Την ανάγκη να προχωρήσει η Ευρώπη στον εκσυχρονισμό των τεχνικών και των μέσων πυρόσβεσης επισημαίνει μιλώντας στο Liberal, ο καθηγητής του ΕΚΠΑ και μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την κλιματική αλλαγή, Κώστας Καρτάλης.
Ο κ. Καρτάλης θεωρεί ότι οι mega πυρκαγιές θα γίνονται στο έξης όλο και πιο συχνές στην ευρωπαϊκή επικράτεια λόγω της κλιματικής αλλαγής. Παρόλα αυτά, η Ελλάδα όπως και γενικότερα η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου είναι πιο προετοιμασμένη από τη Δυτική Ευρώπη γι' αυτό το φαινόμενο.
Συνέντευξη στο Γιώργο Κακούση
Κύριε καθηγητά, η Νοτιοδυτική Ευρώπη φαίνεται ότι αντιμετωπίζει πολύ σοβαρό πρόβλημα από υπερπυρκαγιές. Είναι κάτι με το οποίο θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε αυτό το οποίο συμβαίνει;
Η Ελλάδα έχει ήδη βιώσει μεγάλες δασικές πυρκαγιές, τις λεγόμενες megafires. Τέτοιες πυρκαγιές εκδηλώνονται μετά από συνδυασμένα φαινόμενα, δηλαδή την από κοινού εμφάνιση καύσωνα και ξηρασίας, συνθήκες που έχουν ως αποτέλεσμα η δασική βιομάζα στην επιφάνεια του εδάφους αλλά και καθ’ ύψος να μετατρέπεται σε εξαιρετικά εύφλεκτη ύλη. Οι ίδιες αυτές συνθήκες εξαντλούν την υγρασία του εδάφους. Όλα αυτά συμβάλλουν ώστε, όταν εκδηλωθεί μια δασική πυρκαγιά, να είναι εξαιρετικά επιθετική και πολύ δύσκολα κατασβέσιμη.
Στο ερώτημα αν τα συνδυασμένα φαινόμενα έχουν ενταθεί, η απάντηση είναι στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου είχαμε 45 ημέρες με συνδυασμένα φαινόμενα καύσωνα και ξηρασίας στο διάστημα 1971-2000 και περίπου 150 στο διάστημα 2000-2023. Χωρίς να έχω τα ακριβή στοιχεία, κάτι ανάλογο συμβαίνει και στη νοτιοδυτική Ευρώπη. Φοβάμαι ότι είτε είμαστε νοτιοδυτικά ή νοτιοανατολικά στην Ευρώπη, είναι κάτι που θα πρέπει να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε προληπτικά για να περιορίζουμε τον κίνδυνο και να ζούμε ασφαλέστερα.
Τι ειδικότερο έχουν αυτές οι δασικές πυρκαγιές;
Οι πυρκαγιές αυτού του τύπου παράγουν ακόμη και τον δικό τους «καιρό». Δημιουργούν τοπικές μετεωρολογικές συνθήκες που προκαλούν ξαφνικές μεταβολές στη διεύθυνση και την ένταση του ανέμου, με αποτέλεσμα η φωτιά να εξαπλώνεται σε πολλαπλά μέτωπα και προς κατευθύνσεις που δεν είναι οι αναμενόμενες.
Η αίσθησή σας είναι ότι πρέπει σιγά-σιγά να αρχίσουμε να συνηθίζουμε αυτή την αλυσίδα φαινομένων προκειμένου να αρχίσουμε να την αντιμετωπίζουμε;
Ναι. Χρειάζεται μια διαφορετική προσέγγιση στη διαχείριση των δασικών πυρκαγιών, γιατί οι κλιματικές συνθήκες έχουν πλέον αλλάξει. Επιβεβαιώνεται αυτό που προέβλεπε η επιστημονική κοινότητα, ότι δηλαδή εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι, εντονότεροι και μεγαλύτερης διάρκειας και συχνά συμβαίνουν μαζί με ξηρασία.
Το έχουμε ήδη ζήσει στην Ελλάδα, και στην Αττική, όπου μεγάλες πυρκαγιές εκδηλώθηκαν ύστερα από παρατεταμένα επεισόδια καύσωνα και ξηρασίας.
Πιστεύετε ότι χρειαζόμαστε ένα νέο πρωτόκολλο αντιμετώπισης των πυρκαγιών;
Ναι, χρειαζόμαστε ένα νέο μοντέλο αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών. Η έμφαση πρέπει να δοθεί στην πρόληψη. Χρειάζονται συστήματα έγκαιρης ανίχνευσης στην περίμετρο ευαίσθητων περιοχών, συνεχής παρακολούθηση για τον άμεσο εντοπισμό εστίας δασικής πυρκαγιάς και συστηματική διαχείριση της δασικής ύλης, τόσο σε δημόσιους όσο και σε ιδιωτικούς χώρους, ώστε να μειώνεται η πιθανότητα εκδήλωσης και εξάπλωσης μιας πυρκαγιάς.
Η μακροπρόθεσμη λύση, βέβαια, είναι ο μετριασμός της κλιματικής αλλαγής. Αυτό προϋποθέτει τη σταδιακή απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα που με τη χρήση τους εκπέμπουν τις αέριες χημικές ενώσεις που προκαλούν την κλιματική αλλαγή. Όσο συνεχίζεται η εκτεταμένη χρήση τους, τόσο θα αυξάνεται η θερμοκρασία, θα εντείνονται η ξηρασία και οι καύσωνες και θα δημιουργούνται ευνοϊκότερες συνθήκες για την εκδήλωση megafires.
Αν η Ευρώπη έπρεπε να αυτοαξιολογηθεί, αυτή τη στιγμή πού είμαστε σε επίπεδο δεκαβάθμιας κλίμακας;
Η εκτίμηση είναι ότι οι megafires αποτελούν πλέον χαρακτηριστικό της Νότιας Ευρώπης, από την Ισπανία και την Πορτογαλία μέχρι την Ελλάδα και την Κύπρο. Άλλωστε από το 2015 ως το 2025 η Ευρώπη αντιμετώπισε 134 ακραίες δασικές πυρκαγιές (extreme fires) έκτασης άνω των 50.000 στρεμμάτων εκ των οποίων 61 μεγα-πυρκαγιές (megafires) που ξεπέρασαν τα 100.000 στρέμματα. Φαίνεται όμως ότι η νοτιοδυτική Ευρώπη δεν είχε συνηθίσει να αντιμετωπίζει δύο συνεχόμενους καύσωνες σε συνδυασμό με αυξημένη ξηρασία του εδάφους. Επομένως, η αξιολόγηση δεν θα ήταν ιδιαίτερα υψηλή. Αντίθετα, στην Ανατολική Μεσόγειο και στα νότια Βαλκάνια, η εμπειρία από μεγάλες πυρκαγιές που εξελίχθηκαν σε megafires και έκαψαν εκτενείς δασικές εκτάσεις, όπως στο Καπανδρίτι πριν από τέσσερα χρόνια ή στην Εύβοια ή στη Δαδιά και αλλού, βοήθησε μεν στην καλύτερη οργάνωση και προετοιμασία αλλά το τίμημα ήταν δυστυχώς βαρύτατο.
Ο μηχανισμός πολιτικής προστασίας στην Ελλάδα κατηγοριοποιεί πλέον καλύτερα τις περιοχές της χώρας ως προς το δασικό κίνδυνο και κατανέμει αποτελεσματικότερα τις δυνάμεις του. Εξαιρετικά χρήσιμο είναι το 112, οι προληπτικές αποψιλώσεις, η χρήση drones, καμερών και αισθητήρων και οι από αέρος περιπολίες για τον έγκαιρο εντοπισμό της εστίας μίας δασικής πυρκαγιάς. Πιστεύω επίσης ότι η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει περισσότερο, λ.χ. για την πρόγνωση κινδύνου με βάση τις καιρικές συνθήκες και με συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που βοηθούν στην εκτίμηση της εξάπλωσης της δασικής πυρκαγιάς.
Τι άλλο χρειάζεται για να ανταποκρινόμαστε καλύτερα στις νέες συνθήκες;
Είναι απόλυτα αναγκαίος ο έγκαιρος καθαρισμός δημόσιων και ιδιωτικών εκτάσεων, η βελτίωση του συντονισμού μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων, οι ασκήσεις ετοιμότητας και σχέδια εκκένωσης οικισμών. Αναγκαίο είναι επίσης ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός να αποτρέπει την κατασκευή κατοικιών ή εν γένει υποδομών μέσα σε δάση και δασικές εκτάσεις. Και φυσικά απαιτούνται άμεσα μέτρα για την αποκατάσταση μετά τη δασική πυρκαγιά, δηλαδή αντιδιαβρωτικά έργα για την προστασία του εδάφους, αναδασώσεις και παρακολούθηση της φυσικής αναγέννησης του δάσους.
Αν κάποιος επιχειρούσε να προβλέψει τις εξελίξεις των επόμενων 20 ετών, τι θα έλεγε;
Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών έχουμε αναπτύξει χάρτες που αφορούν την κλιματική περίοδο 2026-2045. Με βάση τις διαθέσιμες κλιματικές προβολές, προσπαθούμε να εκτιμήσουμε πώς θα μεταβληθεί ο χάρτης κινδύνου των δασικών πυρκαγιών.
Και τι προκύπτει;
Οι εκτιμήσεις συγκλίνουν σε άνοδο της θερμοκρασίας, εντονότερη ξηρασία, συχνότερους και εντονότερους καύσωνες και μείωση της εδαφικής υγρασίας. Αυτές οι συνθήκες ενισχύουν τις δασικές πυρκαγιές όταν προκύψουν είτε από δόλο ή κάποιο βλάβη υποδομής, και καθιστούν δυσκολότερη την αναχαίτισή τους.
Ποια είναι η κατάσταση το φετινό καλοκαίρι;
Φέτος, στην Ελλάδα, είχαμε την τύχη να σημειωθούν αρκετές βροχοπτώσεις τον Μάιο και ορισμένες ακόμη τον Ιούνιο με αποτέλεσμα η εδαφική υγρασία αλλά και η υγρασία κάτω από την επιφάνεια του εδάφους να είναι ακόμη σχετικά υψηλές. Ήταν επίσης ευχής έργο ότι είχαμε βροχοπτώσεις αμέσως μετά το μίνι καύσωνα της εβδομάδος που πέρασε. Οι συνθήκες αυτές σε συνδυασμό με την ετοιμότητα και την επάρκεια του Πυροσβεστικού Σώματος περιορίζουν τον κίνδυνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα εκδηλωθούν δασικές πυρκαγιές, ήδη άλλωστε εκδηλώνονται. Όμως οι πιθανότητες για δασικές πυρκαγιές που μπορούν να εξελιχθούν επιθετικά ή και ανεξέλεγκτα είναι μικρότερες, τουλάχιστον επί του παρόντος. Άλλωστε το καλοκαίρι έχει ακόμα δρόμο και σε κάθε περίπτωση, ο συναγερμός παραμένει.
* Ο Κώστας Καρτάλης είναι Καθηγητής ΕΚΠΑ και Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Κλιματική Αλλαγή.
