Λίγο πριν βγει στις αίθουσες η Οδύσσεια του Christopher Nolan, η Lupita Nyong’o αποφάσισε να θέσει στον Όμηρο το ερώτημα που, προφανώς, έλειπε από τρεις χιλιάδες χρόνια δυτικού πολιτισμού: πώς αισθάνεται για το «screen time» που έδωσε στις γυναίκες. Η ίδια παίζει την Ελένη της Τροίας και την Κλυταιμνήστρα και, στο πλαίσιο της προώθησης της ταινίας, επέλεξε να παρουσιάσει την ανάγνωση του Nolan ως μια πιο ευαίσθητη ματιά στο κόστος του πολέμου για τις γυναίκες.
Ως καλλιτεχνική επιλογή, αυτό είναι απολύτως θεμιτό. Κάθε εποχή διαβάζει τα μεγάλα έργα με τα δικά της ερωτήματα. Κάθε σκηνοθέτης έχει δικαίωμα να φωτίσει χαρακτήρες, να μετατοπίσει το βλέμμα, να δώσει περισσότερο βάρος σε πρόσωπα που στο πρωτότυπο δεν βρίσκονται στο κέντρο της δράσης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η διασκευή παύει να είναι διασκευή και παρουσιάζεται ως ηθική διόρθωση. Όταν το Hollywood δεν συνομιλεί με τον Όμηρο, αλλά τον καλεί σε απολογία.
Διότι για την πολιτισμική woke ελίτ, ο Όμηρος δεν είναι ο επικός ποιητής που βρίσκεται στα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού. Είναι ένας ακόμη ύποπτος. Ένα απομεινάρι της πατριαρχίας που πρέπει να ανακριθεί, να διορθωθεί και, αν γίνεται, να ξαναγραφτεί με καλύτερους δείκτες εκπροσώπησης. Ο Πάτροκλος, ο Αχιλλέας και ο Οδυσσέας δεν είναι ήρωες ενός κόσμου όπου η τιμή, η μοίρα, η φιλία, η οργή, η ευφυΐα και η επιστροφή συνθέτουν το ανθρώπινο δράμα. Είναι φάκελοι. Εκπρόσωποι της τοξικής αρρενωπότητας, ένοχοι πριν καν ακουστούν.
Και οι γυναίκες; Από τη στιγμή που δεν βρίσκονται στο κέντρο με τους όρους μιας σύγχρονης πολιτικής απαίτησης, η υπόθεση θεωρείται λυμένη. Η Πηνελόπη μπορεί να σκέφτεται, να περιμένει, να εξαπατά τους μνηστήρες, να κρατά όρθιο έναν οίκο που καταρρέει. Η Αθηνά μπορεί να κινεί την ίδια την πλοκή. Η Κίρκη, η Καλυψώ, η Ναυσικά, η Ελένη και η Κλυταιμνήστρα μπορούν να καθορίζουν αποφάσεις, πειρασμούς, καταστροφές και επιστροφές. Δεν έχει σημασία. Αν δεν υπηρετούν το σημερινό αφήγημα, τότε δεν υπάρχουν πραγματικά. Υπάρχουν μόνο ως απόδειξη ότι το παρελθόν χρειάζεται επιτήρηση.
Αυτό είναι το μοναδικό εργαλείο που διαθέτει αυτή η φράξια της διανόησης. Δεν διαβάζει την Ιστορία. Τη μειώνει σε πρακτικά ανάκρισης. Δεν βλέπει τραγωδία, αρετή, πίστη, γενναιότητα, ύβρη ή νόστο. Βλέπει μόνο θύτες και θύματα, εξουσιαστές και εξουσιαζόμενους, κυρίαρχους και καταπιεσμένους. Έτσι, κάθε μεγάλο έργο παύει να είναι πηγή σοφίας και γίνεται τόπος εγκλήματος.
Το αστείο με το «screen time» είναι αποκαλυπτικό. Ο Όμηρος δεν έγραψε σενάριο για πλατφόρμα streaming. Δεν είχε τμήμα ανθρώπινου δυναμικού. Δεν υπέβαλε την Οδύσσεια σε επιτροπή συμπερίληψης. Δημιούργησε έναν κόσμο που επέζησε αυτοκρατοριών, θρησκειών, ιδεολογιών και καθεστώτων ακριβώς επειδή δεν φτιάχτηκε για να επιβεβαιώσει τις ευαισθησίες μιας στιγμής.
Η αρχαιότητα δεν υπάρχει για να μας κολακεύει. Υπάρχει για να μας ξεβολεύει. Δεν διαβάζουμε τον Όμηρο επειδή ήταν φιλελεύθερος, φεμινιστής, δημοκράτης ή σύγχρονος. Τον διαβάζουμε επειδή δεν ήταν τίποτε από αυτά και παρ’ όλα αυτά κατάφερε να πει κάτι μόνιμο για τον άνθρωπο. Για την οργή. Για την απώλεια. Για την πατρίδα. Για την επιμονή. Για την επιστροφή. Για το κόστος της δόξας και την τραγωδία της ανθρώπινης φιλοδοξίας.
Η Nyong’o έχει κάθε δικαίωμα να διαβάζει τον Όμηρο όπως θέλει. Ο Nolan έχει κάθε δικαίωμα να τον διασκευάσει όπως θέλει. Και εμείς έχουμε κάθε δικαίωμα να πούμε ότι αυτή η ανάγνωση είναι φτωχή, αυτάρεσκη και βαθιά επαρχιώτικη. Ο Όμηρος δεν ξέχασε τις γυναίκες. Η woke κριτική ξέχασε να διαβάζει.
