτου ρόλου Κιλιτσντάρογλου στην όλη τροπή των γεγονότων.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Κύριε Κυριακίδη, εν βρασμώ συνολικά το πολιτικό σκηνικό της Τουρκίας και ποια είναι η μεγαλύτερη αγωνία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κοιτώντας μπροστά;
Η αγωνία του Ερντογάν είναι να βρει τον μηχανισμό και τον απαιτούμενο συσχετισμό δυνάμεων ώστε να μπορέσει να διεκδικήσει τέταρτη προεδρική θητεία. Είδαμε ήδη τον εκπρόσωπο του κυβερνώντος κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), Ομέρ Τσελίκ, να δηλώνει ότι ο Ερντογάν θα είναι εκ νέου υποψήφιος πρόεδρος. Πλην όμως αυτό παρουσιάζει ένα παράδοξο, καθώς σύμφωνα με το ισχύον Σύνταγμα, ο πρόεδρος δεν μπορεί να υπερβεί τις δύο θητείες.
Σύμφωνα με την ερμηνεία που υιοθετεί το περιβάλλον Ερντογάν, η πρώτη εκλογή του 2014 δεν προσμετράται, καθώς πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του παλαιού κοινοβουλευτικού συστήματος. Ως πρώτη θητεία στο νέο εκτελεστικό προεδρικό σύστημα, που τέθηκε σε εφαρμογή το 2018, λογίζεται εκείνη της περιόδου 2018-2023, με αποτέλεσμα η σημερινή να θεωρείται δεύτερη και να ολοκληρώνεται το 2028
Εφόσον λοιπόν ο Ερντογάν επιθυμεί να διεκδικήσει μία ακόμη θητεία -πρακτικά μία τέταρτη συνολικά ή, αν θέλετε, μία τρίτη στο πλαίσιο του νέου Συστήματος- χρειάζεται είτε να αναθεωρηθεί το Σύνταγμα είτε να οδηγηθεί η χώρα σε πρόωρες εκλογές.
Τι απαιτεί σε επίπεδο κοινοβουλευτικών εδρών, πολιτικών διεργασιών και «ανταλλαγμάτων» κάθε ένα από τα δύο ενδεχόμενα και τι εξυπηρετεί περισσότερο τον Τούρκο πρόεδρο;
Για το πρώτο ενδεχόμενο, δηλαδή την τροποποίηση του Συντάγματος της Τουρκίας ώστε να καταργηθεί το όριο των δύο θητειών, απαιτούνται 360 ψήφοι στην Εθνοσυνέλευση των 600 εδρών προκειμένου η αναθεώρηση να τεθεί σε δημοψήφισμα. Εάν συγκεντρωθούν 400 ψήφοι, η αναθεώρηση μπορεί να «περάσει» απευθείας από την Εθνοσυνέλευση χωρίς δημοψήφισμα. Στόχος κάθε κυβέρνησης θα ήταν προφανώς οι 400 ψήφοι. Μπορεί όμως να τις βρει ο Ερντογάν; Η απάντηση είναι όχι.
Αυτή τη στιγμή το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) διαθέτει 276 βουλευτές στην Εθνοσυνέλευση. Εάν προσθέσουμε τους 46 βουλευτές του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (MHP) του Ντεβλέτ Μπαχτεσελί, κυβερνητικού εταίρου του Ερντογάν, φθάνουμε στους 322. Άρα απέχει αρκετά ακόμη και από το όριο των 360 ψήφων που απαιτείται ακόμα και για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος.
Εδώ προκύπτει ο ρόλος του φιλοκουρδικού Κόμματος Ισότητας και Δημοκρατίας των Λαών (DEM), το οποίο διαθέτει 56 βουλευτές. Εάν ο Ερντογάν εξασφάλιζε τη στήριξή του συνόλου των βουλευτών του, θα έφθανε στους 378 βουλευτές και θα αποκτούσε την απαιτούμενη πλειοψηφία για να οδηγήσει τη χώρα σε δημοψήφισμα. Όμως το δημοψήφισμα ενέχει μεγάλο ρίσκο και, σε κάθε περίπτωση, θα απαιτούσε παραχωρήσεις προς την κουρδική πλευρά και συγκεκριμένα ανταλλάγματα για να εξασφαλιστεί η στήριξη του DEM. Εξ ου και θεωρώ ότι αυτό το σενάριο παρουσιάζει σημαντικές δυσκολίες.
Δεδομένου του ρίσκου του δημοψηφίσματος και του γεγονότος ότι δεν τίθεται καν ζήτημα συγκέντρωσης 400 ψήφων για αναθεώρηση του Συντάγματος άνευ δημοψηφίσματος, πάμε στην περίπτωση του δεύτερου σεναρίου, το οποίο και βασίζεται στο άρθρο 116 του ισχύοντος Συντάγματος που προβλέπει μία ειδική εξαίρεση: εάν η Εθνοσυνέλευση αποφασίσει την προκήρυξη πρόωρων εκλογών με πλειοψηφία τριών πέμπτων, δηλαδή 360 βουλευτές, τότε βουλευτικές και προεδρικές εκλογές διεξάγονται ταυτόχρονα. Και εφόσον αυτό συμβεί, μεσούσης της δεύτερης θητείας του προέδρου, τότε μπορεί να είναι εκ νέου υποψήφιος. Εκλογές μπορεί να προκηρύξει και ο ίδιος ο πρόεδρος, όμως σε αυτή την περίπτωση το Σύνταγμα δεν αναφέρει ρητά αν έχει το δικαίωμα να διεκδικήσει επόμενη θητεία.
Άρα, αυτό που ο Ερντογάν θέλει είναι ένα ψήφισμα της Εθνοσυνέλευσης για την προκήρυξη εκλογών με μία κάποια αιτιολογία που θα την βρει - αυτό είναι το εύκολο. Με τις απαιτούμενες 360 ψήφους, τότε ενεργοποιείται η σχετική εξαίρεση.
Υπάρχουν βέβαια και ορισμένοι ανεξάρτητοι βουλευτές που θα μπορούσε να προσελκύσει ή θα μπορούσε και να προσεταιριστεί κάποιους βουλευτές του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) για να αγγίξει οριακά τις 360 ψήφους για ένα ψήφισμα που θα ανοίγει το δρόμο σε πρόωρες εκλογές. Όμως, εκτιμώ ότι η πιο ασφαλής πορεία προς αυτή την κατεύθυνση θα είναι να προσεγγίσει το φιλοκουρδικό DEM.
Σε συνέχεια της αναφοράς σας στην περίπτωση προσεταιρισμού κάποιων βουλευτών της κεμαλικής αντιπολίτευσης, πώς οδεύει η ερντογανική επιχείρηση «αποσύνθεσης» του CHP; Πόσο υπαρκτός είναι ο κίνδυνος διάσπασης, ποιες οι δυναμικές εντός του κόμματος και ποια η εκτίμησή σας ειδικά για το ρόλο του Κεμάλ Κιλισντάρογλου;
Το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα βρίσκεται σε «εμφύλιο» μεταξύ του, αναγνωρισμένου πλέον μετά τις δικαστικές εξελίξεις, συστήματος Κιλιτσντάρογλου και του συστήματος του Οζγκιούρ Οζέλ, το οποίο είναι και το κυρίαρχο εντός του κόμματος.
Προκειμένου να αρθεί το αδιέξοδο του CHP, η λύση είναι η διεξαγωγή έκτακτου συνεδρίου. Πού έγκειται όμως το ζήτημα: Πολιτικά ισχυρότερη είναι σαφώς η πλευρά Οζέλ. Είναι χαρακτηριστικό ότι 28 από τα 57 μέλη του Πολιτικού Συμβουλίου παραιτήθηκαν προκειμένου να κινηθούν οι διεργασίες για νέο συνέδριο. Ταυτόχρονα, οι 74 από τις 81 περιφερειακές οργανώσεις έχουν ζητήσει τη διεξαγωγή έκτακτου συνεδρίου.
Ο Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, όμως, υποστηρίζει ότι η δικαστική απόφαση που τον επανέφερε στην ηγεσία δεν επανέφερε μόνο τον ίδιο, αλλά και τα προηγούμενα κομματικά όργανα. Κατά τη δική του ερμηνεία είναι άλλη η σύνθεση του Πολιτικού Συμβουλίου και δεν αποδέχεται ότι υφίσταται η πλειοψηφία που θα μπορούσε να επιβάλει τη διεξαγωγή έκτακτου συνεδρίου, επιμένοντας ότι έκτακτο συνέδριο θα διεξαχθεί όταν ο ίδιος το κρίνει σκόπιμο.
Συνεπώς, καταλήγουμε σε ένα σοβαρό πρόβλημα εμφυλίου στο CHP. Όχι «πολέμου» από την πλευρά Ερντογάν, ο οποίος βέβαια επωφελείται με το «διαίρει και βασίλευε» αλλά και τον ύποπτο ρόλο του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, ο οποίος και έχει ηττηθεί διαχρονικά σε κάθε αναμέτρηση απέναντι στον Ερντογάν. Εύλογα, λοιπόν, δημιουργείται το ερώτημα γιατί επανέρχεται τώρα ο γηραιός Κιλιτσντάρογλου και για ποιο λόγο εμμένει σε μία εντελώς διχαστική γραμμή και προσέγγιση.
Τι συμβαίνει παράλληλα με τον Εκρέμ Ιμάμογλου;
Το ζήτημα δεν έγκειται μόνο στο ότι ο Εκρέμ Ιμάμογλου εκτίει πολυετή ποινή κάθειρξης. Πιθανώς κάποια στιγμή, με πιέσεις ενδεχομένως και από την Ευρώπη, θα μπορούσε να αποφυλακιστεί. Το πρόβλημα είναι ότι έχει γίνει οριστική αφαίρεση του πανεπιστημιακού του τίτλου. Και αυτό έχει τεράστια σημασία. Διότι το τουρκικό Σύνταγμα ορίζει ως προϋπόθεση για την υποβολή προεδρικής υποψηφιότητας την κατοχή πανεπιστημιακού τίτλου. Συνεπώς, ο Ιμάμογλου αποκλείεται de jure από μία μελλοντική προεδρική υποψηφιότητα. Και ο Εκρέμ Ιμάμογλου θεωρούνταν με διαφορά ο επικρατέστερος υποψήφιος του CHP για να αντιμετωπίσει τον Ερντογάν το 2028.
Ποια θα μπορούσε να είναι κατ’ επέκταση μία μέση οδός για το CHP;
Η ενδιάμεση λύση «ακούει» στο όνομα Μανσούρ Γιαβάς. Ο δήμαρχος της Άγκυρας έχει ήδη καλέσει τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου να επιδείξει, κατά τη δική του έκφραση, «κοινή λογική» και να αποτρέψει την οριστική διάσπαση. Ο Γιαβάς προαλείφεται ως η πιο ρεαλιστική εναλλακτική για μία προεδρική υποψηφιότητα, με τη στήριξη ενδεχομένως και του Οζέλ, ο οποίος, παρότι θα το ήθελε, δύσκολα θα μπορούσε να είναι πλέον υποψήφιος δεδομένου ότι μία τέτοια κίνηση θα κατέληγε σε πλήρη πόλωση εντός του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος.
Άρα, προκειμένου το CHP να μη διασπαστεί και να έχουμε δύο παραφυάδες του ίδιου κόμματος -με έναν εκλογικό θρίαμβο του Ερντογάν-, θεωρώ ότι τελικά θα πρυτανεύσει το κοινό συμφέρον και θα βρεθεί μια μέση τομή. Αν ο Κιλιτσντάρογλου επιμείνει στη θέση του, σαφώς καλυπτόμενος πίσω από τις δικαστικές αποφάσεις, τότε ενισχύεται ο υπαινιγμός που διατύπωσα ότι είναι ύποπτος ο ρόλος του - ένας «Δούρειος Ίππος» του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εντός του CHP.
Κλείνοντας κ. Κυριακίδη, καθώς αναλύετε τους ευρύτερους πολιτικούς συσχετισμούς και υπολογισμούς, θα βλέπατε μία «προτίμηση» του Ντεβλέτ Μπαχτσελί στον Μανσούρ Γιαβάς δεδομένου ότι προέρχεται από τους εθνικιστικούς κύκλους;
Κοιτάξτε, στη θέση που βρίσκεται σήμερα ο Μπαχτσελί, προσδεμένος στο «άρμα» του Ερντογάν, και με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται ο ίδιος ο γέρων Μπαχτσελί ότι επηρεάζει εθνικιστικά τον Τούρκο πρόεδρο -με δύο-τρεις δηλώσεις, δηλαδή, του Ερντογάν που χαϊδεύουν τα αυτιά του εθνικιστικού ακροατηρίου-, θεωρώ ότι περισσότερο θα ακούσει την άποψη του Τούρκου προέδρου και δεν θα προσπαθήσει να σπονσοράρει τον Γιαβάς. Εκτιμώ ότι θα περιμένει τη διάσπαση του CHP.
H ίδια η πιθανότητα διάσπασης, πάντως, καταληκτικά δεν θεωρώ ότι είναι μεγάλη. Παρά τη μέχρι στιγμής στάση Κιλιτσντάρογλου, μια τέτοια εξέλιξη θα χρεωνόταν αποκλειστικά στον ίδιο. Το ανάθεμα της διάσπασης θα έπεφτε πάνω του. Θα τον ακολουθεί το όνειδος. Ενδεχομένως και με κάποια εσωτερικά ανταλλάγματα που θα του υποσχεθούν ο Οζγκιούρ Οζέλ ή ο Μανσούρ Γιαβάς, να πειστεί να επιδείξει μία μετριοπάθεια ώστε να κινήσει τις διαδικασίες για έκτακτο συνέδριο και να μη διασπαστεί το κόμμα.
